9

Міхалка на сваіх трыццаці сотках пасадзіў бульбу і зноў выправіўся на заробкі па сёлах. З малодшым братам Аляксеем капалі калодзеж, крылі гонтаю аднаму чалавеку дах, падладзілі адной цётцы печ і яшчэ такой-сякой працы знайшлося. Вызваліўся толькі ў пачатку верасня і пасля амаль месячнай разлукі позна ўвечары заявіўся да Хрысціны. Малая яшчэ не спала, сядзела на ложку, пацягнулася насустрач ручкамі, прашчабятала:

– Тата! Тата!

Міхалка падхапіў дачку на рукі, пацалаваў у шчаку, радасна сказаў:

– Не забыла мяне.

– Кожны дзень пачынае з гэтых слоў, – з усмешкаю адказала Хрысціна.

Не спускаючы з рук малую, Міхалка абняў, пацалаваў жонку і спытаў:

– Як вы тут, мае дзяўчаткі, пажываеце?

– Бульбу капаем патроху, мяшкі Яўсей у канцы дня забірае. Усё ў нас добра.

– А як жа Калінка?

– Адзін дзень з сабою брала, другі з Кулінаю пакідала.

– Заўтра пойдзем дакопваць бульбу разам. Зарабіў я грошай, думаю, што на драўніну хопіць.

– Няўжо ў нас некалі будзе свая хата?

– Павінна быць. Толькі трэба табе будзе зноў схадзіць у воласць і дамовіцца, каб прадалі драўніну, хоць бы кубоў семдзесят. Сама разумееш, зямля на цябе запісана, дык і хата там будзе твая! – усміхнуўся Міхалка.

– Дык я ж тады буду вельмі багатая! – засмяялася ў адказ Хрысціна.

– Багатая наша хата будзе на каханне і дзяцей, было б толькі здароўе.

Як толькі пакапалі бульбу, Хрысціна выправілася ў воласць і прыйшла з добраю весткаю, дазволілі купіць драўніну. Пачытаў Міхалка паперу і радасна прамовіў:

– Добрая ты ў мяне перамоўшчыца. Заўсёды буду цябе да начальства пасылаць. Зімой будзем драўніну нарыхтоўваць.

– Чаму ажно зімой? – здзівілася жонка.

– Тады драўніна найбольш прыдатная, найменей вады ў сабе ўтрымлівае.

– А калі ж будаўніцтва пачнецца?

– Найлепш, каб дрэва паляжала год або два, добра падсохла. А пасля будзем патроху будавацца. Справа доўгая і нялёгкая. Мала зруб паставіць і дахам накрыць, трэба ж яшчэ вокны і дзверы парабіць, печ зляпіць, начынне рознае ў хату змайстраваць, а хлеў, гумно…

– Абы толькі хату паставіць, няхай без хлява, нам усё роўна няма чаго там трымаць.

– Будзе хлеў, завядзецца нейкая жыўнасць, каханая мая гаспадынька.

Пасля Калядаў, як толькі ўсталявалася марознае сонечнае надвор’е, Міхалка пагаварыў з бацькам і Аляксеем, яны згадзіліся дапамагчы нарыхтоўваць драўніну. Мужчыны па-змоўніцку да апошняга дня нічога не казалі Аксінні, каб лішні раз яе не злаваць. Аднойчы падняліся раніцай і пасля сняданку пайшлі запрагаць каня.

– Куды ты, Мірон, сабраўся? – спытала жонка.

– У лес, – коратка адказаў ён.

– Па дровы, ці што?

– Вядома, па дровы, не па грыбы, – пасміхнуўся ў бараду Мірон.

– І хлопцаў з сабою бярэш?

– Бяру, не цябе ж мне браць.

– Чаму так са мной здзекліва размаўляеш? – абурылася Аксіння.

– Звычайна размаўляю. Якія пытанні – такія адказы, – адмахнуўся ён ад жонкі, не хацелася, каб яна раней часу дазналася пра мэту паездкі сямейнікаў у лес, абавязкова сапсуе настрой на дарогу.

Калі ўвечары вярнуліся дамоў з пустымі санямі, Аксіння дзіву далася:

– Дзе ж дровы?

– У лесе пакінулі, – адказаў Мірон.

– Бязглуздзіцца нейкая, іх жа могуць іншыя людзі забраць.

– Не забяруць, мы на іх кляймо паставілі, – засмяяўся Мірон. – Не турбуйся, маці, стаў хутчэй на стол ежу, мы галодныя як ваўкі.

Аксінні карцела насварыцца на мужа і сыноў, але яна змоўчала, ведаючы, якая цяжкая праца нарыхтоўка дроў, аднак спытала:

– Заўтра таксама паедзеце?

– Паедзем і заўтра.

– Куды ж мы тыя дровы будзем дзяваць?

– У печ, маці, у печ, – засмяяўся Мірон.

– Нейкі ты занадта вясёлы, – падазрона паглядзела на мужа Аксіння і пачала даставаць з печы гаршкі, наліваць страву ў міскі ды ставіць на стол.

Калі і праз тыдзень ніякіх дроў у двары Мірона не з’явілася, Аксіння абурылася:

– Што такое робіцца? Чаму я нічога не ведаю. Дзе вашыя дровы?

– Супакойся, маці, мы не дровы нарыхтоўвалі, а драўніну Міхалку на хату.

– Якую хату? Дзе ён яе будзе ставіць? – са здіўленнем спытала Аксіння. – Можа, у нашым агародзе? Сад для гэтага будзем вынішчаць?

– Хрысціна атрымала пляц, для яе буду хату будаваць, – адказаў Міхалка.

– Хто яна, гэтая прыблуда? Нашто ёй хата?

– Яна гадуе маю дачку.

– У такім разе мы таксама будзем будавацца. Колькі гадоў гэтай разваліне, у якой мы жывём? Мо ўсе сто! – закрычала Аксіння.

Мужчыны маўчалі, абдумвалі пачутае.

– Чаго вады ў рот набралі? Нам трэба новая хата! Аляксей хутка будзе жаніцца, Таня падрастае!

– Хата дык хата. Купляй драўніну, будзем будавацца, – спакойна адказаў Мірон, ведаючы, што грошай у жонкі ў запасе мала, ды і тыя па цяперашнім часе няпэўныя.

– І куплю! Здамо бычка, пару парсюкоў выгадую, можна прадаць трохі збажыны і бульбы, – адказала Аксіння і адразу супакоілася, бо яшчэ не было такой задумы, якую б яна не дамаглася здзейсніць, вось толькі з нявесткаю не пашанцавала, але не лічыла, што ўжо прайграла гэтае змаганне.

Бярвенні перавезлі на Міхалкаў агарод і паскладвалі. Вясною ўсю драўніну гаспадар ачысціў ад кары, склаў, каб прасыхала, і зноў упрогся ў сялянскую працу, не хацеў лішні раз раздражняць маці, але Хрысціну і дачку не пакідаў без увагі.

Усю зіму мудраваў, рабіў вокны для будучай хаты, а толькі з наступнай восені меў намер пачаць будаўніцтва. Зноў бацька з Аляксеем абяцалі памагчы Міхалку. Гэта радавала і надавала ўпэўненасці ў здзяйсненні задумы.

У верасні Хрысціна капала бульбу на агародзе, Калінка сядзела босенькая на посцілцы. Міхалка, як толькі вызваліўся дома з працы, прыйшоў ёй дапамагаць. Малая пабегла насустрач, пакідаючы маленькія слядочкі ад босых ножак. Падняў яе на рукі, памацаў халодныя ступні, сказаў:

– Холадна малой босай, трэба лапцікі якія сплесці. Каб не застудзілася.

– Цяпер яшчэ цёплая зямля, як пахаладае, дык буду пакідаць дачку з сястрою.

– Адпачні, дай капаніцу, я пакапаю, – прапанаваў Міхалка.

Хрысціна выпрасталася, пацерла паясніцу.

– Баліць? – спытаў ён.

– Ад такой працы ва ўсіх спіны баляць, – усміхнулася яна ў адказ, села на посцілку, узяла малую на рукі, пагрэла яе ступні ў далонях.

– Бульбу пакапаем – пачну будавацца, – сказаў Міхалка, спрытна збіраючы клубні з-пад вывернутага карча.

– Дай Бог у добры час, – адказала яна.

– А бульба добрая ўрадзіла. Неблагі агарод нам дастаўся з тваёй шчаслівай рукі.

– Усялякая зямля гною патрабуе, без гэтага хутка можа збяднець.

– Будзе хлеў, будзе і гной. Усё ў нас будзе, Хрысцінка.

10

Да Пакроваў паспеў Міхалка з дапамогаю брата і бацькі паставіць дубовыя слупы для падмосця ды пакласці некалькі ніжніх дубовых вянцоў, далей меў намер узводзіць хату з сасновых бярвенняў. Свята спыніла працу на адзін дзень, таму выправіўся Міхалка на кірмаш, каб купіць клямкі, замкі, завесы і зашчапкі для вокнаў, а таксама цвікоў розных памераў. Зайшоў у краму, дзе прадавалі абутак, і набыў Калінцы чаравічкі, няхай малая не ходзіць босая. Каб меў удосталь грошай, дык упрыгожыў бы ён сваіх дзяўчатак, апрануў бы і абуў, але спярша трэба паставіць хату, а пасля думаць пра апранахі. Чаравічкамі пацешыў і малую дачку, і Хрысціну, абцалавалі яны Міхалку, пакармілі смачнаю вячэраю, а пасля выправіўся ён зноў да бацькоў, каб раненька ўстаць ды будаваць сваю першую ў жыцці хату. Хацелася зрабіць хутка, але будаўніцтва расцягнулася на гады, таму што і бацькі тэрмінова ўзяліся будаваць хату сабе. Міхалка мусіў дзень працаваць на бацькавай сядзібе, а пасля ўжо прыцемкам бег да сваёй хаты, каб хоць што-небудзь зрабіць, бо і падлогу трэба пакласці, і столь падшыць, і печ паставіць. А яшчэ кожная хата павінна мець плот і вароты на добрых шулах, як было заведзена тут спрадвеку. За гадзіну ці дзве да змяркання не вельмі шмат паспяваў. Нарэшце ў кастрычніку 1926 года хата і хлеў былі гатовыя. Міхалка вельмі спяшаў зрабіць збольшага ўсё да зімы. Хрысціна павінна была ў хуткім часе нарадзіць яшчэ адно дзіця. Хацелася нарэшце пажыць сям’ёй у сваім доме ды на сваім хлебе. Яўсей дапамог перавезці рэчы Хрысціны, Куліна ў якасці пасагу дала сястры цялушку, ад якой яшчэ трэба было дачакацца малака недзе зімой, але ж ужо было каго паставіць у хлеў. Маладая гаспадыня павесіла на вокны накрухмаленыя марлевыя занавескі, заслала ложак посцілкаю, паставіла падушкі з вышыванымі навалачкамі, накрыла настольнікам стол, хата напоўнілася жыццём. Малая Калінка тупала па жоўтых масніцах. Шчасце панавала ў хаце.

Па абедзе выправіўся Міхалка да бацькоў, каб расказаць пра сваю радасць, што дажыў усё ж да наваселля, хоць зусім схуднеў ад гэтых бясконцых турбот, але і радасць атрымаў вялікую – займеў уласную хату, дзе будзе жыць з жонкаю і дачкою. Аднак не спяшаўся выказвацца, збіраў у заплечнік свае рэчы, маці заўважыла і спытала:

– Куды гэта ты?

– Дадому. Хрысціну з дачкою перавёз. Там цяпер буду жыць, – адказаў Міхалка, не падымаючы на маці вачэй.

– З наваселлем, сын, – павіншаваў бацька. – Няхай ладзіцца ў цябе жыццё.

– Дзякую.

– Што ў яго можа ладзіцца? Хіба гэта жонка! – абурылася Аксіння.

– Прыйдзі, мама, і паглядзі, як у нас хораша.

– Адсохнуць мне ногі і рукі, перш чым я да вас пайду.

– Не хочаш, дык і не трэба, – абыякава азваўся Міхалка, звыклы да матчынай незадаволенасці.

– Трэба сыну каня даць, маладога жарэбчыка, – прапанаваў бацька.

– Жарэбчык самім патрэбны, прадамо – будуць грошы, каб хату дабудаваць. Няхай бярэ старога каня. Хопіць з яго! Жонку старую ўзяў, няхай і каня бярэ старога, – маці злосна засмяялася.

– Як кажуць, даронаму каню ў зубы не глядзяць, якога дасце, такога і вазьму, – адказаў Міхалка, хоць крыўда і апякла сэрца, ці не заслужыў ён добрага слова ад маці? – Дык бывайце здаровы, жывіце багата.

Бацька выйшаў правесці сына, вывеў з хлява каня, перадаў повад і пажадаў шчаслівага жыцця, папрасіў:

– Заходзь калі. На маці не крыўдуй. Яна не злая, а вельмі ўпартая, любіць, каб усё было так, як яна жадае. А жыццё складанае, наперад не разлічыш. Вось і пакутуе яна па дурноце бабскай. Нічога, адляжа і ў яе некалі ад сэрца, яшчэ і пашкадуе, што была такая жорсткая.

– Дзякую, тата, і ты заходзь, паглядзі, як мы ўладкаваліся, – сказаў Міхалка, падаў руку, ускінуў заплечнік на спіну, адчуў, што слёзы наварочваюцца, і паспяшаў развітацца.

Выйшаў з двара, не стаў чакаць, калі з’явяцца Аляксей і Таня, не ў далёкую дарогу сабраўся, на край вёскі, самі могуць яго наведаць.

Хрысціна сустрэла яго ў двары, узрадавана сказала:

– Мабыць, табе коніка падаравалі?

– Стары гэты конь, але паслужыць трохі, а пасля будзем бачыць.

– Ты пакрыўдзіўся на бацькоў? – удакладніла Хрысціна, якая ўжо ўмела добра па твары чытаць настрой мужа.

– Здавалася мне, што заслужыў лепшага каня. Ат, які ёсць, абы мы нарэшце разам. Не трэба мне за сем вёрст хадзіць у госці да жонкі, – усміхнуўся Міхалка.

– Я тым часам вячэру зварыла, – весела адказала яна і пайшла наперад, несучы вялізны жывот.

«Добра, што паспелі да нараджэння дзіцяці перасяліцца, – падумаў Міхалка. – Пастараўся я, каб хата была цёплая, кожную шчылінку заткнуў, камар носа не падточыць. Хачу, каб хлопчык нарадзіўся, быў бы мне памочнік. Але каго Бог дасць, таму і буду рады».

Праз тыдзень Хрысціна нарадзіла сына. Міхалка пачуваўся шчаслівым, але бацькам хваліцца не пайшоў, бо ведаў, маці не ўзрадуецца, яшчэ пачне праклінаць нявестку і ўнука, што не на карысць ягонай сям’і. Аднак навіны па вёсцы разносяцца хутка. Увечары, калі Аксіння чакала сваіх дзвюх кароў з чарады, падышла да яе суседка Сынклета павіталася і павіншавала з нараджэннем унука.

– Якога яшчэ ўнука? – перапытала Аксіння, думаючы пра дачок Гарпіну і Хадоску.

– Хрысціна хлопчыка нарадзіла, схадзіла б пабабіць.

– Адсохнуць мне рукі і ногі, калі я пайду туды! – злосна адказала Аксіння і ажно пачырванела ад злосці, найбольш разгневала тое, што не ад сына, ад чужой жанчыны дазналася.

– Кажуць, што і малака ў іх няма, цялушка яшчэ не доіцца, занесла б, там жа і ўнучка падрастае, – сыпала соль на рану Сынклета.

– Не твая справа, лепш за сваімі дочкамі сачы, каб не прынеслі ў прыполе, – злосна адказала Аксіння і пайшла ў двор.