–Otur, – dedi. Kapitan əynindəki geyimin bir qismini açaraq oturdu. – Təbrik edirəm, – atası sloven əsgərlərinin sərt alman ləhcəsi və quru bir səs tonuyla dedi. Samitləri çaxan şimşəklər kimi önə çıxarır, sözlərin son hecalarını vurğulayırdı. Oğlunun indi yalnız bir neçə söz anlamasına və tək bir söz belə danışa bilməməsinə baxmayaraq, hələ beş il əvvəl onunla slovencə danışmışdı. Kapitan ilk slovencə sözü itirilmiş, uzaq bir xatirə kimi salamlamaq üçün atasının dodaqlarına bütün diqqətini verərkən, atası üçün ana dilinin istifadəsi taleyin və imperatorun lütfü vasitəsilə ondan uzaqlaşmış oğluna qarşı təhlükəli bir səmimiyyət kimi görünmüşdü.

–Təbriklər, təbrik edirəm, – deyə baş çavuş gurultulu səslə təkrarladı. – Mənim zamanımda bu işlər bu qədər tez olmazdı! Mənim zamanımda hələ Radetskinin özü başçımız idi.

“Doğrudan da əldən heç bir şey gəlmir”, – deyə kapitan Trotta düşündü. Atasıyla özü arasında rütbələrdən yaranan dağ kimi bir maneə vardı. Ailəvi birgə yaşayışlarından yerdə qalan son qırıntıları təsdiqləmək üçün soruşdu:

–Arağınız varmı, atacan?

İçdilər, stəkanlarını toqquşdurub yenə içdilər; yaşlı ata hər dəfə stəkanı başına çəkdikdən sonra inləyir, bitmək bilməyən öskürək tutmaları içərisində itib gedir, üzü gömgöy olur, tüpürür, sonra yavaş-yavaş sakitləşib öz hərbi xidmət zamanından qalan adi əhvalatlar danışırdı; bunları danışmaqda məqsədi, heç şübhəsiz, oğlunun ləyaqətini və karyerasını kiçiltmək idi. Nəhayət, kapitan dikəldi, atasının əlini öpdü, yaşlı kişinin onun alnından və yanaqlarından öpməsinə icazə verdi, qılıncını taxdı, dəbilqəsini başına keçirdi və getdi; atasını bu həyatda son dəfə gördüyünə əmin idi.

Bu qarşılaşma həqiqətən də son qarşılaşmaları olmuşdu. Oğul yaşlı kişiyə vərdiş etdiyi məktublarını yazmağa davam etdi, bunun xaricində ata ilə oğul arasında gözlə görünən bir əlaqə yox idi; kapitan Trotta kəndli sloven əcdadlarının keçmişindən qopmuşdu. Onunla birlikdə yeni bir soy başladı. İllər dinc, sakit təkərlər kimi bir-birinin ardınca diyirlənib getdi. Trotta ictimai mövqeyinə uyğun olaraq polkovnikin artıq çox gənc olmayan varlı bacısı qızıyla – Qərbi Bohemada vəzifədə olan kapitanın qızıyla – evləndi və bir oğlu oldu. Kiçik qarnizondakı hərbi varlığının monotonluğundan xoşlanmağı öyrəndi, hər səhər at belində təlim sahəsinə gedir, günortadan sonra çayxanada notariusla şahmat oynayırdı; beləcə rütbəsinə, cəmiyyətdəki mövqeyinə, zadəganlığına və şöhrətinə uyğunlaşdı. Hər il keçirilən manevrlərdə ortaya qoyduğu kimi orta səviyyəli hərbi qabiliyyəti vardı, yaxşı bir ər idi, qadınlara şübhəylə yaxınlaşar, qumardan uzaq durardı; tərs idi, amma vəzifəsində ədalətli idi, hər cür yalanın, kişicəsinə olmayan rəftarlarla davranışların, ürəksiz qorunma axtarışlarının, qeybət mahiyyətində olan təriflərlə ehtiraslı asılılıqların hiddətli bir düşməni idi. Qovluğundakı hal və gediş sənədi qədər sadə və ləkəsiz idi; ancaq sadəcə hərdənbir onu əsir alan qəzəb bir insan sərrafının kapitan Trottanın ruhunda da firtınaların, adsız əcdadların məchul səslərinin yatdığı qaranlıq uçurumların olduğunu sezməsinə səbəb ola bilərdi.

Kapitan Trotta kitab oxumazdı; yavaş-yavaş qələm, kağız, taxta, silgi, xətkeş və vurma cədvəliylə məşğul olmağa məcbur olan, çox yaxında da qaçılmaz bir şəkildə kitabların içində vurnuxması gözlənilən kiçik oğlunun halına gizlincə acıyırdı. Oğlunun da hərbçi olacağına əmin idi və hər hansı bir Trottanın (o gündən etibarən ailə tamamilə yox olana qədər) hərbi peşədən fərqli bir işlə məşğul ola biləcəyini təsəvvürünə gətirə bilmirdi. Əgər iki, üç və ya dörd oğlu belə olsaydı hamısı hərbçi olardı, ancaq arvadı zəif idi; həkimlərə, sanatoriyada müalicəyə ehtiyacı vardı, hamiləliklər onun üçün təhlükəli idi. Kapitan Trotta o zamanlar hələ belə düşünürdü. Yeni bir müharibədən bəhs edilirdi; Trotta isə hər zaman hazır idi. Bəli, bir müharibə əsnasında ölməsi üçün təyin edildiyinə demək olar ki, əmin idi. Sarsılmaz saflığı müharibə meydanındakı ölümü hərbi hörmət-izzətin zəruri bir nəticəsi kimi görürdü. Bu inamı arvadının təhsilə olan güclü marağı səbəbiylə bir xüsusi müəllim vasitəsilə məktəbin əziyyətlərini çox erkən görməyə başlayan beş yaşlı oğlunun ilk oxu kitabını bir gün həyəcansız bir maraqla əlinə aldığı saata qədər davam etdi. Qafiyəli səhər duasını oxuyub xatırladı; dua on illərdir eyni idi. Sonra “Dörd mövsüm"ü, "Tülkü ilə dovşan”ı, "Heyvanların kralı"nı oxudu. “İçindəkilər” siyahısını açıb özüylə əlaqədarmış kimi görünən oxu kitabındakı yazının başlığını gördü; başlıq belə idi: "Birinci Frans Cozef Solferino müharibəsində". Trotta yazını oxuduqda oturmağa məcbur oldu. "İmperatorumuz və kralımız Birinci Frans Cozef Solferino müharibəsində böyük bir təhlükəylə qarşılaşdı" – cümləsiylə başlayırdı. Trottadan da bəhs edilirdi. Amma necə təhrif edilərək! "İmperator toqquşmanın coşqunluğu içərisində çox önə atılmış, birdən-birə düşmən atlıları tərəfindən mühasirəyə alındığını görmüşdü" – yazılırdı. "Bax təhlükənin zirvəyə çıxdığı o anda gənc bir leytenant tər içində olan qırmızı atının üzərində qılıncını yelləyərək çıxıb gəldi. Aman! Qılıncını düşmən atlılarının başlarına, ənsələrinə necə də endirirdi!" Davamında da: "Düşmənlərdən birinin mizrağı gənc qəhrəmanın sinəsinə batdı, lakin rəqiblərin çoxu artıq yerə sərilmişdi. Qorxusuz gənc imperator qılıncı əlində getdikcə zəifləyən hücumlara asanlıqla sinə gərə bildi. Bütün düşmən süvari qoşunu əsir alındı. Cəngavər Cozef von Trotta adlı gənc leytenant vətənimizin qəhrəman oğullarına layiq gördüyü ən yüksək nişanı – Mariya-Tereza nişanını aldı".

Kapitan Trotta əlində oxu kitabıyla arvadının ilıq günortadan sonra məşğuliyyət tapdığı evin arxasındakı kiçik meyvə bağçasına gedərək solğun dodaqlarının arasından çıxan pıçıltılı bir səslə biabırçı yazıdan xəbəri olub-olmadığını soruşdu. Arvadı gülümsəyərək "bəli" mənasında başını tərpətdi.

–Bunlar yalandır, – deyə kapitan əlindəki kitabı yaş torpağa atıb qışqırdı. Arvadı mülayim bir səslə cavab verdi:

–Uşaqlar üçün yazılıb.

Kapitan geri döndü. Hirsindən titrəyirdi, lap bir kolluğun fırtınadan titrədiyi kimi. Sürətlə evə girdi, ürəyi döyünürdü. Şahmat saatı gəlmişdi. Qılıncını qarmaqdan götürüb hirsli, sərt bir hərəkətlə belinə bağladıqdan sonra əsəbi, uzun addımlarla evi tərk etdi. Onu bu halda görən hər kəs bir bölük düşməni haqlamaq üçün hərəkətə keçdiyini güman edərdi. Çayxanada bir söz danışmadan sərt, qısa saçlarının altındakı solğun alnında dörd dərin üfüqi xətlə iki şahmat partiyasını bitirdikdən sonra əsəbi bir əl hərəkətiylə taxtanın üzərindəki daşları yana süpürərək qarşısında oturan oyun yoldaşına dedi:

–Sizinlə bir şey barədə məsləhətləşməliyəm. – Səssizlik. – Məndən sui-istifadə edildi,– deyə davam etdi. Notariusun gözlüyünün parlayan şüşələrinə baxıb bir müddət sonra yerinə görə münasib sözləri tapa bilmədiyini hiss etdi. Oxu kitabını özüylə gətirməliydi. O üz qarası cisim əlinin altında olsaydı dərdini daha asanlıqla açıqlaya bilərdi.

–Nə kimi bir sui-istifadə? – deyə notarius soruşdu. Kapitan Trotta sözə "Mən heç bir zaman süvari olmamışam" şəklində başlamağın doğru olacağını düşündü, halbuki bu şəkildə başa düşülməsinin mümkün olmayacağını dərk edə bilirdi.

–Bu utanmaz yazarlar isə imperatoru xilas etmək üçün kürəyi tər içində olan qırmızı bir at üzərində dördnala çıxıb gəldiyimi yazır.

Notarius kapitanı başa düşdü. Oxu kitabındakı yazıdan oğulları da məktəbə getdikləri üçün xəbərdardı.

–Bu mövzunu şişirdirsiniz, hörmətli kapitan, – dedi. – Bunun uşaqlar üçün yazıldığını unutmayın!

Trotta notariusa dəhşət dolu gözlərlə baxdı; o anda bütün dünyanın, oxu kitablarının yazarlarının, notariusun, arvadının, oğlunun və xüsusi müəllimin ona qarşı birləşdiyini düşündü.

–Bütün tarixi hərəkətlər təhsil daxilində fərqli bir şəkildə ifadə edilir. Qənaətimə görə, doğrusu da budur. Uşaqların anlaya biləcəkləri, unutmayacaqları nümunələrə ehtiyacı vardır. Əsl həqiqəti daha sonra öyrənərlər!

–Hesab! – deyə kapitan dikələrək səsləndi. Qışlaya getdi, növbətçi zabit leytenant Amerlinqi ehtiyat zabitin otağında gənc bir xanımla günah işləyərkən yaxaladı, növbətçiləri şəxsən təftiş etdi, baş çavuşu çağırdı, növbətçi baş gizirin hesabatını istədi, bölüyü toplanışa çağırıb həyətdə tüfəng təlimləri verilməsini əmr etdi. Hər kəs təəccüb içərisində qorxudan titrəyərək əmrlərə itaət etdi. Hər dəstədə bir neçə əsgər əksik idi və əksiklər tapılmırdı. Kapitan Trotta adların oxunmasını əmr etdi və leytenanta dedi:

–Əksik olan əsgərlər sabah özlərini müdafiə etsinlər.

Bölük təngnəfəs halda tüfəng təlimləri keçirdi. Hərbi vasitələr tıqqıldayır, qayışlar havada uçuşur, isti əllər soyuq lülələrin üzərində şappıldayır, heybətli qundaqlar ağır və yumşaq torpağın üzərinə sərt bir şəkildə endirilirdi. Kapitan "Doldur!" əmrini verdi. Hava təlim güllələrinin boğuq partlayışlarıyla titrədi. Kapitan "Yarım saat salamlama təlimi" əmrini verdi. On dəqiqə sonra əmri dəyişdirdi: "Dua üçün diz çök!" Sərt dizlərin torpağa, çaqıl daşlarına, quma dəyərkən çıxardığı boğuq səsi eşidincə sakitləşdi. Hələ də kapitan və bölüyünün komandiri idi. O məlun yazarlara hədlərini göstərəcəkdi.

O gün kazinoya getmədi, yemək də yemədən yatdı, ağır bir yuxuya getdi. Ertəsi gün səhər zabit toplanışında polkovnikə qısa, lakin qəti cümlələrlə şikayətini dilə gətirdi. Bundan sonra həqiqətlərin cəngavəri kapitan Cozef von Trotta-Sipoljenin əziyyəti başladı. Müharibə Nazirliyindən şikayətin Mədəniyyət və Tədris planı Nazirliyinə göndərildiyini bildirən cavabın gəlməsi həftələr çəkdi. Günlərin birində nazirin cavabı çatana qədər də bir neçə həftə keçdi. Nazirin cavabında belə deyilirdi:

"Çox möhtərəm hörmətli kapitan!

Zati-alinizin Avstriya Xalq və Yurddaş Məktəbləri üçün 21 iyul 1864-cü il tarixli qanuna görə hazırlanan, professor Veydner ilə Serdon tərəfindən hazırlanan oxu kitablarındakı on beş nömrəli yazı ilə bağlı dilə gətirmiş olduğu şikayət ilə əlaqədar olaraq hörmətli tədris planı naziri zati-alinizin diqqətini hörmətlə və icazənizlə tarixi əhəmiyyət daşıyan, xüsusilə də Əlahəzrət imperator Frans Cozefin şəxsən özüylə və Ali Sülalənin digər üzvləriylə oxu kitabındakı yazıların 21 mart 1840-cı il tarixli fərmana uyğun olaraq şagirdlərin dərketmə qabiliyyətinə uyğun şəkildə hazırlanması, pedaqoji hədəfləri nəzərdə saxlamağın lazım olduğuna çəkmək istəməkdədir. Zati-aliniz tərəfindən sözügedən şikayətdə ifadə olunan on beş nömrəli yazı zati-aliləri hörmətli Mədəniyyət Naziri tərəfindən şəxsən araşdırılmış, məktəb istifadəsi üçün münasib hesab edilmişdir. Həm ali, həm də orta məktəb müəssisələrinin məqsədi bir tərəfdən imperiyanın şagirdlərinə ordu mənsublarının qəhrəmancasına davranışlarını, böyüyən nəsillərin məsum xarakterinə, xəyal gücünə, vətənpərvərlik duyğularına uyğun olaraq, sözügedən hadisələrin həqiqiliyini dəyişdirmədən göstərməkdə ikən, digər yandan da bu hadisələrin çatdırılmasını vətənpərvərlik hissləriylə xəyal gücünü coşduracaq elementlərdən məhrum etməməyə diqqət göstərməkdədir. Zati-alinizdən bu və buna bənzər düşüncələri nəzərə alaraq şikayətinizi geri götürməyinizi hörmətlə xahiş edirəm".

Yazı mədəniyyət və tədris planı naziri tərəfindən imzalanmışdı. Polkovnik yazını kapitan Trottaya "Məsələni çox uzatma!" sözləriylə çatdırdı.

Trotta yazını götürdükdən sonra səssiz qaldı. Bir həftə sonra nəzərdə tutulan iyerarxik qaydaya uyğun olaraq Əlahəzrətin hüzuruna qəbulunu ərz etdi; üç həftə sonra sarayda Baş Komandanın qarşısında dayanırdı.

–Baxın, əziz Trotta, – imperator dedi. – Məsələ xoş deyil. Lakin hər ikimiz də çox yaxşı göstərilirik. Məsələni uzatmaqdan əl çəkin.

Kapitan cavabında dedi:

–Əlahəzrət, yalan danışılır.

–Çox yalan danışılır, – deyə imperator təsdiqlədi.

Kapitan özünü məcbur edərək dedi:

– Mən deyə bilmərəm, əlahəzrət.

İmperator kapitana yaxınlaşdı. Boyu Trottanın boyundan çox uzun deyildi. Göz-gözə gəldilər.

Frans Cozef:

–Nazirlərim nə etməli olduqlarını bilirlər, – deyə sözə başladı. – Onlara güvənməliyəm. Anlayırsınızmı, əziz kapitan Trotta? – Kiçik bir ara verdikdən sonra davam etdi. – Hər şey yoluna girəcək. Görəcəksiniz!

Qəbul sona çatmışdı.

Trottanın atası hələ də həyatda idi. Lakin Trotta Laksenburqa getmədi. Qarnizona geri dönüb ordudan təqaüdə çıxmaq istədiyini bildirdi.

Trotta mayor rütbəsiylə təqaüdə çıxdı. Bohemaya, qayınatasının kiçik malikanəsinə köçdü. İmperatorun lütfü onu tərk etməmişdi. Bir neçə həftə sonra imperatorun həyatını qurtaran adamın oğlunun təhsili üçün xüsusi kassasından beş min qulden köçürdüyü xəbərini aldı. Eyni zamanda, kapitan da baron olmuşdu.