Бу тасаввурнинг нимаси хато?

Талабаларим “улар” ва “биз” ҳақида гапирди. Бошқа одамлар “ривожланаётган дунё” ва “ривожланган дунё” ҳақида гапиради. Эҳтимол, сиз ҳам бу жумлаларни қўлласангиз керак. Хўш, буларнинг нимаси хато? Журналистлар, сиёсатчилар, фаоллар, ўқитувчи ва тадқиқотчилар ҳам доим шундай сўзлайди.

Одамлар “ривожланаётган” ва “ривожланган” деганларида, улар “камбағал мамлакатлар” ва “бой мамлакатлар”ни назарда тутадилар. Яна “Ғарб/қолганлар”, “шимол/жануб” ҳамда “паст даромадли/юқори даромадли” деган сўзларни ҳам эшитаман. Хуллас, ҳар хил жумлалар. Токи бу сўзлар уларнинг онгида тегишли тасаввурни ҳосил қилиб, воқеликда мавжуд асосга эга бўлар экан, одамлар дунёни тасвирлашда қандай атама ишлатишининг аҳамияти йўқ. Лекин ана шу иккита оддий атамани айтаётганларида уларнинг онгида қандай тасаввур ҳосил бўлади? Ва бу тасаввурлар воқелик билан мувофиқлигини қандай текшириш мумкин?

Келинг, яна диаграммаларга юзланамиз. Кейинги саҳифадаги диаграмма бир аёлга тўғри келадиган чақалоқлар сони ва барча мамлакатлардаги болаларнинг яшаб қолиш рейтингини кўрсатади.

Ҳар бир пуфакча биттадан давлатни кўрсатади ва унинг ҳажми ўша мамлакат аҳолиси сонини ифодалайди. Уларнинг энг катталари Ҳиндистон ва Хитойга тўғри келади. Диаграмманинг чап тарафида аёллар кўп туғадиган, ўнг тарафида эса аёллар кам туғадиган давлатлар келтирилган. Мамлакат қанчалик юқорида жойлашган бўлса, ўша давлатдаги чақалоқларнинг яшаб қолиш рейтинги шунча юқори бўлади. Бу диаграмма икки гуруҳ: “биз ва улар” ёки “Ғарб ва қолган давлатлар” ҳақида учинчи қаторда ўтирган талабам берган изоҳнинг ўзгинаси. Бу ерда шу икки гуруҳни “ривожланаётган ва ривожланган” давлатлар деб белгилаб қўйдим.

Дунё мамлакатлари иккита катакка – ривожланаётган ва ривожланган давлатларга қандай ажойиб тарзда ажралиб олганига қаранг. Шу икки катак ўртасида 15 та кичик давлатни (жумладан, Куба, Ирландия, Сингапур) ўз ичига олган бўшлиқ бор. У ерда дунёнинг атиги икки фоиз аҳолиси яшайди. “Ривожланаётган” тамғаси берилган катакда Хитой ва Ҳиндистон билан бирга 125 та давлат бор. Бу давлатларнинг барида аёллар ўртача бештадан туғади. Болалар ўлими кенг тарқалган: уларнинг яшаб кетиш кўрсаткичи 95 фоиздан кам, бу дегани беш фоиздан кўпроқ чақалоқ беш ёшга тўлмасидан нобуд бўлади. “Ривожланган” деб ёзилган иккинчи катакда эса 44 та пуфакча бор. Ундан АҚШ ва Европанинг кўпгина мамлакатлари жой олган. Бу давлатларнинг барида ҳар бир аёлга 3.5 нафардан камроқ бола тўғри келади ва гўдакларнинг яшаб қолиш кўрсаткичи 90 фоиздан юқори.

Шундай қилиб, дунё икки катакка жойлашган. Ва бу айнан учинчи қатордаги талабам тасаввур қилган манзара. Бу сурат дунё икки гуруҳга бўлинганини, ўртасида бўшлиқ ҳам борлигини аниқ-тиниқ кўрсатади. Қандай ажойиб! Тушуниш нақадар осон бўлган дунё! Унда муаммо нимада? Нега мамлакатларни “ривожланаётган” ва “ривожланган” деб ажратиш хато? Нега унда мен “биз ва улар” деб гапирган талабамни қийнаб, саволлар бердим?

Чунки бу сурат 1965 йилдаги дунёни кўрсатади! Мен ёш йигит бўлган пайтларимдаги дунё! Мана, муаммо қаерда! 1965 йилги харитадан навигация учун фойдаланармидингиз? Шифокорингиз сизга ташхис қўйишда ва даволашда 1965 йилда замонавий ҳисобланган тадқиқотдан фойдаланса, хурсанд бўлармидингиз? Қуйидаги сурат бугунги дунёнинг манзарасини кўрсатади:

Дунё бутунлай ўзгарган. Бугунги кунда оилалар кичик, болалар ўлими ҳам аксар мамлакатларда камайган. Ҳатто энг катта давлатлар Хитой ва Ҳиндистонда ҳам аҳвол яхшиланган. Чап тарафдаги пастки бурчакка қаранг. Катак деярли бўм-бўш. Кам фарзанд туғиладиган ва яшаб қолиш даражаси юқори бўлган кичик катакни кўряпсизми? Барча мамлакатлар ўша ерга қараб кетяпти. Аксар давлатлар аллақачон у ерга етган. Инсониятнинг 85 фоизи аллақачон “ривожланган дунё” деб номланган катак ичида. Қолган 15 фоизи эса асосан иккита катак орасида. Дунё аҳолисининг 6 фоизини ташкил қилувчи 13 мамлакат ҳали ҳам “ривожланаётган” катакда яшайди. Аммо дунё ўзгарса ҳам дунёқараш ўзгармади. Ҳеч бўлмаганда “ғарбликлар”ники ҳам. Кўпчилигимизнинг миямизда ҳали ҳам дунёнинг қолган қисми ҳақидаги эскирган тушунчалар қотиб қолган.

Дунёнинг мен ҳозиргина намойиш этган транформацияси фақат оилаларнинг катта-кичиклиги ва болаларнинг яшаб қолиш даражаси билангина чекланмаган. У инсон ҳаётининг барча жабҳасига кириб борди. Даромад, сайёҳлик, демократия, таълим олиш, соғлиқни сақлаш ёки электр таъминоти даражаларини кўрсатадиган диаграммаларнинг барчаси бир хил ҳикояни сўзлайди: яъни дунё иккига бўлинган эди, аммо ортиқ ундай эмас. Бугун кўп одамлар ўртада. Ғарб ва қолган мамлакатлар, ривожланган ва ривожланаётган давлатлар, бойлар ва камбағаллар ўртасида энди бўшлиқ йўқ. Биз ҳам уни бор деб ўйлашни бас қилишимиз керак.

Талабаларим қатъиятли, глобал воқеликдан хабардор ва ер юзидаги ҳаётни яхшилашни истайдиган ёшлар эди. Аммо улар дунё ҳақида энг элементар фактларни билмаслиги мени лол қолдирди. Улар аслида “биз” ва “улар” деган икки гуруҳ бор деб ўйлашини англаб, “улар” “биз” каби яшолмайди деётганини эшитиб, лол қолдим. Қанақасига ахир? Қандай қилиб улар 30 йил аввалги дунёқараш билан яшаб юрган бўлиши мумкин?

1995 йил октябридаги ўша оқшом ёмғир остида велосипедимни миниб уйга кетарканман, бармоқларим қотиб қолган, ўзим эса ич-ичимга сиғмай кетаётгандим. Менинг режам иш берганди. Синфхонага маълумотлар ёзилган схемаларни олиб кириш орқали талабаларимга дунё иккига бўлинмаганини исботлай олган эдим. Ва ниҳоят уларнинг хато тасаввурини тутиб олишни уддалагандим. Энди эса курашни давом эттиргим келарди. Бунинг учун янада аниқроқ маълумотлар кераклигини англадим. Бу кўпроқ одамларга уларнинг фикрлари асоссиз туйғулардан бошқа нарса эмаслигини янада ишонч билан кўрсатишимга ёрдам берарди. Бу менга улар аслида билим деб ўйлаганлари шунчаки туйғулигини кўрсатишга имкон берди.

Орадан йигирма йил ўтиб, Дания пойтахти Копенгагендаги замонавий телестудияда ўтирибман. “Бўлинган” дунёқараш тағин 20 йилга эскирган. Биз жонли эфирдамиз, журналист бошини ён томонга хиёл эгиб дейди:

– Биз ҳалигача дунёнинг кичик ҳамда асосан кўҳна Ғарб мамлакатлари бўлган бой қисми ва қолган катта қисми орасида улкан тафовутни кузатамиз.

– Аммо сиз буткул адашяпсиз, – жавоб қайтараман мен.

“Ривожланаётган камбағал давлатлар” алоҳида гуруҳ сифатида ортиқ мавжуд эмаслигини яна бир бор тушунтираман. Ўртада бўшлиқ ҳам йўқ. Бугунги кунда кўп одамлар, дунё аҳолисининг 75 фоизи даромади ўртача бўлган мамлакатларда яшайди. Улар бой ҳам, камбағал ҳам эмас, лекин шу икковининг ўртасида ва ўртаҳол ҳаёт кечиришни бошлаган. Тарозининг бир палласида ҳануз аҳолиси ўта қашшоқ ҳаёт кечирадиган мамлакатлар, иккинчи палласида эса бой давлатлар (Шимолий Америка ва Европа давлатлари, Япония, Жанубий Корея, Сингапур каби бир қанча давлатлар). Лекин жуда кўп одамлар аллақачон ўртада яшамоқда.

– Нимага асосланиб бундай деяпсиз? – давом этди журналист очиқча ғашимга тегишга уриниб. Ва у бунинг уддасидан чиқди, қитиқ патимга тегиб қўйди. Берилиб гапираётганим оҳангим ва сўзларимда акс этди.

– Жаҳон банки ва БМТ тузган оддий статистикадан фойдаланаман. Бундай қилиш баҳсли эмас. Бу фактлар муҳокама қилинмайди. Мен ҳақман, сиз эса адашяпсиз.

Махлуқни тутиш

20 йилдан бери дунёнинг иккига бўлингани ҳақидаги хато тасаввур билан курашиб келаётганим учун унга яна дуч келганимда ортиқ ажабланмайдиган бўлиб қолдим. Ёлғиз талабаларим бундай ўйламасди. Даниялик журналист ҳам бу борада қолганлардан фарқли эмас. Мен учратган инсонларнинг жуда кўпи шундай фикрлайди. Агар шунча кўп одам бу борада адашади, деган иддаомга шубҳа қилсангиз, жуда соз. Бундай иддаоларга доим далил талаб қилишингиз керак. Мана далил – икки қисмли хато тасаввур қопқони шаклида.

Дастлаб қуйидаги савол билан (сиз унга китобнинг кириш қисмида жавоб бергансиз) даромади паст бўлган мамлакатлардаги ҳаётни одамлар қандай тасаввур қилишларини билиб олган эдик.

1-савол

Бугунги кунда дунёнинг даромади паст давлатларида қанча қиз бошланғич мактабни тугатади?

□ А. 20 фоиз

□ Б. 40 фоиз

□ В. 60 фоиз

Ўртача 7 фоиз одам В жавобни белгилаб, дунёнинг даромади паст давлатларида 60 фоиз қиз бошланғич мактабни тугатади, деб тўғри жавоб берди (бу саволга ҳайвонот боғида 33 фоиз шимпанзе тўғри жавоб берганини эсланг). Кўп одамлар тахмин қилиб, 20 фоиз деган жавобни танлади. Дунёда қизларнинг 20 фоиздан камроғи бошланғич мактабни битирадиган мамлакатлар – Афғонистон ва Жанубий Суданга ўхшаган истисно жойлар – саноқли ва дунёдаги қизларнинг кўпи билан 2 фоизи ана шундай давлатларда яшайди.

Одамларнинг ўртача умр кўриш давомийлиги, тўйиб овқат емаслиги, сув сифати ва эмлаш даражаси ҳақида ҳам шу каби саволларни берганимизда – аслини олганда даромади паст давлатларда аҳолининг қанча қисми замонавий ҳаётнинг энг бирламчи элементларидан фойдаланиш имконига эгалиги ҳақида сўраганимизда худди шу каби жавобларни олдик. Даромади паст бўлган давлатларда умр кўриш давомийлиги 62 йилни ташкил қилади. Аксарият одамларнинг ейишга овқати бор, тоза ичимлик суви бор, кўп болалар эмланади, кўпгина қизлар бошланғич таълим олади. Жуда оз сонли респондентлар – шимпанзеларнинг 33 фоизидан ҳам кам (бу саволга тўғри жавоб берган, кўпчилик биз берган муқобиллардан энг салбийсини) ҳатто у рақам Ер юзидаги энг ёмон жойларда даҳшатли фалокатдан азият чекаётган абгор ҳаётни тасвирласа ҳам – танлаган.

Қани, қопқон ёрдамида хато тасаввурни тутайлик. Биз одамлар паст даромадли давлатлардаги ҳаётни аслидагидан ҳам аянчлироқ тасаввур қилишини билиб олдик. Аммо улар қанча одам ана шундай ёмон шароитда яшайди, деб ҳисоблайди? Швеция ва АҚШда одамлардан дунёнинг неча фоиз аҳолиси кам даромадли давлатда яшашини сўрадик. Аксарият респондентлар 50 фоиз ёки ундан кўп, деб жавоб берди. Ўртача тахмин “59 фоиз” бўлди.

Тўғри жавоб эса “9 фоиз”. Дунёнинг бор-йўғи 9 фоиз аҳолиси кам даромадли мамлакатларда яшайди. Яна шуни ёдда тутингки, бу мамлакатлардаги ҳаёт одамлар ўйлаганичалик аянчли эмас. Тўғри, кўп жиҳатдан шароитлари бошқаларникидан ёмонроқ бўлиши мумкин, аммо улар Афғонистон, Сомали ёки Марказий Африка Республикаси каби сайёрамиздаги шароити энг ёмон мамлакатлар даражасида эмас.

Хуллас, даромади паст давлатлар одамлар ўйлаганидан анча ривожланганроқ ва у ерларда ниҳоятда кам одам яшайди. Аксариси жуда абгор аҳволда яшовчи ва икки тоифага бўлинган дунё ҳақидаги тасаввур буткул янглиш. Шунчаки хато.

Ёрдам! Кўпчилик ғойиб бўлди

Агар кўпчилик паст даромадли давлатларда яшамаётган бўлса, унда қаерда яшаяпти? Даромади юқори бўлган давлатда эмаслиги аниқми?

Чўмилаётган сувингиз қандай бўлишини хоҳлайсиз? Қотириб қўядиган даражада совуқми ёки буғи чиқиб турган даражада қайноқми? Албатта, булар ягона вариант эмас. Сиз сал совуқ, илиқ, иссиқ ёки бошқа исталган ҳароратни танласангиз ҳам бўлади. Вариантлар жуда кўп ва турли-туман.

2-савол

Дунё аҳолисининг аксар қисми қаерда яшайди?

□ А. Даромади паст давлатларда

□ Б. Даромади ўртача давлатларда

□ В. Даромади юқори давлатларда

Кўпчилик одамлар даромади паст ёки юқори бўлган давлатларда эмас, балки ўрта даромадли мамлакатларда яшайди. Бундай категория дунёни иккига бўлувчи тасаввурда мавжуд эмас, аммо ҳақиқий ҳаётда мавжуд. Бу ҳозирда дунёнинг 75 фоиз аҳолиси яшаётган жой, ҳа, айнан оралиқ бўлиши кутилган жой. Ёки бошқача қилиб айтганда, ҳеч қандай оралиқ мавжуд эмас.

Ўрта ва юқори даромадли мамлакатларни бирлаштирсак, уларда инсониятнинг 91 фоизи истиқомат қилаётганини кўрамиз ҳамда уларнинг кўпи глобал бозорга қўшилган ва фаровон ҳаёт томон анча силжиган. Бу гуманитарлар учун қувончли хабар, глобал бизнес учун муҳим янгилик. Ер юзида ҳаётини яхшилаётган, шампунь, мотоцикл, ҳайз ёстиқчалари ва смартфон сотиб олишни хоҳлаётган 5 миллиарддан ортиқ эҳтимолий истеъмолчи бор. Уларни “камбағал” деб ўйласангиз, осонгина кўздан қочиришингиз мумкин.

Хўш, унда “биз” “улар”ни қандай аташимиз керак? Тўрт даража

Одатда тақдимотларимда “ривожланаётган давлатлар” атамасига жиддий танқидий қарайман.

Маърузадан кейин одамлар мендан “Хўш, биз уларни қандай аташимиз керак унда?” деб сўрайди. Аммо диққат қилинг. Худди ўша хато тасаввур: биз ва улар. “Биз” “улар”ни қандай аташимиз керак?

Аввало, мамлакатларни икки гуруҳга ажратишни бас қилишимиз лозим. Чунки энди бундан маъно йўқ. Бу дунёни тўғри англашимизда ёрдам бермайди. Бу бизнес вакилларига янги имкониятларни кашф қилишга ёрдам бермайди. Бу хайрия пулларининг энг камбағал одамларга етиб боришига ҳам ёрдам бермайди.

Аммо дунёни тўғри идрок қилиш учун уни қандайдир тоифаларга ажратишимиз керак. Ўрнига нимадир таклиф қилмай эски ёрлиқлардан воз кечиб бўлмайди. Хўп, нима қилишимиз керак?

Эски ёрлиқларнинг кенг тарқалгани сабабларидан бири уларнинг оддийлигидир. Аммо улар нотўғри! Шунинг учун уларнинг ўрнига қўйишга мен дунёни бўлишнинг худди шундай оддий, лекин жўяли ва фойдали усулини таклиф қиламан. Дунёни икки гуруҳга бўлиш ўрнига, мен уни қуйида кўрсатилганидек тўртта даромад даражасига бўламан.

Ушбу диаграммадаги ҳар бир фигура бир миллиард одам дегани. Еттита фигура эса ҳозирда дунё аҳолиси АҚШ долларидаги кунлик даромадига қараб тўртта даражага қандай тақсимланганини кўрсатади. Кўриб турибсизки, уларнинг кўпи асосий эҳтиёжлари қонадиган ўртадаги иккита даражада яшамоқда.

Суюниб кетдингизми? Албатта, суюнишингиз керак. Чунки бу тўртта даромад даражаси фактларга асосланган, янгича тафаккурингизнинг энг биринчи ва энг муҳим қисми ҳисобланади. Бу дунё ҳақида тўғрироқ тахмин қилишингизга ёрдам берадиган ва мен сизга ваъда қилган оддий фикрлаш қуролларидан бири. Китобни ўқиш давомида ушбу даражалар терроризмдан тортиб жинсий тарбиягача бўлган барча нарсаларни оддийгина тушунишингизда кўмак беришига гувоҳ бўласиз. Шунинг учун уларнинг ҳар бирида ҳаёт қандай эканини тушунтиришга уриниб кўрмоқчиман.

Тўртта даромад даражасини компьютер ўйинидаги даражалар деб олинг. Ҳамма биринчи даражадан иккинчига, у ердан яна юқорига кўтарилишни хоҳлайди. Фақат бу жуда ғалати компьютер ўйини, сабаби биринчи босқич энг қийини. Келинг, ўйнаб кўрамиз.

I ДАРАЖА. Бу даражани кунлик 1 доллар даромад билан бошлайсиз. Бешта болангиз бисотингиздаги ягона елим челакда балчиқ бўлиб ётган чуқурдан сув ташиш учун ялангоёқ бир соат йўл юрадилар. Уйга қайтаётганларида ўтин териб келадилар. Сиз ҳар кунгидек сувда бўтқа пиширасиз. Ҳар куни, ҳар сафар овқат ўрнида шуни еб келасиз. Фақат унумсиз, ер ҳосил бермаган ойларни ҳисобга олмаганда. Ундай пайтлар оч ҳолатда уйқуга кетасиз. Кунлардан бир кун кенжа қизингизни қаттиқ йўтал тута бошлайди. Уй ичида ёқилган оловнинг тутуни унинг ўпкасини зарарлаган. Антибиотик сотиб олай десангиз, қурбингиз етмайди. Орадан бир ой ўтиб, қизингиздан айриласиз. Бу ўтакетган қашшоқлик. Лекин сиз ҳаракат қилишда давом этасиз. Агар омадингиз келиб, ҳосил баракали бўлса, ортганларини сотишингиз ва кунлик даромадингизни 2 долларга чиқаришингиз мумкин. Бу билан сиз кейинги босқичга ўтасиз. Омад! (Бугунги кунда тахминан 1 миллиард одам шундай яшайди.)

II ДАРАЖА. Уддаладингиз. Кунлик даромадингизни 4 бараварга оширдингиз ва кунига 4 доллар топяпсиз. Бу ҳар бир кун учун қўшимча 3 доллар дегани. Бу пулларни нима қиласиз? Энди ўзингиз етиштирмайдиган маҳсулотларни сотиб олишингиз мумкин. Товуқ олишингиз мумкин. У эса тухум қўяди. Бироз пул жамғариб, болаларингиз оёғига сандал, битта велосипед ва яна бир қанча елим челаклар олишингиз мумкин. Энди бир кунга етарли сув ташиш учун ярим соат вақт кетади. Газ плита ҳам олсангиз бўлади. Шунда болаларингиз ўтин териб юрмай мактабга боради. Электр бўлса, болаларингиз лампочка ёруғида дарс тайёрлайди. Аммо электр энергияси кун совиганда тез-тез ўчиб туради. Яна пул йиғиб, матрас оласиз, шунда ортиқ лой полда ётишингизга тўғри келмайди. Ҳаётингиз бирмунча яхшиланган, аммо барибир ишончсиз. Биргина касаллик ва сиз дори сотиб олиш учун бор-будингизни сотишингизга тўғри келади. Кейин яна I даражага тушиб қоласиз. Кунига қўшимча 3 доллар келиб тургани яхши, аммо ҳақиқатан ривожланишни истасангиз, даромадингизни яна 4 бараварга оширишингиз керак. Маҳаллий тикув цехига ишга киролсангиз, оилангизда мунтазам маош оладиган биринчи одам бўласиз. (Бугунги кунда тахминан 3 миллиард киши шундай яшайди.)

III ДАРАЖА. Қойил! Буни ҳам уддаладингиз! Сиз бир нечта ишда ишлайсиз. Кунига 16 соат, ҳафтасига 7 кун меҳнат қиласиз ва даромадингизни яна 4 бараварга кўпайтириб, кунига 16 доллар топяпсиз. Жамғармангиз анча кўпайиб қолган. Уйингизга қувурда совуқ сув келтирдингиз. Энди челаклаб сув ташишга ҳожат йўқ. Узлуксиз электр энергияси фарзандларингиз уйга вазифаларини пухтароқ тайёрлашига ёрдам беради. Уйингизга музлаткич сотиб олиб, озиқ-овқат сақлашингиз, ҳар куни ҳар хил таом ейишингиз мумкин. Яна пул йиғиб, мотоцикл сотиб оласиз ва шаҳарчадаги яхшироқ ҳақ тўлайдиган заводда ишлагани бориб-келишингиз мумкин. Бахтга қарши бир куни йўлда бахтсиз ҳодиса рўй беради ва сиз фарзандларингизнинг ўқиши учун йиққан пулларингизни тиббий харажатларга ишлатишга мажбур бўласиз. Яна тузалиб, оёққа турасиз ва йиғиб қўйган пулларингиз сабаб энди аввалги даражага тушиб қолмайсиз. Икки нафар фарзандингиз мактабни битириб, ўрта-махсус таълимни бошлади. Агар битириб олса, сиздан ҳам яхшироқ маош топа бошлайди. Буни нишонлаш учун оилангизни олиб биринчи марта таътилга чиқасиз ва вақтингизни чоғ ўтказиш учун бир кунга соҳилга жўнайсиз. (Бугунги кунда тахминан 2 миллиард одам шундай яшайди.)

IV ДАРАЖА. Кунига 64 доллардан кўпроқ топасиз. Анча бойиб қолгансиз ва сиз учун кунига қўшимча 3 доллар топиш турмушингизни деярли ўзгартирмайди. Шунинг учун ўта қашшоқ ҳаёт кечирадиган одам ҳаётини ўзгартириб юборадиган 3 долларни катта пул ҳисобламайсиз. Маълумотингиз ўртадан юқори, таътилда самолётга чиққансиз. Ойда бир марта ресторанда овқатланишингиз мумкин, машина сотиб олишингиз мумкин. Албатта, уйингизга иссиқ ва совуқ сув келиб туради. Хуллас, сиз бу даража ҳақида биласиз. Бу китобни ўқиётган экансиз, демак, сиз IV даражадасиз. Уни сизга тушунтиришим шарт эмас. Муаммо шундаки, агар сиз доим шундай юқори даромад топган бўлсангиз, қолган учта даража ўртасидаги катта фарқни билмайсиз. IV даражадаги одамлар қолган 6 миллиард аҳолининг ҳақиқий ҳаёти ҳақида нотўғри фикрламаслиги учун қаттиқ тер тўкиши керак. (Бугунги кунда тахминан 1 миллиард одам шундай яшайди.)

Мен бу даражалардан юқорилашни гўё бир киши бир неча даражани босиб ўтгандек тасвирладим. Аслида бундай ҳол содир бўлиши деярли учрамайди. Одатда I даражадаги оиланинг кейинги авлодлари IV даражага чиқиши мумкин. Шундай бўлса ҳам, умид қиламанки, энди сиз турли даражадаги инсонлар ҳаёти ҳақида аниқ тасаввурга эга бўлдингиз, оддий одамлар ҳам, мамлакатлар ҳам бир даражадан кейингисига ўтишининг иложи борлигини тушундингиз ва энг муҳими, дунё фақат бой ва камбағаллардан иборат эмаслигини англадингиз.

Инсоният тарихи I даражадан бошланган. 100 минг йилдан ортиқ вақт ўтса ҳамки, ҳеч ким I даражадан юқорига кўтарилмаган ҳамда кўп болалар ота-она бўлишгача етмай вафот этган. 200 йил аввалги вақтни олайлик. Дунё аҳолисининг 85 фоизи I даражада, яъни ўта қашшоқ ҳолда кун кечирган.

Бугунги кундаги аксар аҳоли ўртада – II ва III даражада, яъни 1950-йилларда Ғарбий Европа ва Шимолий Америкада ҳукм сурган турмуш стандарти асосида яшайди. Ва бу кўп йиллар давомида шундай бўлган.