Салбийлик инстинкти

Кўп жиҳатдан буларга биздаги салбийлик инстинкти, яъни яхши нарсалардан кўра кўпроқ ёмон нарсаларни осон пайқашимиз сабаб бўлади. Бу ерда учта нарса содир бўлади: ўтмишни нотўғри эслаш, журналистлар ва фаоллар воқеаларни саралаб узатиши ҳамда ҳаёт оғирлашаётган пайтда яхши нарсаларни айтиш эриш туюлади, деган кайфият.

Огоҳ бўлинг: асл ўтмиш хотирангиздагидан ёмонроқ бўлган

Асрлар давомида кексалар доим ёшлик чоғларини идеаллаштириб, ҳозир ҳамма нарса ўзгариб кетганини таъкидлайди. Ҳа, тўғри, ўзгарган, аммо улар назарда тутгандек эмас. Кўп нарса ҳозиргидан яхшироқ эмас, балки абгорроқ бўлган. Лекин одамзот ҳаёт аслида қандай бўлганини осонгина унутиб қўйишга мойил.

Фақат Ғарбий Европа ва Шимолий Америкада яшайдиган ҳамда Иккинчи жаҳон уруши ва Буюк депрессия даврини бошдан кечирган қариялар бир неча ўн йиллар аввал ҳақиқий йўқчилик ва очарчилик бўлганини эслаши мумкин. Лекин ҳатто бир вақтлар ўта қашшоқлик ҳукм сурган Хитой ва Ҳиндистонда ҳам ҳозирги шинам уйларда яшайдиган, тоза кийим киядиган ва мопед ҳайдайдиган одамларнинг кўпи ўтмишни унутиб қўйган.

Швециялик журналист Лассе Берг 1970-йилларда Ҳиндистондаги қишлоқлардан ажойиб репортаж тайёрлаган. Орадан 25 йил ўтиб, яна Ҳиндистонга қайтганида у ерда яшаш шароити анча яхшиланганини кўрган. 1970-йиллардаги сафари давомида олган суратларида тупроқли поллар, лойдан солинган деворлар, ярим-яланғоч болалар, ўзига ишончи паст ва ташқи дунё ҳақида ҳеч вақо билмайдиган қишлоқ аҳлининг нигоҳлари акс этган. Ўша манзара ва 1990-йиллар охиридаги бетон уйлар, кўчада ўйнаётган, башанг кийинган болалар ва ўзига ишонган, қизиқсиниб телевизор кўраётган қишлоқ аҳли ўртасида ер билан осмонча фарқ бор. Лассе уларга 1970-йиллардаги суратларни кўрсатганда, қишлоқ аҳли бу суратлар уларнинг маҳалласида олинганига ишонмаган. “Йўқ. Бўлиши мумкин эмас. Адашаётгандирсиз? Биз ҳеч қачон бу қадар камбағал бўлмаганмиз”, деган улар. Бошқа кўп одамлар каби улар ҳам ўз даврлари билан яшаётган, болалар бепарда сериалларни кўриши-ю, мотоцикл сотиб олишга пули етмаётгани каби янги муаммолар билан ўралашган эди.

Гарчи миямизда барқ уриб турган бўлса ҳам, ўтмишдаги бахтсизлик ва шафқатсизлик ҳақида эслаш ва фарзандларимизга ҳам айтиб беришдан негадир қочамиз. Ҳақиқат шуки, эски қабристон ва бошқа одам кўмилган жойларда археологлар қазиб оладиган суяк қолдиқларининг катта қисми болаларникидир. Уларнинг кўпи очарчилик ва касалликдан ўлган, лекин жисмоний зўравонлик белгилари бўлган бола скелетлари ҳам талайгина. Овчилик ва термачилик билан кун кечирган жамиятларда одатда қотиллик даражаси 10 фоиздан юқори бўлган ва болаларни ҳам аяб ўтиришмаган. Бугун эса мозорларда болалар қабри кам учрайди.

Танлаб хабар бериш

Биз нуқул бутун дунёда кечаётган салбий нохуш хабарларни эшитамиз: урушлар, очарчилик, табиий офатлар, сиёсий хатолар, коррупция, бюджет қисқариши, касалликлар, оммавий ишдан бўшатишлар, террорчилик ҳаракатлари. Муваффақиятли парвозлар ёки яхши ҳосил берган экинлар ҳақида хабар берган жуналист кўп ўтмай ишсиз қолади. Аста-секин юз бераётган тараққиёт ҳақидаги ҳикоялар, гарчи сезиларли миқёсда содир бўлса ҳам ёки миллионлаб одамларнинг ҳаётига таъсир қилса ҳам, камдан-кам ҳолларда газеталар бош саҳифасидан жой олади.

Матбуот эркинлигининг ошиб бораётгани ҳамда технологиялар такомиллашаётгани туфайли биз ҳалокатлар ҳақида олдингидан ҳам кўпроқ хабардор бўлиб бормоқдамиз. Бир неча аср муқаддам европаликлар Америкадаги маҳаллий халқларга қирғин келтиргани Эски дунёда янгилик ясамаган эди. Марказий режалаштириш тизими Хитой қишлоқларида оммавий очарчиликни келтириб чиқарганида миллионлаб одамлар очдан ўлган. Европада коммунистик қизил байроқ кўтариб юрган ёшлар эса бу ҳақда ҳеч нарсани билмаган. Ўтмишда бутун бир турнинг йўқ бўлиб кетиши ёки экотизимнинг бузилишини ҳеч ким англамаган, ҳатто қайғурмаган ҳам. Ҳозир барча яхшиланган нарсалар қатори азоб уқубатларга бўлган сезувчанлигимиз ҳам анча ривожланди. Мана шунинг ўзи инсоният тараққиётидан дарак беради, лекин одамларда бу тамомила акс таассурот уйғотмоқда.

Шу билан бирга, фаоллар ва лоббилар тенденцияда юзага келган ҳар қандай қисқа чўкишни “дунёнинг охири” деб ишонтиришга уринади. Гарчи умумий тенденция ривожланаётгани аниқ кўриниб турган бўлса ҳам, улар бизни таҳликали муболағалар ва башоратлар билан қўрқитади. Масалан, АҚШда зўравон жиноятлар 1990 йилдан бери камайганини кузатиш мумкин. 1990 йилда салкам 14.5 миллионта жиноят қайд этилган бўлса, 2016 йилга келиб бу кўрсаткич салкам 9.5 миллионга тушган. Ҳар сафар даҳшатли ҳолат юз берса (одатда ҳар йили юз берган), янгиликларда эълон қилинган. Шунинг учун аксар одамлар жуда кўп ҳолатларда зўравонлик жинояти кўпайиб кетяпти, деб ишонади.

Ҳаёт борган сари ёмонлашиб кетяпти, деган хаёлларга берилишимиз табиий. Янгиликларда узлуксиз равишда ҳозирда рўй бераётган нохуш ҳодисалар кўрсатилади. Бу ҳолат бизда шакллантирадиган тушкунлик ҳисси кейинчалик ўтмишни эслай олмаслигимиз таъсирида янада кучаяди; тарихда фақат яхши кунлар хотирамизда қолгани сабабли бир йил, ўн йил ёки эллик йил аввал ҳам худди шунча, балки бундан ҳам кўпроқ жиноят содир бўлганини эсламаймиз. Ана шундай хаёллар баъзи одамларда кучли стресс ҳолатини келтириб чиқаради, бошқа одамларнинг эса умидини йўққа чиқаради. Тайинли сабабларсиз.

Тафаккур ўрнига ҳиссиётлар

Бу ҳали ҳаммаси эмас. Дунё ёмон томонга ўзгаряпти, деганда одамлар аслида нимани ўйлайди? Менимча, улар ўйламайди. Улар ҳис қилади. Агар сизга мана шу барча чиройли маълумотларни кўрсатганимдан кейин ҳам ҳаёт яхшиланяпти, деган фикримга қўшилишга кўнглингиз чопмаса, менимча, ҳали ечимини топмаган катта муаммолар борлигини биласиз. Тахминимча, ҳаёт яхшиланяпти деганимда мен сизга гўё ҳаммаси яхши ёки у муаммоларга ўралашмаслигингиз керак ва уларни йўқ деб тасаввур қилишингиз лозим, деётгандек ҳис қиласиз ва бу сизга ҳам кулгили, ҳам стрессга солувчи бўлиб туюлади.

Қўшиламан. Ҳаммаси жойида эмас. Ҳали ҳам қайғуришимиз керак бўлган нарсалар бор. Токи авиаҳалокатлар, олдини олиш мумкин бўлган болалар ўлими, йўқолиш хавфи остида бўлган турлар, иқлим ўзгаришини инкор этувчилар, эркак шовинистлар, аҳмоқ диктаторлар, заҳарли чиқиндилар, қамоқда ўтирган журналистлар, фақат жинси сабаб таълим олмаётган қизлар, умуман, шунга ўхшаш ҳар қандай даҳшатли муаммолар бор экан, хотиржам бўла олмаймиз.

Аммо ҳозиргача амалга ошган тараққиётдан юз буриш ҳам кулгили, ҳам стрессли ҳолдир. Одамлар улар билмаган катта тараққиётни кўрсатганим учун мени оптимист дейди. Бу жаҳлимни чиқаради. Мен оптимист эмасман. Оптимист дейишлари гўл дегандек эшитилади. Мен жуда жиддий “поссибилист”ман. Бу сўзни ўзим яратиб олганман. Бунинг маъноси айтарли сабаб бўлмаса умид қилмайдиган, сабаб бўлмаса қўрқувга тушмайдиган, ўта драматик тус берилган дунёқарашга қарши одам дегани. Поссибилист сифатида юз берган ривожланишни кўра оламан ва бу менга тараққиёт яна давом этишига ишонч ва умид беради. Бу оптимизм эмас. Бу вазият қандай экани ҳақида аниқ ва оқилона фикрга эга бўлишдир. Бу дунёқарашнинг конструктив ва фойдали бўлишидир.

Одамлар ҳеч нарса яхшиланмаяпти, деган янглиш фикрга ишонса, биз синаб кўрган ҳеч бир нарса иш бермади деган хулосага келиши ва аслида иш берадиган чораларга ҳам ишончини йўқотиши мумкин. Мен бундай одамларни кўп учратаман, улар менга инсониятга бўлган умидини йўқотганини айтади. Ёки улар радикалларга айланиб, тескари натижа берадиган кескин чораларни қўллаб-қувватлайди. Аслида эса биз ҳаётни яхшилаш йўлида аллақачон қўллаётган усуллар яхши самара бермоқда.

Мисол учун, қизлар таълимини олайлик. Қизларга таълим бериш дунёдаги энг яхши ғоялардан бири экани исботланган. Аёл ўқимишли бўлса, жамиятда барча турдаги ажойиб ўзгаришлар бўлади. Ишчи кучи ҳам икки жинс вакилларидан иборат бўлади ва натижада яхшироқ қарорлар қабул қилинади, кўпроқ муаммолар ўз ечимини топади. Ўқимишли оналар камроқ фарзанд дунёга келтиради ва кўпроқ бола тирик қолади. Ҳар бир боланинг таълим-тарбиясига кўпроқ қувват ва вақт сарфланади. Бу ўзгаришларнинг ижобий циклидир.

Барча фарзандларини мактабга юборишга қурби етмайдиган камбағал ота-оналар кўпинча ўғил фарзандларини биринчи ўринга қўйган. Аммо 1970 йилдан бери ажойиб ўсиш кузатилди. Турли қитъаларда яшовчи ҳар хил дин ва миллатга мансуб деярли барча ота-оналар ҳозирда фарзандларининг барини мактабга юборишга қодир ва улар ўғли билан бир қаторда қизини ҳам мактабга бермоқда. Мактабда қизлар сони ўғил болаларга деярли етиб олган: бошланғич мактаб ёшидаги 90 фоиз қиз мактабга қатнайди. Ўғил болаларда эса бу кўрсаткич 92 фоизни ташкил қилади. Деярли фарқ йўқ.

I даражадаги таълим ҳақида гап кетганда, айниқса, ўрта ва олий таълим масаласида ҳали ҳам гендер тафовут бор, аммо бу шу пайтгача эришилган ютуқларни йўққа чиқаролмайди. Мен бу ютуқларни нишонлаш ва кўпроғига эришиш учун курашни давом эттириш ўртасида зиддиятни кўрмаяпман. Мен поссибилистман. Ва биз эришган ютуқлар менга барча қизларни ва барча ўғил болаларни мактабга жалб қилиш мумкин эканини ҳамда буни амалга ошириш учун астойдил ҳаракат қилишимиз керак эканини кўрсатади. Бу ўз-ўзидан амалга ошиб қолмайди. Агар аҳмоқона нотўғри тасаввурлар сабаб умидимизни узсак, бу умуман амалга ошмаслиги мумкин. Умиднинг йўқолиши, эҳтимол, салбийлик инстинкти ва у келтириб чиқарган нодонликнинг энг даҳшатли оқибатидир.

Салбийлик инстинктини қандай бошқариш мумкин?

Ҳамма ҳаёт оғирлашяпти, деб жар солиб турган бир пайтда ҳаёт яхшиланаётганини англаши учун миямизга қандай ёрдам бера оламиз?

Ёмон ва яхшироқ

Муаммонинг ечими барча нохуш янгиликларни яхшироқ янгиликлар билан мувозанатлашда эмас. Бу шунчаки ўзини-ўзи алдаш, тасалли бериш ва бошқа томонга қараб оғиб кетиш хавфини туғдиради. Бу худди ҳаддан ортиқ шакарни ҳаддан ортиқ туз билан мувозанатга келтиришдек гап. Ҳаёт қизиқарлироқ тус олиши мумкин, аммо соғлом мувозанатга эга бўлмайди.

Менга мос келган ечим – миямда бир вақтнинг ўзида иккита фикрни сақлашга ўрганиш бўлди.

Кимдир ҳаммаси яхшиланяпти, деганини эшитсак, худди улар “хавотир олма, хотиржам бўл” ёки ҳатто “аҳа мият берма” деган гапларни ҳам қўшиб қўймоқда, деб ўйлаймиз. Аммо мен ҳаммаси яхшиланяпти десам, умуман бу каби қўшимча гапларни назарда тутмайман. Албатта, дунёдаги даҳшатли муаммоларга эътибор бермасликни тарғиб қилмайман. Айтмоқчиманки, ҳаммаси ёмон ҳам, яхши ҳам бўлиши мумкин.

Дунёни инкубаторда муддатидан илгари туғилган чақалоқ деб тасаввур қилинг. Чақалоқнинг соғлиғи жуда ёмон. Унинг нафас олиши, юрак уриши ва бошқа муҳим белгилар доимий кузатиб борилади. Шунда аҳвол яхши ёки ёмон тарафга кетаётганини тезда кўриш мумкин. Бир ҳафтадан сўнг гўдакнинг аҳволи анча яхшиланди. Барча асосий кўрсаткичлари яхши, аммо чақалоқ ҳали яна инкубаторда яшаши керак, чунки унинг соғлиғи хавф остида. Чақалоқнинг аҳволи яхшиланаётганини айтиш мантиққа тўғри келадими? Ҳа. Албатта. Ҳозир соғлиғи хавф остида дейиш-чи? Ҳа, шубҳасиз. “Вазият яхшиланмоқда” дегани ҳаммаси яхши, биз энди ҳеч нарсадан хавотирланмай, хотиржам бўлишимиз керак деганими? Йўқ, асло. Вазият ёмон ёки яхши деб, фақат биттасини танласак тўғри бўладими? Асло йўқ. Иккиси ҳам. Вазият ҳам ёмон, ҳам яхшиланмоқда. Бир вақтнинг ўзида яхшироқ ва ёмон.

Дунёнинг ҳозирги ҳолати ҳақида ҳам шудай ўйлашимиз даркор.

Нохуш хабарларга тайёр туринг

Салбийлик инстинктини бошқаришга ёрдам берадиган нарсалардан яна бири шум янгиликларга тайёр туришдир.

ОАВ ва фаоллар эътиборингизни тортиш учун воқеликка ҳиссий тус беришини унутманг. Нохуш ҳодисалар нейтрал ва яхши янгиликлардан кўра таъсирлироқ бўлишини эсда тутинг. Узоқ вақт давом этган ривожланиш чизиғида вақтинчалик кичик чўкишдан осонгина инқироз ҳақида ҳикоя ясаш оддий ечим бўлиши ҳам мумкинлиги ёдингизда бўлсин. Одамларнинг азоб-уқубати ҳақида хабар бериш аввалгидан-да осонроқ бўлган, бир-бирига боғлиқ ва шаффоф дунёда яшаётганимизни унутманг.

Даҳшатли хабар эшитганингизда ўзингизни мана бу савол билан тинчлантиринг: “Агар тенг даражада яхши ўзгариш юз берса, у ҳақда ҳам эшитган бўлармидим? Ҳатто юзлаб улкан ривожланишлар бўлганда ҳам, қулоғимга чалинган бўлармиди? Сувга чўкиб кетмаган болалар ҳақида ҳеч эшитармидим? Шундоқ деразадан ташқарига қараб ё янгиликларда, ёки хайрия ташкилотларининг реклама материалларида болаларнинг чўкиши ёинки силдан ўлиши камайганини кўрармидим?” Ёдингизда бўлсин, ижобий ўзгаришлар жуда кўп бўлиши мумкин, аммо улар сизни излаб келмайди. Ўзингиз уларни топишингиз керак. (Статистикага кўз югуртирсангиз, улар ҳамма ерда эканини кўришингиз мумкин.)

Ушбу эслатма сизга ва фарзандларингизга кунлик янгиликларни кузатганда дистопияга берилмаслик учун асосий ҳимоя қалқонини тақдим қилади.

Тарихга цензура қўйманг

Тарихни идеаллаштириб кўрсатганда ўзимизни ва фарзандларимизни ҳақиқатдан маҳрум қиламиз. Даҳшатли ўтмиш ҳақидаги далиллар жуда қўрқинчли, аммо бебаҳо манбадир. У бизга бугунги бор нарсамизни қадрлашимизга ёрдам беради ва келажак авлодлар ҳам аввалги авлодлар сингари қийинчиликларни енгиб, узоқ давом этадиган тинчлик, фаровонлик томон боришига умид беради ҳамда глобал муаммоларимизга ечим топади.