ТОНГ ФАЛСАФАСИ

Яшаётган ҳар кунимизнинг ҳар дақиқаси мўъжиза. Фақат ана шу мўъжизанинг ҳикматини англаш, идрок этиш лозим. Ҳамон тонгги эшиттиришда иштирок этаётган эканмиз, шу билан боғлаб айтсак, кеча-кундузнинг э-энг мўъжизакор, мўъжизага бой лаҳзалари саҳар чоғи юз беради.

Мен саҳар деганда субҳи содиқ пайтини – тун ўз ўрнини кундузга бўшатиб бера бошлайдиган дақиқаларини назарда тутмоқдаман.

Субҳи содиқ мўъжизасини уч жиҳатдан таърифлаш мумкин.

Биринчиси, оддий гўзаллик маъносида:

саҳар чоғидаги сўлимлик;

оламнинг ёруғланиш онлари;

жонзотларнинг уйғониши;

тонг насимлари;

анвойи гул ҳидларининг таралаши.

Иккинчиси, субҳи содиқнинг фалсафий таърифи маъносида:

тонг дунё яралишининг биринчи кунини англатади;

инсон умрининг она вужудидан ёруғ дунёга келиш онлари;

куннинг гўдаклиги…

Инсондир, жондордир, ухлаб ётган ҳолда туғмайди. Ҳеч бир жонзот дунёга ухлаб ётган ҳолда келмайди. Бу нимани англатади? Тирик жон борки, тонгни уйғоқ қарши олмоқликни англатади. Токи, субҳи содиқ тароватидан баҳра олиб бошласин кунни.

Учинчиси, ахлоққа, тўғридан-тўғри умр дақиқаларидан унумли фойдаланишга дахлдор. Оддий инсоний назокатдан келиб чиқилса, эрталаб қуёш чарақлаб кетгунча чўзилиб ётиш чиройли ҳолат эмас. Бу дангасалик, танбаллик аломати. Бу ёғи сўралса, эрталабки вақт куннинг энг баракали дамлари ҳисобланади. Хусусан, ҳунармандлар, деҳқонлар учун тонгги фурсатлар ғанимат.

Тонг отишининг оддийлигига келсак, бу қадар оддий, одми кечадиган улуғвор жараён кам. Тун кундузга айланар экан, улуғвор сукунат, вазминлик, донишмандларга хос ўйчанлик яққол кўзга ташланади. Ҳатто қуёш ҳам ушбу улуғворлик олдида хижолатда майин жилмайиб кўтарилади осмонга…

(14 июль 1995. Республика радиоси. «Ассалом, Ўзбекистон!» эшиттириши.)

АСРИМИЗГА МУНОСИБЛИК ТУЙҒУСИ

Олий ўқув юртини битириб, эндигина меҳнат фаолиятимни бошлаган кезларимиз эди. Мўйсафид ёшдаги ҳамкасбларимиздан бири тенгқурларимиз билан суҳбат чоғида, «Сиз ёшларга ҳавасим келади, чунки сизлар ХХI асрни кўрасизлар», деган гапни айтди. Кечагидек эсимда: бу гапни эшитиб, ҳаяжонланиб кетдим ва айни чоғда, «Эҳ-ҳе-е, қачон ўттиз йил ўтади-ю, ХХI аср қачон келади?!» деган фикр ҳаяжонимни бир қадар совитгандай бўлди. «Вақт» деган тушунча эса менинг эҳтиросларим, ўйларим билан ҳисоблашиб ўтирмади – кўз очиб юмгунча, мана… ХХI асрнинг тўртинчи йили ҳам тарихга айланай деб турибди.

Кўҳна ва навқирон табиат учун тақвим рақамларининг аҳамияти йўқ, ҳисоби, лекин инсон тафаккури, ақл-идрокининг жавҳар ва кўлами замон билан чамбарчас боғлиқликдаги қарашларда, ўй-мулоҳазаларида ўз ифодасини топади. Зеро, бугун ХIХ асрнинг ёки ХХ асрнинг гапини айтиш ярашмайди. Мўйсафид тарих учун ўн йил лаҳзадек арзимас фурсат, лекин эндиликда ҳатто ўн йил бурунги орзу-ҳаваслар, интилишу кайфиятлар аллақачон эскириб улгурмоқда.

Замон бизлардан ХХI аср кишилари бўлиб яшашни, фикрлашни ва олға интилишни тақозо этяпти. Ўзаро узвий боғлиқ бўлган мазкур уч талаб инсоннинг мавқеи, салоҳияти ва қудратини англатади, унинг аъмолини белгилайди, истиқболдаги йўлларини ёритади. Нитшенинг ўлмас «Зардушт»и инсонни ҳамма нарсаларга инсоний маъно берувчи, яъни «баҳо берувчи» деб таърифлайди. Зотан, Инсон борлиқ воқеа-ҳодисаларга, жадал ўтиб бораётган кунларига, ўзи ичида яшаётган, кўраётган-сезаётган жараёнларга баҳо беради. Ушбу баҳо бериш асносида инсон Аллоҳ томонидан ўзига ато этилган улуғворликка эришади, ҳар банда ўз баҳосида, баҳолари ичида яшайди, мустаҳкам оёққа туради. «Менга Ернинг таянч нуқтасини кўрсатинг, оламни бошимга кўтараман», деган эди қадимги донишмандлардан бири. Ўтмишда яшаб ўтган буюк ва ардоқли аждодларимизнинг охирати обод бўлсин, илоҳим, бироқ, неки ижобий ва ҳайратланарли мисоллар истасак, фақат ўтмишга мурожаат этиш одатимизга айланиб қолаётганини жиддий ўйлаб кўрадиган пайт етмадимикин? Ернинг таянч нуқтасидан кўтарадиган, «Мен шунга қодирман!» дейдиган донишманду марди майдон замондошлар ҳозир ҳам бордир, ахир?!

Вашингтонда, АҚШ Сенати биносига кираверишдаги муҳташам саройнинг қоқ ўртасида, оёқ остидаги мармар тўшалмада болалар коптокчасидек оқ нуқтага кўзингиз тушади. Қизиқиб сўрасак, ўша нуқта бутун дунёнинг қоқ маркази деган маънони англатишини айтишди. Яхши тимсол экан, деган хаёл кўнглимдан кечди-ю, ўзбекона қайсарлигим тутди: нима учун дунёнинг маркази АҚШда, Вашингтонда ва яна америкаликлар сенати биносининг остида бўлиши керак?! Ким нима деса деяверсин, аммо-лекин бутун коинотнинг маркази мен оёқ қўйиб турган Ўзбекистон заминида! Биз оёқ қўйиб турган тупроқ, Ўзбекистон замини омон бўлса, дунё омон бўлади! Ўзбек учун чексиз дунёнинг борлиги ҳам, йўқлиги ҳам, очлиги ҳам, тўқлиги ҳам, шодлиги ҳам, қайғуси ҳам ўзимизнинг Ўзбекистондан бошланади! Ўзбек учун таняч нуқтаси – шу. Ўзбек учун оламнинг таянч нуқтаси ҳар бир ҳамюртимизнинг ўз нуқтаи назарида жойлашган.

Шахсий-индивидуал нуқтаи назар деганда, тор ва майда мақсад-муддаолар эмас, коинотнинг ўзидек бепоён орзу-истаклар назарда тутилаётгани сезилгандир? Чунки халқнинг таянч нуқтаси бутун бир Ватан нуқтаи назари шахсларнинг таянч нуқтасидан келиб чиқиб шаклланиши кўзда тутилмоқда. Инсоният тарихининг ўзи шундай: қаерда, қачон, қайси бир миллат халқ даражасига кўтарилган экан, демак, ўша ерда нуқтаи назарлар шаклланган. Якка тушунча шаклланмай, қад ростламай туриб, «халқ» деган кошона яралмаган.

Давлатимиз Раҳбари Ислом Каримовнинг «Фидокор» газетаси мухбирининг саволларига берган жавоблари қайта-қайта ўқилса, унда айни пайтдаги комиллик мақомига эришиш асослари батафсил баён этилганини англаймиз. Ўзлигимизнинг асосий хусусиятларини мужассам этадиган миллий мафкурани шакллантирмоқ учун «аввало, биз қандай давлат, қандай жамият, қандай тузум барпо этмоқдамиз, унинг сиёсий, иқтисодий, ижтимоий, маънавий асослари нималардан иборат, деган саволга жавоб топишимиз керак», деб уқтиради Президент.

Жавоб ҳам баҳо бериш демакдир. Жавоб ва баҳо бериш учун эса яна ва яна шахсий нуқтаи назар зарур. Юртбошимиз ушбу омилни алоҳида таъкидлайди. Ҳақиқатни топиш учун қарама-қарши фикрларни ўртага ташлашга, муҳокама қилишга даъват этади.

Кези келганда бир мулоҳазага тўхталишга тўғри келади. Жамиятда фикрлар хилма-хиллигига эришиш, шундай муҳит яратишга интилишни қўллаб-қувватлаган ҳолда ҳар қандай эркин фикр пировардида халқимиз эришган энг улуғ, энг азиз неъмат – Мустақилликка дахл қилмаслиги шарт. Фикр фикр учун эмас, биринчи навбатда, мустақилликни мустаҳкамлаш, барқарорлаштириш учун зарур.

Ҳар қандай жамиятни ҳамиша муайян мақсад жипслаштириб туради. Лекин Ватан тақдири, тинчлиги муддаоси ҳеч қачон иккинчи ё учинчи даражага тушмайди. Она Ватанни нотинч қилиш эвазига эришилган ҳеч бир мақсаду маслак зинҳор ўзини оқламайди. Жамият йўргакдан чиқаётган норасида янглиғ энди-энди тарих саҳнасидан ўрин ола бошлаган кезларида эса бутун халқни жипслаштириб турувчи ана шу Ватанга муҳаббат ва садоқат омилига ниҳоятда катта эҳтиёж сезилади.

Ёш жамиятнинг бошқа хусусиятларидан бири жамият аъзоларининг сиёсатлашувида кўринади. Яъни ҳар бир фуқаронинг ўзини жамият, Ватан манфаатларидан бегона тутмаслигига эришиш қийин ва шарафли вазифа. Тан олиш керак, айрим кишиларда «ҳа, энди, биз кичик одаммиз, бир чеккада яшаб юрибмиз»га ўхшаш кайфият сезилади. Ваҳоланки, давлатимиз Раҳбарининг, «Ҳар ким ўз уйини, ўз юртини ўзи асрасин», деган теран маъноли сўзлари айни шу сингари ўта зарарли кайфиятга қарши айтилган. Ўз уйини асрашни фақат қўриқлаш маъносида тушуниш бирёқламалик бўлиб қолар эди. Оилада фаровон турмуш кечиришни йўлга қўйиш, фарзандларни камолга етиштириш, уларнинг эркин, тўқ ва бадастир униб-ўсиши учун зарур шарт-шароитни муҳайё этиш, ҳақ-ҳуқуқини таниш, қолаверса, нафақат Ўзбекистонимиз, шу қаторда дунёдаги энг тарққий этган давлатлардаги фуқаролар даражасига етишиш орзусида яшашларини таъминлаш ҳам ўз уйини асраш ҳисобланади. Мана шундай уйни асраш учун одамлар жонини фидо қилишга шай туради, ана шундай уйларда вояга етган ва етаётган Ватан фарзандлари юртнинг чинакам эгалари, яъни қўриқчиларига айланадилар. Афсуски, жамият оёққа тураётган паллада унинг аъзолари орасида муайян парокандалик, бошбошдоқлик кузатилиши ҳам табиий ҳол. Оддий сўз билан айтганда, юқорида тилга олинган сиёсатлашув муҳитида жамият миқёсида барча соҳаларнинг етук намояндалари етишиб чиқади, халқ бундай зотларни бошига кўтаради, уларни миллатнинг фахри ва шарафи сифатида оламга кўз-кўз қилади. Миллий ғурур тимсолига айлантиради. Уйғониш даври ШАХСлари ўз фаолиятида атрофдагилардан анча илгарилаб кетади, уларда даврнинг энг илғор фазилатлари мужассамлашган. Шахслик мақоми, шахс эрки, ҳуқуқи ҳатто жамият эрки ва ҳуқуқларидан устувор мақомларга кўтарилади. Юзаки қараганда, бундай ҳол ғайритабиийдек туюлади, аслида эса ҳуқуқий-демократик жамиятда шахс ҳуқуқи давлат ва жамият ҳуқуқидан юқори қўйилади.

Умуман жамиятнинг ўтиш даврида шахс, мафкура, жамият тушунчалари ўртасидаги дахлдорлик муносабатлари хусусида жуда чуқур ва янада кенг мулоҳазалар юритиш мумкин. Ва бу мулоҳазаларнинг ҳар қандай қирраси ё бевосита, ё билвосита одамларнинг фикрлаш, яшаш ва олға интилиш омилларига бориб тақалаверади. Ўзимиз яшаб турган кундалик ҳаётимизга разм солсак, бунинг кўплаб тасдиқ ва далилларини кўрамиз. Чунончи, одамларимизнинг кўзи очилди, улар дунё талаблари даражасида фикр-мулоҳаза юритишлари оддий ҳолга айланди. Инсон астойдил меҳнат қилишга, меҳнатига яраша арзирли миқдорда ҳақ олишга ва олган ҳақи эвазига тўкин-маъмур яшашга ҳақли эканини англаб етмоқда. (Халқ орасида дабдабали уй-жойлар қуришга ружу қўйилмоқда, деган мулоҳазалар билдирилмоқда, бироқ дидсизларча беўхшов қўрғонлар қуришни оқлаб бўлмайди. Ахир бизнинг халқимиз ҳам қилаётган меҳнати эвазига чиройли, бежирим, оппоқ уй-жойларда яшашга ҳақли.) Фикрлаш ва яшаш тарзи ўзгарган инсоннинг орзу-ҳаваслари ҳам мутлақо ўзгаради, энди унинг орзулари ўтган асрнинг ўрталарида, охирида яшаган кишиларимиз кўнглида гоҳ амалга ошган, гоҳ ошмай қолган орзу-армонларидан мутлақо фарқ қилади. Чунки бизга замондош ватандошларимиз инсоният эришган юксак чўққи – ХХI аср мақомида фикрлаяптилар ва яшаяптилар!

«ХХI аср» ижтимоий-сиёсий газетасининг илк сонини қўлган олган куним унинг номланганини кўриб, бир ўзбек зиёлиси, қаламкаши сифатида беҳад хурсанд бўлдим. Бунинг боиси шундаки, газетани ҳар сафар қўлига олган муштарий ўзининг қайси асрда яшаётганини, ўзининг қайси асрга хос инсон эканлигини яна бир карра ёдга олади, ўзи яшаётган асрга мос фикрлашга, Ватан муаммоларини шахсий муаммо сифатида талқин этишга мойиллик кучаяди.

Вайронакорликка хизмат қилаётган ҳар қандай таълимот ғайриинсонийдир. Таълим олиш қобилияти инсон қисматидаги энг саодатли фазилат, илло олинган таълимотга мутаассибона амал қилиш жоҳилликка, жаҳолатга олиб бориши муқаррар. Зеро, банда борки, валламат бўлиб кетганда ҳам, унинг билими бамисоли зарра. Менинг йўриғимга бошқалар бўйсуниши шарт, деб зўравонлик қилиш, шу мақсадда ўзини ўтоловга ташлаш эса ўша «билимдонлик»дан келиб чиқадиган нодонликдир.

Ўсмир йигит ё қизнинг ўтиш даври бир-икки йил ёки ундан кўпроққа чўзилиши мумкин, жамиятнинг эса ана шундай ўсмирликка ўтиш даври бир неча ўн йиллар билан ўлчанади. Ўтиш даври аста-секин Уйғониш даври хусусиятларини ўзида мужассам этиб боради. Мутахассисларнинг фикрига кўра, тарих Ўзбекистонга навбатдаги Уйғониш даврини тақдим этмоқда. Гарчи «тақдим» сўзи қўлланилган эса-да, Уйғониш даври барча ютуқларни икки қўллаб ҳадя ё тортиқ қилиб қўя қолмайди. Миллий Уйғониш машаққатли ақлий ва жисмоний меҳнатлар эвазига қўлга киритилади, бутун халқ вакилларининг бир жон-бир тан бўлиб ягона мақсад сари интилишлари билан рўёбга чиқади. Миллатнинг уйғониши, миллий тикланиш муаммоси эса яна шахсга, шахсий комилликка бориб тақалади. Бу даврда муносиб инсон бўлиб ҳаёт кечиришга интилиши зарурлигини ҳис этади, дилига тугади. Ўз олдига мақсадлар қўяди. Ўзини ҳам, ўзига мансуб бўлган юртни ҳам ҳозиргина айтганимиз «ХХI аср» дея аталмиш юксаклик мезонлари билан ўлчайди, унга баҳо беради…

Айтмоқчи: Вақтнинг этагини тутиб бўлмайди. Ҳашпаш дегунча яна бир неча ўн йиллар ўтади-кетади. Замонлар ўзгаради, дунё ўзгаради. Ўзбек халқи, демак, Ўзбекистон ҳам мисли кўрилмаган даражаларга кўтарилади. Шу маънода бизнинг авлод вакиллари ҳозирги ёш ва навқирон йигит-қизларимизга ҳавасимиз келади, чунки улар Мустақиллигимизнинг ярим асрлик қутлуғ саналарини нишонлайдилар, Ватанимизнинг, халқимизнинг янада дориламон кунларини кўрадилар.