Наһыылканы көтөхтүлэр. Харахпыттан уу тахсан саба халыйда, аан дойдуну үрүҥ туманынан бүрүйдэ.

– Суох, суох… – өрө тыынным. Хараҕым дьэҥкэрдэ. Илиибэр, таҥаспар доҕорум хаанын көрдүм. Хаан буһуу сыта муннубар саба биэрдэ.

– Хайдах… мин тугу да эппэккэ хааллым. Гурьяновы илдьэ барбыт санитардар оҥхойго киирэн сүппүттэрэ.

Чугас соҕус снаряд түһэн эһиннэ. Дьик гына түстүм. Таҥнары тайахтанан турар саабын ылан хоруопкабын толору ботуруону симним, инним диэки ыстанным.

Өстөөх окуопаларын үрдүнэн ойуоккалаан, дьоммун ситтим. Илиилэрин өрө көтөхпөккө, бэринэртэн аккаастаммыт немецтэри кытта биһиги дьоммут ыстыыктаһа сылдьаллар. Ыстыык ыстыыктан тэйэн «дыҥ-дыҥ» тыаһыыр, онтон киһи хабарҕатын тыаһа «хар» гынар, ким эрэ өлүгэ сууллан түһэр.

– Сити курдук, сити курдук… ыттары, немецтэри!

Биир уһун немец биһиги биир саллааппытын кытта уун-утары туран ыстыыгынан түһүөлэһэллэр, хайалара да таба анньыбат.

Сүүрэн кэлэн уһун немеһи хонноҕун анныгар ыстыыгынан түстүм. Уҥуохха кыбылыннаҕа буолуо – ыстыыкпын нэһиилэ араардым.

– Өссө кими анньыахха, ханна баалларый немецтэр?

Немец ордубут саллааттара, офицердара ол куотан эрэллэр.

Сөһүргэстии түстүм, снайперскай саам итийиэр дылы уончата ыттым. Немецтэр от курдук охтоллор. Биһиги дьоммут бары ытыалыыллар. Снарядтар эстэллэр. Хара буор остоолболоро үҥкүүлүүллэр.

Биһиги танкаларбыт лүһүгүрэһэн кэллилэр.

– Танкаларга тахсыҥ!

Биир танкаҕа уонча буолан ытынныбыт. Танка дьигиһис гынаат, иннин диэки сыҕарыйда. Түргэн да буолар эбит… өстөөх биир снаряда чугас түһэн эһиннэ, ким эрэ табыллан сарылаабытынан сууллан түстэ. Эмиэ снаряд түһэн эһиннэ. Буор хара күдэни быыһынан аастыбыт.

Эмискэччи хабыс-хараҥа буолла, сир, халлаан түөрүллэргэ дылы гынна.

…Биирдэ өйдөнөн кэлбитим хабыс-хараҥа. Мөҕүстүм, миигин баттаабыт буору-сыыһы тоҕо илгиһинним. Тыынарбар салгын тиийбэт, кулгаахтарым «чуҥ» курдуктар.

Тыыным хаайтарар. Икки-үс төгүл хаһыытаатым, хаһыым тахсыбат, эбэтэр кулгааҕым истибэт.

Илиилэрбин көрбүтүм – бүтүттэр. Атахтарбын туппахтаатым – эмиэ бүтүттэр.

– Тыый, тоҕо сыттамый?

Дьону тиэйбит биһиги биир танкабыт ааһан истэҕинэ, ыстанан тахсаары гыннаҕым буолуо, хатаастан иһэн оҕуттум. Тыбыс-тымныы буорга сирэйбинэн хорулла түстүм. Буор тымныы салгынын эҕирийдим.

Төбөбүн өндөтөн инним диэки көрдүм. Танкалартан биһиги дьоммут сиргэ ыстаҥалаһан түһэллэр.

Ойон туран, снайперскай саабын ыллым да, ыстанным. Сүүрэбин. Сүүрэбин.

Биһиги дьоммут сыаптаан сыталлар.

– Тоҕо сытар баҕайыларай, тоҕо сүүрбэттэрий? – диэн санаатым, кинилэри үрдүлэринэн ыстанан истэхпинэ, ким эрэ кытаанах илиитэ саҕабыттан ылан сиргэ баттаата. Көрө түспүтүм биир старшай лейтенант тугу эрэ саҥарар. Истибэппин. Сирэйиттэн-хараҕыттан көрдөххө – кыыһырбыт. Биһиги таспытыгар сытар саллааттар саалара буруолуур. Ыталлар.

Мин эмиэ быардаан сытан иннибин көрөбүн. Талахтар быыстарынан өрүс уута ол ыраах кылабачыйан көстөр. Оол ханнык эрэ харалар күлүгүлдьүһэллэр. Мин эмиэ ытыалыыбын, саам эстэр курдук, санныбын анньар, буруолуур, оттон тыаһа иһиллибэт.

Старшай лейтенант бэстилиэтин ылан далбаатаата уонна иннин диэки ыстанна.

Саллааттар бука бары туран иннибит диэки сүүрдүбүт. Ортобутугар түһэн снаряд эһиннэ. Ким эрэ хаана иэдэһиттэн таҥнары саккыраата. Мин сүүрэбин. Сүүрэбин.

Биһигини сыаллыы-сыаллыы ытыалыы турбут немец пушкатыгар саба сырсан киирдибит. Немецтэри уолаттар «дьаһайа» охсубуттар.

Өрүс хааһын өҥөс гына түстүбүт. Өрүһү туоруур муоста сууллубут. Немецтэр курданалларыгар дылы ууга киирэн баран илиилэрин өрө уунан тураллар. Биһиги командирдарбыт далбаатаатылар. Немецтэр таҕыстылар.

Мин өрүскэ таҥнары түһэн сытан тыбыс-тымныы ууну уулуубун. Элбэҕи да истим.

Биэрэккэ таҕыстым. Саллааттар сирэйдэрэ-харахтара өрө күүрбүт, мичээрдээбит.

– Мин отделением, лейтенант ханна эбиттэрэ буолла? Гурьянов ханна эбитэй, тоҕо көстүбэтий?.. Ээ, бааһырда этэ дуу, оо, доҕорум, доҕорум…

Биир саллаакка чугаһаан:

– Дьэ, доҕор, көрүдьүөстээх күн дии? – диэтим.

Киһим истибэтэх курдук туттар.

– Доҕоор, мин нууччалыы тылынан этэбин ээ, дьэ көрүдьүөстээх күн дии?

Киһим улахан баҕайытык көрөр, уоһа ибирдиир.

Кыһыл кириэстээх суумкалаах санитар кэллэ. Миигин көрөн баран тохтоото. Миэхэ ыга кэлэн тугу эрэ этэр, мин көрдөхпүнэ ытыһын тоһуйар.

– Эйиэхэ табах наада быһыылаах, – сиэппиттэн мохуоркалаах саппыйаны санитарга уунабын…

Киһим нэлэс гынна, сиэбиттэн «блокнот» таһааран сурук суруйан миэхэ биэрдэ.

«Доҕоруом, эн контузияламмыккын, миигин батыс», – диэн суруйбут.

– Оо, ол иһин да, тыаһы истибэт, дьон эмиэ саҥабын истибэт буолбуттар эбит ээ… Сэрэйбитим.

Харахпар уот лиэнтэлэр субурус гынарга дылы гыннылар, мэй-тэй буолуталаатым. Санитары батыстым.

СТАРШИНА ШАГУРОВ

Полк санитарнай чааһыгар сытан, эмтэнэн үс хонон баран барыны бары истэр, саҥарар буоллум. Итинтэн икки хонон баран, санчаастан таһаарбыттара.

Мин хомолтом улахан:

«Снайпер Чээрин улаханнык контузияламмыт, ол иһин ньиэрбэлэрин үлэтэ бутуллубут, салҕалыыр. Онон биир ый устатыгар снайперыттан босхолоон сатыы сэриигэ биэриэххэ», – диэн түмүктээбиттэр.

Сатыы сэриигэ кэлбитим хас да хонно.

Контузияланыыбар тылбыттан матан баран, маҥнай саҥарарбар кэлэҕэйдиир этим: ол ааспыта ыраатта. Үчүгэйдик саҥарабын. Кулгаахпар ыраах тыаһыыр халанча тыаһын курдук тыас иһиллэрэ эмиэ сүппүтэ. Билигин куруускабар чэйи толору куттабын. Урут, салҕалаан тоҕон кэбиһэрбиттэн, быһаҕас кутар этим.

Николаев радиска куруук сылдьабын. Бүгүн эмиэ бу кэлэн олоробун.

– Гурьяновтан туох эмэ биллэр дуо? – диэн Николаев ыйытта.

– Суох, туох да биллибэт. Сурук кэлиэ эрдэ эбитэ дуу…

– Тэһийбэтэрбин эрэ, кими эмэ кытта акаарытык кэпсэтэн аралдьыйар идэлээх этим. Куһаҕаннык кэпсэтэн бостуой хомотоммун… Үчүгэй уол этэ, – диэн Николаев төбөтүн төҥкөтөн, ыстаанын тобугуттан ханнык эрэ сап төбөтүн булан кымыстаһа олордо.

Киһи бэйэтин урукку сыыһатын өйдөөбүт буоллаҕына, кэлэр өттүгэр итинниги иккиһин оҥорбото биллэр. Николаевы санаарҕааһынтан таһаарыахпын баҕаран:

– Саха сириттэн туох эмэ солуну иһиттиҥ дуо? – диэн ыйыттым.

– Биһигини кытта кэккэлэһэ сытар чааска баһаам элбэх сахалар бааллар. Кинилэртэн хаһы да көрсөн кэпсэттим.

– Хайа оройуоттарый, кимнээх диэннэрий? – диэн ыйыталаһан истэхпинэ старшина Шагуров кэллэ.

– Чээрин, штабка барсаҕын, биһиги үһү ыҥырбыттар, – диэтэ.

– Миигин эмиэ ыҥырбыттар, – диэтэ Ирдонов диэн кырдьаҕас саллаат.

– Ол тоҕо ыҥырбыттара эбитэй? – диэтим.

– Таабырын буолбатах – таайа олорума. Бардахпытына көрүөхпүт, – старшина гимнастеркатын тэллэҕиттэн тутан аллараа баттаата, түөһүн мөтөттө.

Окуопаттан тахсан талахтар быыстарынан штабка баран истибит. Миигин, Ирдонов оҕонньору ханнык баҕарар сорудахха ыытыахтарыгар сөп. Холобура, куукунаҕа хортуоска ыраастата, эбэтэр оннооҕу тыаттан хаппыысталаах кууллары буобар Бычковка аҕалтара, эбэтэр…

Биһигини кытта полк аатырбыт разведчига старшина Шагуров эмиэ штабка ыҥырыллыбыта дьиибэ. Ээ, тоҕо төбөм эрэйдээҕи муҥнуу истэмий, хата, атыны толкуйдуохха. Холобура… кыайыы кэнниттэн армияттан төннөн иһэн хайаан да саа атыылаһыам, икки уостаах сааны… ол эрээри старшина Шагуров биһигини кытта штабка бииргэ ыҥырыллыбыта дьиибэ.

Шагуров аатырбыт разведчик. Кини туһунан элбэхтик хаһыакка суруйан тураллар, кини туһунан арааһы кэпсииллэр. Холобур, немецтэртэн «тыл» ылбытын туһунан маннык кэпсээн баар:

Кини разведкаҕа барарыгар элбэх киһини ылбат. Элбэх киһи тыастаах-уустаах диэччи. Үксүгэр соҕотоҕун сылдьар.

Дьэ арай биирдэ «тыл» ыла барар. Ол күн немецтэр үс-түөрт төгүл атаакалаан баран төттөрү оҕустарбыттар. Онон немец икки биһиги икки ардыбытынааҕы томторго фрицтэр элбэх өлүктэрэ хаалбыт. Түүн ону хомуйа немецтэр кэлиэхтээхтэрин билэрин быһыытынан биһиги Шагуровпыт, киэһэ сыылан тиийэн, өлбүт немецтэри кытта хоонньоһон кэбиһэр. Кэпсэл омуна буолуо ээ, өссө кыратык утуйан ылбыт дэһэллэр. Хараҥа буоларын кытта, үс-түөрт немец наһыылкалаах кэлэн өлбүт дьону таһан бараллар.

Биһиги Шагуровпыт немец плащ-палаткатын бүрүммүтүнэн сыттаҕына, кэлэн наһыылкаҕа уураары көтөҕөн ынчыктаспыттар. Шагуров хаһыытыы түһэн баран атаҕар турар киһини тээ-эп. Тэбиллибит киһи тиэрэ барар. Оттон атыттара өлбүт киһи тиллибититтэн, соһуйан «сүрэхтэрин ырбаахыта» тэлибирии түспүт да, тэбинэн хаалбыттар. Шагуров туран били охтубут киһини плащ-палаткатыгар суулуур да, кыбынан кэбиһэр уонна бэйэтин дьонун диэки оргууй аҕай аадайа турар.

Эмиэ кини туһунан буурдук сэһэргииллэр:

– Арай биирдэ «тыл» ыла барар. Түүн, борук-сорук. Быарынан сыылан немецтэргэ чугаһаан иһэн көрдөҕүнэ: икки немец биһиги диэки үөмэн иһэллэр. Шагуров саһан хаалар. Бастаан иһэр немец сыылаҥхайдаан ааһар. Иккис немец доҕоруттан уонча хаамыы хаалан иһэр. Шагуровы ааһа сыылан истэҕинэ, Шагуров били аатырбыт эриэн муос уктаах быһаҕынан немеһи көхсүгэ саайар уонна немеһи кэтэҕиттэн сиргэ эпсэри охсор. Ол күн ардах түспүтэ, немец өлөрүгэр «тумса» бадарааҥҥа буола түһэр, онон өлөрүгэр «мыык» дуу, «мээк» дуу диэн хаһыытыыра иһиллибэккэ хаалар.

Шагуров немец муостаах кааскатын ылан кэтэн кэбиһэр уонна бастакы немеһи батыһа, били өлбүт немец испитин курдук, сыылан иһэр. Бастакы немец сотору-сотору тугу эрэ «һуҥ-һаҥ» диэн саҥарар. Шагуров онуоха «гут-гут» диир. Кырдьыга кини «гуут» – «үчүгэй» диэн тылтан ураты немецтии бэрт ахсааннаах тылы билэрэ.

Дьэ ити курдук иһэллэр. Немец тохтоон баллыгыраатаҕын аайы, Шагуров тохтоон «гут-гут» диир уонна сороҕор «дыр-дар» диэн эбии ботугуруур. Немец ити хоруйунан сөп буолбут курдук, иннин диэки сыыллар.

Ити курдук «гуутургаһан» биһиги окуопаларбытыгар чугаһаан кэлэллэр. Немец тохтуур, Шагуров үөмэн кэлэн кэккэлэһэ сытар. Немец биһиги диэки ыйа-ыйа тугу эрэ саҥарар.

– Гут, кэллибит, – диир Шагуров уонна туран таҥаһын тэбэнэр. Немец дьэ билэр – кини доҕоро буолбакка – «русс» кинини батыһан испитин. Хараҕын эриэнинэн көрөр, автоматын Шагуровка туһулуур.

Шагуров автоматын киэр охсор:

– Гут, чэ барыах, – немеһи саҕатыттан ылар да, соһон баран биһиги диэки ыадайа турар.

Дьэ, көр, старшина Шагуров итинник разведчик. Кини биһигини кытта бииргэ ыҥырыллыбыта дьиибэ.

Арай…

Штаб кэллэ.

һгүһү-элбэҕи уйгурдуу барбакка, быһа эттэххэ: биһиги разведкаҕа барар буоллубут.

Бу анабылтан мин олус үөрдүм.

Штабтан тахсан баран Шагуров, идэтинэн, гимнастеркатын тэллэҕиттэн аллараа баттаата, түөһүн мөтөттө. Омурдун күлтэх гыннаран баран, «буус» гына үрдэ, сабыстаҕас хааһын аннынан Ирдонов биһигини атахпытыттан төбөбүтүгэр дылы, төбөбүтүттэн атахпытыгар, онтон кириэстии көрөн кэбистэ.

Ирдонов тугу санаабыта буолла, оттон мин, биһигини хааллараары, разведкаҕа соҕотоҕун бараары гыннаҕа дии санаан, кутталбыттан сүһүөҕүм харчы уҥуоҕа атаҕым устатын тухары сүүрэлииргэ дылы гынна.

– Дьэ ити курдук, оҕолоор. Аһаан баран миэхэ кэлээриҥ. Разведка оҥорор сирбит картатын үөрэтиэхпит, – диэтэ Шагуров.

ӨРҮС УҤУОР

Биһиги ити күнү быһа картаны үөрэттибит. Өрүс уҥуор баар өстөөх оборонатын биноклунан, стереотрубанан көрө-көрө, картаҕа тэҥниибит, бэлиэтиибит.

Соҕуруу дойду сайыҥны түүнэ Саха сирин сайыҥҥы түүнүттэн атын. Хараҥа. Халлаан былыттаах буолан ый тыкпат. Быһата разведчик таптыыр күнэ-дьыла буолан биэрдэ.

Биһиги окуопаттан сыылан тахсан өрүскэ киирдибит. Оргууй аҕай ууну кэһэбит. Ол-бу тутуур суох. Хоойго, курга – гранаттар. Автоматтарбытын өрө тутан иһэбит. Сүгэһэргэ кэнсиэрбэлэр, сухарылар.

Бу өрүс чычаас. Кэтитинэн да киһи өрүс диэн ааттыан сатаммат. Саха сиригэр үрэх диэх этилэр.

Уҥуоргу кытыы чугаһаатаҕын аайы ууга накыйан моонньубутун эрэ таһаарабыт.

Дьуһуурунай пулеметтар буулдьалара биһиги үрдүбүтүнэн чубугураһан ааһаллар. Өстөөх ракетата өрө көтөн таҕыста. Биһиги хантаччы туттан олорон ууттан уоспутун, муннубутун эрэ таһаарабыт. Ракета умулларын күүтэбит.

Кытыл кэллэ. Шагуров кытыыга тиийэн кыҥыһахтыы түһэн сытар. Өрүс кыһамыгар ыттыбакка эрэ, бадараанынан сыылаҥхайдаан соҕуруу диэки баран истибит.

Икки биэрэстэ кэриҥэ сири барбыппыт кэннэ өрүс куртаҕа кэллэ.

Куртаҕы кыйа баран, куртах арҕаа өттүгэр тиийдибит. Уҥуоргу советскай биэрэк көстүбэт даҕаны. Өрүс куртахтанан бу диэкинэн олус кэҥиир. «Бассабыыктар манна кыайан кэлбэттэрин быһыытынан» бу эргин немец бөҕөргөнүүтэ мөлтөх, миинэлээх хонуулар суохтар. Ол иһин бу учаастак разведканы ыытарга сөптөөх сиринэн ааҕыллыбыт. Хайа уонна биһиэхэ наадалаах «тыл» манна буолуохтаах. Талахтар истэригэр киирэн таҥаспытын ыгынныбыт. Эт кэнсиэрбэни сии олорон, билигин ким тугу оҥоруохтааҕын өссө биирдэ сүбэлэстибит.

Манна окуопанан ситимнэһэр, барыта үс землянка баар. Ортоку линияҕа офицердар олорор буолуохтаахтар. Итини барытын Шагуров урут аҕалбыт «тыла» кэпсээн турардаах.

Шагуров офицерскай землянкаҕа, Ирдонов биһикки икки кытыы землянкаларга икки аҥыы бардыбыт.

Мин тиийбит землянкам айаҕар биир фриц утуктуу олорор. Сөп, олордун. Сибээс ситимнэрин булан, сыыла сылдьан бысталаатым.

Землянка түннүгэр сыылан тиийэн, танканы бултуур курдук икки гранат холбуу баайыллыбытын бырахтым. Аҕыйах сөкүүндэ буолаат, землянка иһигэр гранаттарым эстэн дэлби тэптилэр. «һуук-һуук!» – диэн хааһы-саламаат буолар хаһыылар иһилиннилэр.

һһүс землянкаҕа Ирдонов «үлэлиир» тыаһа эмиэ иһилиннэ.

Мин биир гранаты землянка айаҕар бырахтым. Ол утуктуу олорон субу аҕай уһуктубут немеһи хат үчүгэйдик утутарга уонна ким эмэ, кыратык табыллан баран, землянкаттан тахсан истэҕинэ истиҥник «дорооболоһорго» аналлаах.

Өссө биир гранаты бырахпытым кэннэ землянка иһигэр да, таһыгар да чуумпу буолла.

Офицерскай землянка диэкиттэн икки немец иһэрин автоматтан биир уһун уочараты биэрэн охтордум. Утары үөмэн баран истэхпинэ үһүс немец иһэр. Ыстаанын буута синньигэһиттэн тойонноотохпуна офицер быһыылаах. Офицеры «бочуоттаан» иккитэ ыттым. Өссө үөмэн истим. Офицерскай землянка көһүннэ. Чугаһаатым. Биир офицер землянкаттан быган туран иккис немецкэ тугу эрэ саҥарар. Немец Ирдонов диэки сүүрдэ.

Офицер землянкатыгар төттөрү түһэн истэҕинэ түннүгүнэн киирбит Шагуров уун-утары көрүстэ.

– Кэндэ хох! Бут! Ну, кэндэ хох!