Биһиги иннибитигэр баар учаастакка биир немец снайпера күннээбитэ ыраатта. Көстүбэккэ сылдьан биһиги хас да дьоммутун бааһырдыбыта. Кинини кытта биһиги сирэй сирэйгэ охсуһар соругу ыллыбыт.

Бэҕэһээ буобар Бычков күнүскү эбиэтин аҕалан истэҕинэ, сиирэ-халты ытыалаан, улаханнык куттаабыт этэ.

– Хайдах көстүбэт немеһий? Тугуй ол кини, остуоруйаҕа баар курдук көстүбэт бэргэһэлээх үһү дуо? Биһиги снайпердарбыт тугу гыналларый? Ээх, снайпердар, – диэбитэ Бычков уонна биһиги диэки хатыылаахтык көрбүтэ, – эһиэхэ киһи бостуой хааһыны таһар дьоноҕут, немец биир снайперын кыайбаккыт. Ээх, эх, снайпердар.

Оттон бүгүн буоллаҕына буобар Бычков немец снайперыттан өссө улахан иэдээҥҥэ тиксибит. Термос диэн, киһи сүгэн кэбиһэр улахан тимир иһитигэр тобус-толору итии миини сүгэн баран инники кирбиигэ кэлэн истэҕинэ эмискэччи немец снайпера ытыалаабыт. Сыылан окуопаҕа киирэн истэҕинэ буулдьа термоһы тобулу көппүт, итии миин Бычков үрдүгэр тохтубут.

Икки ботуруону буулдьаларын уһулан ылан, термоһын бүөлээн баран кэлбит. Кэлэн биһигини – снайпердары көрдөөн булбатах.

– Тугу гыналларый биһиги снайпердарбыт. Хааһыны сииргэ эрэ бэттэр. Мин кинилэри полковникка этиэм, – диэн баран барбыт.

Бу баран бараммыт биһиги мээнэ кэллэхпитинэ, буобар Бычков өссө тугу туойуо биллибэт. Кырдьык да куһаҕан, биир снайперы таба туппат диэн…

Инники кирбиини ааһан бөөлүүн бэлэмнээбит сирбитигэр кэллибит, хаспыт сирбит тулатыгар бэҕэһээ тэпсиллибит оттору туруорталаатыбыт. Кэтэххэ таһыллыбакка хаалбыт буор тобоҕун отунан сабан саһыардыбыт.

Халлаан сырдаан эрэр, өстөөх икки биһиги икки ардыбытыгар үрүҥ туман үллэн турар.

Гурьянов баран биир связистыын сибээс тардан аҕаллылар, телефон туруордулар. Биһиги дьоммутун кытта сибээстэһэ олорор кыахтанныбыт.

Туман көппүтүн кэннэ күн уоттанан мастар төбөлөрүгэр ойдо. Биһиги иннибитигэр бары барыта үчүгэйдик көстөр. Ыраах – өстөөх окуопаларын хара дьирбиилэрэ сыталлар.

Дэриэбинэ сэмнэҕин кэтэҕинэн сүгэһэрдээх үс немец мастартан мастарга хаххаланан, онтон оҥхойго дуу, хаһыллыбыт сиргэ дуу киирэн сүтэн хаала-хаала, саһан баран эрэллэр. Инники кирбииттэн тыаҕа тахсаллар быһыылаах.

– Табаарыс лейтенант, 16-с ориентирга үс немец баар, ытабыт дуо? – диэн телефоннаатыбыт.

– Суох. Өстөөх инники эҥэрин кэтэһиҥ, ол эһиги учаастаккыт. Атын учаастагы кэтэһимэҥ.

Оҥхойтон тахсан иһэн үс немецтэн кэнникитэ охтон түстэ, икки инники немецтэр эргиллэн истэхтэринэ, биирдэрэ эмиэ оҕутта. Үһүс немец ойон иһэн умса хоруйа түстэ.

– Биһиги уолаттарбыт үлэлииллэрэ ырааһын, оттон эн биһикки?

– Атын учаастагы кэтэһимэ…

Өстөөх окуопаларыттан икки сүүс метр бэттэх хойуу оттоох, онно-манна талахтардаах томтор хотойон түһүүтүгэр биһиги харахпыт хатанна.

Күн өссө да илиҥҥилии-соҕуруу турар, ол аата, кэннибититтэн тыгар, онон биһиги, бинокль тааһа күлүм гынан биһигини уган биэрэриттэн куттаммакка, улаатыннарар албастаах тааһынан көҥүл туттабыт.

– Көрдүҥ дуо, уҥа диэкиттэн үһүс талах төрдүгэр буруо бурҕас гынна?

– Иккис икки үһүс икки талахтар икки ардыларынан.

– Сөпкө этэҕин.

Хайдах да кэтэһэн, кыҥастаһан, киһи ытыах сыалын кыайан булбатыбыт. Сотору буола-буола атын сирдэртэн буруо бурҕачыс гынар.

– Табаарыс лейтенант, – диэн Гурьянов телефоннаата, – сэттис ориентирга баар талахтар төрдүлэриттэн немец снайпера куруук ытыалыыр да бэйэтэ көстүбэт.

– Сөп. Бэйэҕитин биллэримэҥ. Салгыы кэтэһиҥ!

Сотору буолаат биһиги дьоммут диэки өттүттэн миинэлэр тыастара сирилэһэн үрдүбүтүнэн аастылар.

Талахтар төрүттэригэр миинэлэр эстэн күрэҥниҥи хара буору бурҕаттылар.

– Немец тоскун ыллыҥ ини…

– Баҕар…

Биһиги кэтэһэн сытабыт. Биир талах төрдүттэн, мин көрдөхпүнэ эмиэ буруо бурҕачыс гынарга дылы гынна.

– Эн көрдүҥ дуо?

– Ама, итиччэ миинэлэр түспүттэрин кэннэ оппут үһүө!

Немец снайпера соҕотох киһинэн бүтэр диигин дуо?

– Бүппэтэҕин иһин…

Киэһэ туман түстэ, эрдэ хомунан төттөрү таҕыстыбыт.

– «Булт» куһаҕан.

– «Булт» куһаҕан буолбатах, эһиги бэйэҕит куһаҕаҥҥыт, – диэтэ лейтенант, – немец снайпера миинэнэн налет оҥоруу кэнниттэн тыыннаах хаалбыт. Биһиги окуопаттан быктарбыт чуучулаларбытын тэһитэ ытыалаата.

– Табаарыс лейтенант, – диэтэ Гурьянов уонна биһиги иккиэммитин аатыттан өссө инники киирэргэ көрдөстө, – бүгүн биһиги олус үчүгэй сири бэлиэтии көрдүбүт.

Киэһэ хараҥа буолбутун кэннэ Гурьянов биһикки инники кирбиини туораатыбыт. Мин эргэ плащ-палаткаҕа солуоманы суулаан баран, сүгэн иһэбин, Гурьянов эмиэ тутуурдаах.

Сарсыарда халлаан сырдыыта биһиги бары тэриирбит барыта бэлэм. Саҥа талбыт сирбитигэр сытабыт. Биһиги сытар сирбит, немец снайпера бэҕэһээ сыппыт сириттэн, туора соҕус кырыыбалыы баар.

Кыылы бултуурга мэҥиэ быраҕар куолу. Гурьянов оҥкучах иһигэр олорон, таһыттан киирэр, санньылыйан турар проводы аргыый аҕай тарта. Бэҕэһээ биһиги сыппыт сирбититтэн киһи төбөтө быкта, киһи буолуо дуо, бөөлүүн биһиги оҥорбут чуучулабыт. Талахтар иннилэригэр сүүрбэччэ метр сиртэн буруо бурҕас гынна. Бөлкөй күөх от аллара намтаан сүтэн хаалбытын көрдүм.

Гурьянов өссө биир атын провод төбөтүн тарпытыгар били чуучула турбут сирин ойоҕоһуттан саа эһиннэ. Бөөлүүн киһитэ суох бинтиэпкэни хаалларан сомуогун туруоран баран чыыбыһыгар проводы баайбыппыт.

Көрөн сыттахпына, күөх бөлкөй от улам-улам үрдээн истэ. Гурьяновка хайыһан хаҥас харахпын быһа симним. Ити «чуучуланы тарт» диэн этэр оннугар туттуллар бэлиэ этэ.

Гурьянов проводы тарта быһыылаах, чуучула өрө күөрэйдэҕэ буолуо, күөх от бөлкөйө өрө тахсан истэ. Снайперскай саам оптическай приборунан ити бөлкөй от немец төбөтө буоларын көрө сытабын. Кыҥаан-кыҥаан баран ыттым. Бөлкөй от, били мааҥытын курдук оргууй буолбакка, эмискэччи ньимис гынна.

– Өллө. Немец өллө!

Утаакы буолбата, өстөөх диэкиттэн тыас сирилээтэ. Икки миинэ кэлэн биһиги таспытыгар тэҥҥэ эһиннилэр.

Онтон… Онтон, доҕоор, миинэлэр түс да түс, эһин да эһин буоллулар.

– Биэс, алта… уон биир, – Гурьянов уон түөрт миинэҕэ дылы ааҕан баран, эстибит миинэлэр ахсааннарын сүтэрдэ. Ол кини ахсааны уон түөртэн үөһэ билбэтиттэн буолбакка, миинэлэр олус чугастан түһүтэлээн буорунан-сыыһынан саба көммүттэриттэн буолбута.

Итинтэн ыла хас да хонук ааста.

Бүгүн Гурьянов биһикки атын сиргэ ананан дэриэбинэ сэмнэҕин хоту уһугар уон үһүс ориентирга «бултуурбутун» саҕалаатыбыт.

Итинтэн кэнники били немец снайперыттан киһи өлбүт, бааһырбыт сураҕа иһиллибэт.

– Тоҕойуом, Гурьянчик, тоойуом, Чээрин, эбии хааһы наада буолаарай? – диир буобар Бычков уонна хааһылаах иһитин хаппаҕын лабырҕатар.

ДЬИКТИ БОМБА

Кэнники күннэргэ Гурьянов биһикки «булпут» орто соҕустук барар. Гурьянов ахсааныгар 9, мин ахсааммар – 7, – барыта уон алта немец дууһатыгар турдубут.

Биһиэхэ икки күннээх сынньалаҥ биэрдилэр.

Тэһийбэккэ кэпсэтии, сэһэргэһии ыраатта.

Урут сэриигэ да киириэх иннинэ буоларын курдук, Гурьянов биһикки ону-маны омуннаан, фантазиялаан кэпсэтэрбит бу күннэргэ үксээтэ.

– Арай эн биһикки куйах кэтэн, былыргы бухатыырдар курдук тимир сүллүгэстэнэн баран немецтэри үлтү сынньар буолуох. Өстөөх танкаларын көтөҕөн ыла-ыла, бэйэ-бэйэлэригэр үлтүрүтэ быраҕаттыыр буолуох.

– Арай эн биһикки, били остуоруйаҕа этиллэр курдук, киһи кэттэҕинэ көстүбэт бэргэһэлээх буолуох.

– Көстүбэккэ кэлэн баран өстөөхтөргө уһун уочараты автоматтан биэр.

– Суох. Бэйэҥ эрэ көстүбэккин, оттон автомат көстөр.

– Оччоҕо… Оччоҕо автомакка эмиэ бэргэһэ кэтэрдиэххэ.

– Гитлер хоһугар эмискэ киир уонна «Кэндэ хох!» диэ.

– Арай эн биһикки…

Биһиги кэпсэтиибитигэр «арай», «өскөтө» диэн тыллар элбээн истилэр. Ити «өскөтө» биһигини улахан суолу оҥорорго, саҥаны айарга аҕалла.

Чахчы улаханы, чахчы саҥаны айарга!

Биһиги немецтэри «биир-биэс» диэбэккэ эрэ дьиктитик төгүрүйэн ылар ньыманы толкуйдаатыбыт. Биһиги чаастарбыт соҕотохто өстөөх кэтэҕэр баар буола түһэллэр, үлтү охсоллор – хайдах курдук кыайыыный! Биһиги чахчы үчүгэйи толкуйдаатыбыт быһыылаах.

«Катюшаны», араас сэрии сэптэрин дьон толкуйдаан таһаарбыттара. Биһиги да толкуйдаатахпыт дии. Дьэ үчүгэй.

– Биһиги саҥаны айыыбытын олоххо киллэрэр буоллулар да, биһигини Москваҕа илдьэн байыаннай инженердэри, техниктэри кытта көрсүһүннэриэхтэрэ, биһигиттэн ыйыы-кэрдии ылыахтара.

– Биһиги конструктордар буоларбыт быһыытынан научнай чертеж биэрэр соруктаахпыт.

– Итиннэ ханнык да чертеж наадата суох. Биһиэхэ судургу буолан баран туһалаах аһыы.

– Кимиэхэ этиэххэ сөбүй?

– Сержаҥҥа этэр сатаммат. Ефрейторга этэр өссө сатаммат. Эн ити туһунан кимиэхэ да этэ илик инигин? Биһиги аһыыбыт кистэлэҥ буолуохтаах. Атын киһи булбут саҥаны аһыытын атын киһи ылан бэйэтэ туһаммыта историяҕа элбэх.

– Эн маарыын сарсыарда утуйа сытан, түһээн, «бомба» да, «бомба» диэн хаһыытаабытыҥ.

– Хаһыытаабытыҥ даа?! Ол эрээри соҕотох «бомба» диэнтэн ким тугу өйдөөтөҕөй?

– Инньэ гынан кимиэхэ этэр буоллубут?

– Полк командирыгар?..

– Киниэхэ этэр куттала бэрт… солото суоҕа бэрт.

– Партбюро секретара майор Теглецовка этиэххэ, кини саллаат этиитин олус сэҥээрээччи.

– Ээ-э! Полк комсоругар лейтенант Ивановка этиэххэ. Биһиги комсомоллаах дьон буоллахпыт дии. Биһиги аһыыбыт олоххо киирдэҕинэ, комсомол бүтүннүүтүн кыайыыта буоллаҕа дии.

– Кырдьык даҕаны.

Сүбэлэһэн баран лейтенант Ивановка бардыбыт. Биһиги кэпсиэхпитин баҕарбыппыт, санаабыт өрө күүрбүтэ – лейтенант суох буоллаҕына хайдах буолуохпут буолла.

Биһиги киирбиппит лейтенант землянкатыгар баар эбит.

– Хайа, өрүөллэр кэпсээҥҥит? – дии тоһуйда.

– Өрүөллэргэ кэпсээн элбэх, тулуйан эрэ истэр буол.

Биһиги кэпсээммит лейтенант эрэ хараҕар элэҥнии турар буоларын наадатыгар саҥаны аһыыбыт олоххо киирдэҕинэ хайдах буолуохтааҕын, уустаан-ураннаан, буолбутун курдук кэпсээтибит.

– Дьэ маннык буолуохтаах:

Лейтенант Иванов комсордаах, Гурьянов, Чээрин курдук саллааттардаах Беляев полковник гвардейскай полката оборонаҕа сытар. Немецтэр инники эҥэрдэрэ чугас, 2–3 километр этэ.

Сарсыарда халлаан сырдаан эрэр. Биһиги танкаларбыт, мотомеханизированнай чаастарбыт инники эҥэргэ кэлэн талахтарга саһан тураллар. Бу сэрии түүрүллүбүт сирин иннигэр өстөөх бөҕөргөнүүтэ биэрэстэ аҥарын кэриҥэ кэтиттээх сиргэ мөлтөх фроҥҥа итинник буолааччы, эбэтэр немец «бассабыыгы манан аҕыйахтык күүтэр сирэ». Ити туһунан өссө бэҕэһээ полк ааттаах разведчига старшина Шагуров билбитэ.

Кимэн киириэх иннинэ куруук буоларын курдук, пушкалар, минометтар, «катюшалар» ытыалаан ньириһитэн, тулатынааҕыны барытын дьигиһитэн киирэн бардылар.

Артиллерия ытара мөлтүүрүн саҕана биһиги самолеттарбыт кэлэн өстөөх бөҕөргөтүнүүтүн буомбалаатылар. Немецтэр биһиги артиллериябыт «саҥардаҕына» куруук оҥорор «нүөмэрдэрин», окуопа түгэҕэр түһэн, төбөлөрүн буорга анньа сытан билэр мэлииппэлэрин барытын ааҕа сыттылар. Ити кэмҥэ, биһиги самолеттарбыт буомбалыы туралларын үгэнигэр, били маарыын бэлэмнэнэн турар чаастар иннилэрин диэки ыстаннылар, немец окуопаларын ааһан иһэн, гранаттары быраҕан буомбаларга эбиилэһэллэр. Ити курдук өстөөх кэтэҕэр буола түстүлэр да, немецтэри кэтэхтэриттэн кэрдибитинэн бардылар. Өстөөх инниттэн биһиги бэттэх хаалбыт чаастарбыт уоту астылар.

Немец икки уот икки ардыгар буолла.

…Ити бүтэй тоһоҕолоро буолбатахтар, ити фрицтэр илиилэрин өрө ууммуттар, билиэн бэринэллэр.

Итинник сууххай кыайыы кистэлэҥэ туохханый?

Биһиги самолеттарбыт кэлэн 3–4 эрэ дьиҥнээх буомбалары бырахпыттара, онтон уратытын салгынынан толоруллан оҥоһуллубут, эһиннэҕинэ киһини өлөрбөт, тыас эрэ таһаарар буомбалары быраҕаттаабыттар. Немецтэр ону дьиҥнээх буомбалар диэн «кутуйах иинин кэҥэтэ» сыппыттар. Дьэ ити дьикти буомбалар быыстарынан биһиги чаастарбыт өстөөх кэтэҕэр ааспыттар. Кинилэр Гурьянов уонна Чээрин айан оҥорбут буомбалара киһини өлөрбөттөрүн билэр буоллахтара дии.

Өстөөхтөн былдьаммыт орудиелар тастарыгар Гурьянов уонна Чээрин тураллар. Маннык сууххай кыайыы айааччылара кинилэр эбээт. Икки «Тигр» танкалар икки ардыларыгар кэпсэтэ турдахтарына лейтенант Иванов кэллэ.

– Дьэ ити кэлэн кини туох диэх этэй?

– Өрүөллэр үчүгэйдик сэриилэстигит диэм этэ, – диэтэ лейтенант биһиги кэпсээммит бүтүүтүгэр, – өскөтө кырдьык сэриилэспит буоллаххытына.

– Бай, хайдах?.. Буомбалар биһиэннэрэ.

– Ити дьикти буомбалар тустарынан эһиги бэйэҕит фантазияҕыт идеята үчүгэй, ол эрээри олоххо киириитэ саарбах, – диэтэ лейтенант, – тугу эмэни саҥа айан таһаарарга, дьиҥнээх конструктор буоларга улахан үөрэх, элбэҕи билии наада. Эһиги үөрэнэргитин бу сэрии мэһэйдээтэ, сэрииттэн тыыннаах хааллаххытына үөрэниҥ, үрдүк билиини ситиһиҥ, оччоҕо, баҕар, кырдьык, араас саҥаны айар дьон буолуоххут.

– Итинник дьикти да буомбалара суох, хайдах курдук көҥү көтөн киирэрбитин немецтэр бэйэлэрин тириилэригэр билиэхтэрэ. Өтөр тыас-уус буолаары турар, – диэтэ лейтенант.

КИМЭН КИИРИИ

Кэнники күннэргэ өстөөх күн көтө-көтө, сороҕор киэһэ аайы биһиэхэ анаан радионан биэрэр.

Бу киэһэ эмиэ «биһиэхэ кэлиҥ!» диэн радионан ыҥырдылар.

– Тиийиэхпит, тиийиэхпит, – дии-дии саллааттар күлсэллэр уонна эмиэ «Уппаан Уппаанабыһы» ахтыһыы буолар. Ити биир киэһэ немецтэр: «Биһиэхэ көҥүл өттүнэн кэлбит нуучча саллаата Иванов тыл этэр», – диэн биллэрбиттэрэ. Биһиги иһиллээн сыппыппыт. Сотору буолаат бып-бычыгырас, бап-бачыгырас куоластаах киһи: «пин Уппаныап Уппаан Уппаанабыс тыл этээрийбин…» – диэн саҕалаабыта. Ханнык да нуучча саллаата буолбакка, куһаҕаннык нууччалыы билэр немец кубулунан этэрин истээт, бука бары күлсэн ньиргиппиппит.

Бу киэһэ саллааттар сирэйдэрэ-харахтара турбута, сүргэлэрэ көтөҕүллүбүтэ сүрдээх.

Сарсын кимэн киирии буолар. Өстөөҕү үлтү охсон, өрүс уҥуор быраҕар сорук турар.

– Туруоруллубут соруктары өйдөөтүгүт дуо? – диэн лейтенант биһигиттэн ыйытар, хараҥаҕа харахтара чаҕылыһан көстөр, саллааттарын эргиччи көрүтэлиир, – эрэттэр, снайпер чиэстээх аатын түһэн биэримэҥ!

Гурьяновтыын түүҥҥү хараҥаҕа инники кирбиини туораан, биһиги икки өстөөх икки ардынааҕы иччитэх сиргэ, сарсын сытан охсуһуохтаах окуопабытын бэлэмнии истибит.

… Окуопаларбытын хаһан бүтэрэн баран олордохпутуна, Гурьянов миэхэ имнэнэн баран хаптас гынна, мин эмиэ хаптайдым. Өстөөх диэкиттэн үс хара күлүк хаҥас өттүбүтүнэн хаама-үөмэ былаастаан биһиги дьоммут диэки ааһан эрэллэр.

– Биһигиттэн «тыл» ыла иһэр немецтэр, – диэн Гурьянов сибис гынна.

– Хайыыбыт?

һс хара күлүк кэнниттэн биһиги эмиэ үөмэн истибит. Инники кирбиигэ чугаһаан баран немецтэр хаптайан сыталлар. Ханан хайдах барары сүбэлэһэллэрэ буолуо, бука.

Намыһах талахтардаах оҥхой устун үөмэн, быарбытынан сыылан немец разведчиктарыгар чугаһаатыбыт. Икки немец иннилэрин диэки сыыллылар, биир тоҕо эрэ хаалла. Гурьянов үөмэн тиийэн кинини кынчаалынан аста. Немец өлөрүгэр сүрдээх хатаннык хаһыытаата.

Икки инники барбыт немецтэр автоматтарын бэлэмнээбитинэн эргиллэ түстүлэр.

– Кэндэ хох! – диэн биһиги хаһыытаатыбыт. Немецтэр ойоҕосторуттан, адьас чугастан эмиэ «Кэндэ хох!» диир саҥа иһилиннэ.

Биһигини сиирэ-халты охсон автомат буулдьалара чубугурастылар. Гурьянов саатын тыаһа хабылла түстэ. Биир немец хаһыытаабытынан олоро түстэ. Немецтэр ойоҕосторуттан эмиэ саа тыаһаата, иккис немец турбахтаан, иэҕэлдьийбэхтээн баран эмиэ оҕутта.

Олоро түспүт немец, олорон эрэн, автоматынан ытарын тохтоппот, онтон немецтэр ойоҕосторуттан хара күлүктэр нөрүс гыннылар, немецтэри саба баттаатылар. Гурьянов биһикки сүүрэн тиийэн эмиэ көмөлөстүбүт.

– Айыкка! Бу сатана быһахтаах эбит дуу? – диэн ким эрэ хаһыытаата.

«Кистэлэҥҥэ» сыппыт биһиги уолаттарбыт атахтарын булгурута ыттарбыт немец икки разведчигын плащ-палатканан оҥоһуллубут наһыылкаларга сытыартаатылар.

– Өстөөх бэриммэтэҕинэ өлөрүллэр: «Кэндэ хох!» кэнниттэн, киһилии истэн бэриммиккит буоллар, атахтаргыт бүтүн хаалар этилэр.

«Тыл» ыла кэлбиттэр бэйэлэрэ «тыл» буолар буоллулар.

Сарсыарда халлаан сырдаан барда. Туман көтөн эрэр. Үүтэ биллибэтэх сиҥэ курдук тулабыт туп-тунаархай. Салгын сииктээх уонна ханнык эрэ хабархай амтаннаах курдук.

Гурьянов биһикки сииктээх күөх отунан көмүнэн баран окуопабытыгар сытабыт. Пилотка бэргэһэбитигэр эмиэ оттору кыбыппыппыт, чугаһаабатах киһи билбэт: сири кытта сир буолан, оту кытта от буолан көстөр гына сытабыт.

– Уон биэс мүнүүтэ хаалла, – диэтэ Гурьянов, харытыгар кэтэ сылдьар чаһытын көрөн баран.

Туман көттө.

Өстөөх сытар дэриэбинэтин сэмнэҕэ харааран көстөр.

– Аҕыс мүнүүтэ хаалла…

– Биэс…

– Үс…

Эмискэччи илин өттүбүт өрө дьигиһис гынна. Биһиги үрдүбүтүнээҕи салгын суп-суһугурас, куп-куһугурас буола түстэ. Халлаан төһө эмэ сырдаабытын үрдүнэн, түүтэх-түүтэх уоттар, чаҕылхай баҕайытык күлүм-күлүм гыннылар. Тип-тигинэс, ньип-ньирилэс сири-халлааны дьигиһитэр тыас өрө сатарыйда. Ханнык күүстээх этиҥ тыаһа, туох ама тэҥнэһиэй, бу тыаска!

Ити «сэрии таҥаратынан» ааттанааччы советскай артиллерия уоту аста.

Өстөөх сытар сирин хара күдэн сапта, буор-сыыс, от-мас өрө ыһыллан тахсар, төттөрү саккырыыр, онтон эмиэ итиннээҕэр күүстээх ньиргиэр буолар.

Советскай артиллерия! Хайдахтаах модун күүһүй, хайдахтаах уордаах сэбий?!

Өстөөх атаҕын анныгар тэпсиллэн сытааччы сүүһүнэн, тыһыынчанан дьоннор кинини күүппүттэрэ өр буолла. Оҥкучахтан тахсан дьоннор илин халлааны одуулууллара. Халлаан артиллерия уотуттан кыыспыт күөнүн көрүөхтэрин баҕараллара. Дьоннор буорга умса түһэн сытан сиргэ кулгаахтарын таҕайаллара. Кинилэр советскай артиллерия тыаһын – Кыһыл Армия быыһыы-босхолуу иһэр тилэҕин тыаһын ньиргиэрин иһиллииллэрэ.

Кэм кэллэ! Кини дьэ саҥарда! Советскай артиллерия саҥарар!

– Ур-ра, ур-ра! Партия иһин, Ийэ дойду иһин!

Советскай сэриилэр сытар окуопалара бүтүннүүтэ түллэх гынарга дылы гынна. Окуопаттан тахсан советскай пехота иннин диэки ыстанна.

Артиллерия уота өстөөх сытар сирин кэлин өттүн диэки быраҕылынна. Инники кирбии хара күдэнэ арыый дьэҥкэрдэ.

Артиллерия үлтү мэһийбититтэн ордубут өстөөх сорох чааһын сэмнэхтэрэ, кэнники өй ылан утарылаһарга оҥоһуннулар. Ханна эрэ пулеметтар татыгыраатылар, бинтиэпкэлэр, автоматтар тэһитэ-ойута ыттылар.

Кимэн киирэн иһэр биһиги дьоммутуттан ким эрэ оҕутта, ким эрэ ыараханнык бааһыран хаһыытыы хаалла.

Өстөөх хантан утарсарын көрө сытан, тэһитэ ытыалыырга, кэм дьэ кэллэ. Снайпер «булда» тахсар, төһө кыраҕыта биллэр мүнүүтэлэрэ кэллилэр.

– Гурьянов!

– Чээрин!

Биһиги бинтиэпкэлэрбит итийбиттэрэ өр буолла.

Окуопаттан быган сытан биһиги кимэн киирэн иһэр чаастарбытын ытыалыыр немецтэри бултуубут.

Хантан эрэ, өстөөх окуопаларын кэтэҕин диэкиттэн, пулемет уоту аста. Кимэн киирэн иһэр биһиги дьоммут хаптайдылар.

– Хантан ытар хара сордоох немеһий?

– Ол талахтартан буолуо дуо?

Ыттыбыт. Ытыалаатыбыт. Пулемет үлэлээбитин курдук үлэлиир. Хантан эрэ кэлэн миинэлэр түһэн эһиннилэр.

Биһигини эмиэ биллилэр. Оскуолка түһэн мин саам маһын хабыры ытта. Ыксал. Аны туран ботуруонум баранна. Саппаас ботуруоннар Гурьянов окуопатыгар бааллара.

– Мотуруонна аҕал, мотуруонна, мотуруонна! – диэн Гурьяновка сахалыы хаһыытаамахтаатым.

– Что? Матрена, какая Матрена? – диир Гурьянов, күөх харахтарынан мичээрдиир. Ыксал кэмҥэ сэгэттэйим холку да, киэҥ-куоҥ да этиҥ!

Өй ыламмын, нууччалыы:

– Ботуруонна аҕал! – диэтим.

Ботуруоннары ылан баран өссө ытыалаатым. Гурьянов саатын тыаһа, мин киниттэн чугаһым бэрт буолан, кулгаахпар чуугунуур.

Биһиги чаастарбыт туран сүүрэн иһэн эмиэ хаптайдылар. Ким эрэ табыллан хаһыытаата. Өстөөх пулемета ытыалыыр. Гурьянов иэдэстэрэ чоххо баттаабыт курдук, кытар гыннылар, онтон кубарыччы тартылар. Окуопатын иһиттэн ойон таҕыста, биһигиттэн уонча саһаан инники томтор баарыгар сүүрэн тиийдэ. Сөһүргэстии түстэ. Снайперскай сааттан икки-үс төгүл буруо субуруҥнаата. Ити икки ардыгар мин эмиэ сүүрэн тиийдим.

Өстөөх пулемета ах барда, биһиги чаастарбыт туран, иннилэрин диэки ыстаннылар.

Гурьянов үөрэн «Ура!» диэн хаһыытаата, онтон эмискэччи «һык» диэтэ…

Өстөөх окуопатыттан быган туран биир немец биһигини ытыалыыр. Түҥнэри ыттым.

– Гурьянов, Гурьянчик… – доҕорбор саба түһэбин. Синиэлин арыйбыппар атаҕыттан хаан ыһылынна. Атаҕын уллук уҥуоҕун булгу көтүттэрбит.

– Уута, – диэтэ. Дьолго флягабар уу баар эбит, уу биэрдим. Санитарнай пакеты таһааран атаҕын бэрэбээскилээтим.

– Ыттар… немецтэр… сиэтилэр…

Ити икки ардыгар хантан эрэ санитардар баар буоллулар. Гурьяновпын наһыылкаҕа сытыардылар.

Сирэйим үллэҥнэс, иэдэстэрим тириитэ дэлби барыах курдук буоллулар. Оо, доҕорум, үтүө да, көнө да этиҥ! Көхсүм түгэҕэр тугу эрэ ботугураатым. Гурьянов:

– Ничего… – диэтэ уонна мичээрдээбитигэр бэлиэр кубарыччы хаппыт уоһа быһа ыстанан, хаан бычыгыраата.