Rəşad Nuri Güntəkin

(1889 – 1956)

1889-cu ildə İstanbulda ordu zabiti Nuri bəy ilə Ərzurum valisi Yavər Paşanın qızı Lütfiyyə xanımın ailəsində anadan olub. İlk təhsilini Çanaqqala orta məktəbində alan Güntəkin daha sonra təhsilini İzmirdəki Frerler məktəbində davam etdirir. 1912-ci ildə isə İstanbul Universitetinin Ədəbiyyat fakültəsini bitirir.

Güntəkin 1927-ci ilə qədər bir çox tanınmış lisey və məktəblərdə fransız və türk dillərindən dərs deyir. 1927-ci ildə maarif müfəttişi vəzifəsinə təyin olunur və bu arada Dil Heyəti ilə birgə bəzi layihələrdə çalışır. 1939-cu ildə Çanaqqaladan Türkiyə Böyük Millət Məclisinə millət vəkili seçilir. 1946-cı ilə qədər millət vəkili olur. 1947-ci ildə Cümhuriyyət Xalq Partiyasının Ankarada çap olunan «Ulus» qəzetinin İstanbul qolu olan «Məmləkət» qəzetini nəşr etdirir. Sonra yenidən müfəttiş kimi çalışır və 1950-ci ildə UNESCO-nun Türkiyə təmsilçisi və tələbə müfəttişi olaraq Parisə gedir. 1954-cü ildə, yaşlı olması səbəbindən bu vəzifədən istefa verməli olur. Bundan sonra bir müddət İstanbul Şəhər Teatrlarının ədəbi şurasında fəaliyyət göstərir.

Ağciyər xərçəngi diaqnozu qoyulduqdan sonra yazıçı müalicə olunmaq üçün Londona yollanır və orada vəfat edir. R.N.Güntəkin 1956-cı il dekabr ayının 13-də Qaracamaat qəbiristanlığında dəfn edilir.

Yazıçılığı və maarif müfəttişi vəzifəsi Güntəkinə doğma Anadolusunu qarış-qarış gəzmək imkanı verdiyindən ədib Anadolu insanına yaxından bələd ola bilmişdi. Romanlarında istifadə etdiyi dil və anlatmağı olduqca aydın, dialoqları isə canlıdır. Yazdığı, tərcümə etdiyi, kitab halına sala bildiyi və ya jurnal, qəzet səhifələrində, teatr repertuarlarında istifadə olunan əsərlərinin sayı yüzə çatır.

Az.wikipedia.org

Uşaqlıq illərimin ən köhnə xatirəsi bir avqust şənliyi gecəsidir. Bu xatirə, görülmüş bir şeydən daha artıq, vaxtı ilə dinlənilmiş bir nağılın xəyalda buraxdığı izlərə oxşayır. Bu dünyadan uzaq, tamamilə başqa bir aləmdə ucsuz-bucaqsız bir bağ… ağaclarında al-əlvan fənərlər yanır… Ağappaq qəşəng yollar… Səs-küylü izdiham, tünlük. Gah bu yandan, gah o yandan atılan fişənglər havaya qalxıb ulduz kimi parlayaraq, yerə düşür… Yalnız zülmət və aydınlıqdan ibarət bir xəyalət dünyası…

Mənə elə gəlir ki, o gecə doğulmuşam.

Anam heç yadıma gəlmir. Nə vaxt öldüyünü da bilmirəm, lakin o zaman hələ sağ imiş… Elə bil özümü o gecə bir müddət sarışın bir qadının qucağında görürəm. Bəlkə anam idi. Kim bilir, bəlkə də anasının kim olduğunu bilməyən bir uşaq kimi qalmamaq üçün bu xatirəni özüm uydurmuşam.

Həmin avqust şənliyi gecəsini ailəmizdə məndən başqa da xatırlayanlar vardır. Atam paşa idi, o gecə vəzir təyin olunmuşdu, rəhmətlik böyük bacım isə o gecə gəlin olmuşdu.

Ərənköyündəki köşkümüzü ancaq bu qədər xatırlayıram.

İllər ötüb keçmiş, günlərin birində o tərəflərə qonaq getmişdik. Mənə alçaq bir hasarın üstündən bir bağ göstərdilər. Otsuz quru bir bağ… O yan-bu yanda bir neçə kol, dörd-beş qurumuş lavanda… Tozdan saralmış beş-on nazik şam ağacı…

O başda rəngi solmuş köhnə bir köşk… «Sən uşaq olanda satılan köşk budur», – dedilər.

Bunun əksinə olaraq Ağsaraydakı evimiz ən əhəmiyyətsiz guşələrinə qədər yadımdadır. Ayda, ildə bir dəfə yolum düşəndə məhəlləmizə gedirəm. Evin qabağındakı çinardan başqa keçmişdən heç bir əsər qalmamışdır. Budaqları kəsilmiş, quru bir gövdədən ibarət köhnə tanışım…

Onun altında bir neçə dəqiqə dayanmadan ötüb keçə bilmirəm. Qarşıdakı birmərtəbəli, əyri-üyrü, küləşdən və ya kərpicdən tikilmiş xırdaca evlər nəzərimdən silinmir; evimiz, onun ağ rəngli möhtəşəm fasadı, şəbəkəli şüşəbəndi, imarətin o başındakı çeşməyə qədər uzanıb gedən uca bağ hasarı xəyalımda canlanır. Budur, enli taxta kəmərli, alçaq həyət qapısı. Bu da ən isti, günəşli günlərdə belə həmişə yarımqaranlıq olan və sərin qalan daş döşəməli həyət.

Evin qonaq hissəsinin geniş, hamar pilləkəni ilə yuxarı qalxır, zəri qaralmış tavanlarından qırmızı və mavi şüşəli iri lampalar, büllur çilçıraqlar asılmış uzun koridorlarda qalın Şam pərdələrinin kölgəsinə qərq olmuş otaqlarda dolaşıram.

Xəyalımın heç bir şeyi dəyişdirmədiyinə əminəm. Otaqlardan birində yazıdan çox rəsmə oxşayan, fars dilində bir lövhə var idi ki, həmişə onun qarşısında durub baxardım. O zaman hələ savadsız idim. Lakin xətlər zehnimdə elə nəqş olunmuşdu ki uzun illər keçdikdən sonra da onları gözümün qarşısına gətirmiş, fars dilində yazılan misraları, demək olar, höccələmişdim.

Qonaq hissəsinin koridorundan qadınlara məxsus mərtəbəyə qalxan ensiz, qaranlıq pilləkənin baş tərəfində açıq yaşıl şüşəli bir qapı vardı. Heç özüm də bilmirəm ki, nə üçün uşaqlığımın bütün böyük vaqiələrinə bu qapının çərçivəsindən baxıram.

Ramazan gecələri koridorda camaat namaz qılar, Quran və dua oxuyardı. Dayəm xəlfə Kamiyab ilə bərabər, mən də bu qapının yanındakı pilləkənin üstündə durub namaz qılar, əllərimi göyə açıb dua edərdim.

Rəhmətlik böyük qardaşım evləndiyi gün arvadı ilə birlikdə buradan keçirdi. Gəlinin duvağı qapıya ilişmişdi, qardaşım koridordakı camaatın üstünə təptəzə pul səpmişdi.

Qardaşım Müzəffərlə məktəbə getməyə başladığımız ilk gün başımızda almazlı araqçın, çiynimizdə baftalı heybə bu qapının ağzında böyüklərin əlini öpmüşdük.

Başqa bir gün, məndən bir yaş kiçik olan bacım Suadın balaca meyitini toxunma bir mələfəyə bürüyüb bu pilləkəndən endirmişdilər. Nəhayət, evimizin od tutub yandığı gecə xəlfə Kamiyab məni qucağına alaraq qaçırarkən bu qapının ağzında diz çökmüşdü.

Bu xatirələr nəinki bir yuxu kimi gözlərimin qabağından keçib gedir, eyni zamanda qəlbimdə o günlərin həm şirin, həm acı hisslərini oyadır.

Həmişə çinarın altında durduğum o bir neçə dəqiqədə dönüb yenə əvvəlki İffət oluram.

***

Sonralar öyrəndiyimə görə, anam yaxşı evdar qadın imiş. Onun ölümü evimizi çox dağıdıbmış. Atam öz evinin işləri ilə heç maraqlanmazmış. Rəhmətlik böyük qardaşım bədxərc kefcil adam imiş. Bacılarımın heç bir şeydən başları çıxmazmış. Anam öldükdən sonra biz təcrübəsiz mürəbbilərin, əliəyri təsərrüfat müdirlərinin əlinə keçmişdik. Mən də yaxşı bilirəm, atam on beş gündən bir saraya gedər, qalan vaxtlarını otağında, köhnə cildli ərəb, fars kitabları arasında keçirərdi. Onun Mahmud əfəndi adında qoca bir həmdəmi var idi ki, evimizdən heç əskik olmazdı. Qardaşım Müzəffərlə mənə bir neçə il müəllimlik edən həmin Mahmud əfəndi fağır, təvazökar bir adam idi. Sarıgözəldə kiçik bir evdə yaşayırdı. Keçmişdə əmmamə qoyar, məscidlərdə məsnəvidən o, dərs deyərmiş. O vaxt, bizim zəmanədə bəzi kübar ailələrin uşaqlarına dərs verməklə dolanardı.

Atamı çox az-az görərdim. İri vücudlu, heybətli bir adam idi. Ağ araqçının kənarlarından çıxan seyrək, uzun, çal saçları, qıl kimi cod, pırtlaşıq saqqalı, enli, qırmızı sifətindəki iri burnu məndə ona qarşı məhəbbətdən çox qorxu hissi doğurardı. Qalın qaşları altındakı iri qara gözlərinə heç baxa bilməzdim.

Atam bizimlə heç söhbət eləməzdi. Ən böyük iltifatı hərdənbir çənəmi sıxıb yanağıma bərk bir çırtma vurması idi.

Çox vaxt görərdim ki, o, əynində şal çuxası küncdəki taxtda oturub köhnə kitabları vərəqləyir, həmişə qarşısında iki dizi üstündə belini büküb oturan Mahmud əfəndiyə farsca beytlər oxuyur.

Məni, anamın xəlfə Kamiyab adında qoca çərkəz dayəsi böyütmüşdür. Onu özümə ana sayıb, ana kimi sevmişəm.

Evimizin ən yuxarı mərtəbəsində bağa baxan bir otaq var idi. Xəlfə Kamiyab ilə vaxtımın çoxunu orada keçirər, hətta bəzən yeməyimizi də orada, birlikdə yeyərdik.

Otağımızın pəncərələri qadınlara məxsus bağçaya və qarşıdan məscid həyətinin bir guşəsinə baxırdı. Axşamüstü bu həyətdə oynayan uşaqları daha yaxşı görmək üçün stulların, balıncların üstünə çıxar, pəncərə çərçivələrinə dırmaşardıq. Diribaş, nadinc bir uşaq idim… Deyib-danışan, bağırışan, dalaşan uşaqları gördükdə lap ürəyim gedirdi. Evdə mənə tay olan bir uşaq yox idi. Bəzən bizə qonaq gələn əmioğlu və xalaqızılarımla oynamağı sevməzdim. Mağaza vitrinlərindəki kuklalar kimi bərbəzəkli, quzu kimi sakit duran kübar uşaqlarına təəccüb edərdim. Məncə əsl yoldaş o biriləri – boğuşan, savaşan, bir-birinin əlindən yemək qapan, minik arabalarının dalından asılan, ağaclara dırmaşan məhəllə uşaqları idi. Nə çarə ki, onlarla nəinki yoldaş olmaq, hətta küçəyə çıxmaq belə bizə qadağan qoyulmuşdu. Məktəbə getməyə başladığım gün çox sevinmişdim. Faytonumuzun ətrafında cərgə-cərgə düzülən uşaqlar dua oxuyur, «amin» deyə çığırışırdılar.

Başımdakı almazlı araqçın, çiynimdəki baftalı heybə mənə sanki ağırlıq edirdi. Uşaqların arasına qarışacağım saatı səbirsizliklə gözləyirdim.

Lakin ümidim boşa çıxdı. Bizim məktəbə getməyimiz sadə bir mərasimdən, sədəfli bir rəhlənin dalında oturaraq zərli kitabdan «əlifba» oxuyub, əl öpməkdən ibarət olaraq qaldı.

Mahmud əfəndi həftədə iki gün böyük qardaşım Müzəffərlə mənə dərs verməyə gələrdi, Müzəffər oxuduğunu başa düşə biləcək bir yaşda idi. Mən isə kiçik idim. Onlar dərs keçərkən yanlarında oturar, balaca əllərimlə ağzımı örtüb əsnəyərdim. Məktəbə getdikdən sonra isə qız uşaqları kimi evdə oturub qalmaq məndə ilk məyusluq hissi doğurmuşdu.

***

Xəlfə Kamiyab dərdimi çox yaxşı başa düşmüşdü. Onun xəlfə Mahpeykər adında bir peşə yoldaşı var idi ki, Qızdaşı tərəflərdə, heç xatırlaya bilmədiyim bir məhəllədə yaşayırdı.

Dayəm məni tez-tez özü ilə birlikdə xəlfə Mahpeykərgilə aparmağa başlamışdı.

Dünyanın heç bir yeri mənə həmin xəlfənin dar küçədəki viranə, qaranlıq, kələ-kötür evi qədər xoş görünməmişdi. Axı mən orada azad idim. Mahpeykərin oğlu Murad ilə birlikdə bağdakı çardağın üstündə tor qurar, qapının qabağında çiling-ağac oynayırdıq. Bu məhəllədə özümə bir neçə yoldaş belə tapmağa başlamışdım.

Burada, üç-dörd dəqiqəlik yolu olan tində daş binalı bir məktəb var idi. Murad o biri məhəllənin uşaqları ilə birlikdə bu məktəbdə oxuyurdu. Mən onlara həsəd aparar, «nə olar, məni də buraya yazdırın», – deyə həmişə yalvarardım. Nəhayət, yalvarışlarım xəlfələrə təsir etdi, günlərin birində məni də Muradla birlikdə həmin məktəbə apararaq: «Uşaq ağlayıb yalvarır, müəllim əfəndi, icazə verin, arabir qonaq kimi gəlib-getsin.

Həftədə bir-iki gün mən də məktəbə getməyə başladım, Nəhayət, arzuma çatmışdım. Bununla belə «qonaq kimi» sözü kefimi bir qədər pozmuşdu. Bundan başqa, müəllim əfəndi mənə hörmət edər, güzəştə gedərdi. O məni yanında oturdar, dərsimi bilmədiyim zaman hirslənməz, uşaqlarla birlikdə nadinclik elədiyim vaxt onlar kimi qulağımı burmazdı.

Yaşlı adamlar kimi uşaqların da möhkəm gizli saxladıqları dərdləri, səylə gizlətdikləri heysiyyət yaraları vardır. Müəllim əfəndinin məni fəsinin qotazı olmayan, məktəbə corabsız gələn yoldaşlarımdan ayırması mənə ağır gəlirdi. Belə xüsusi rəftar mənim onlarla oynayıb-dalaşmağıma, istədiyim kimi nadinclik eləməyimə mane olurdu.

Bir gün məktəb amin mərasiminə gedəcəkdi. Müəllim əfəndi həyətdə uşaqları sıraya düzərkən dayəm gəlib çıxdı və qolumdan tutaraq dedi: «Sən getməyəcəksən. Atan bilsə, ikimizi də öldürər». Dinmədən sıradan çıxdım, dayəmlə bərabər çəkilib kənarda durdum.

Bir az sonra dəstə yola düşdü. Yoldaşlarım bir-birinin əlindən tutub dua oxumağa, «amin» deyə bağırmağa başladılar. Artıq özümü saxlaya bilməyir, başımı dayəmin çadrasına soxub ağlayırdım. Halım yəqin ki, xəlfə Kamiyaba çox təsir etmişdi, odur ki, hər şeyi boynuna götürərək məni küçələrdən keçirib dəstəyə çatdırdı. Uşaqlarla birlikdə «amin» deyə bağırdıqca özümü bir neçə yaş böyümüş sayırdım. Uzaqdan ardımızca gələn yazıq dayəm dəsmalı ilə gözlərinin yaşını silirdi.

Məktəbə qayıtdıqdan sonra halva-çörək yedik. Saqqallı bir əfəndi böyük qırmızı kisədən ovuc-ovuc təzə xırda pul çıxardaraq paylamağa başladı. Növbə mənə çatdıqda əlimi uzatdım. Müəllim pul paylayan əfəndinin əlini tutub təşvişlə: «Xalis paşa həzrətlərinin oğludur», – dedi. Saqqallı adam çənəmi oxşadı: «maşallah, balaca bəy, deyiniz görək nələr oxuyursunuz», – dedi və mənə pul uzatmaqdan utanmış kimi ötüb keçdi. Mən yazığın əli açıq qalmışdı. Halbuki, mən o qədər «amin» deyə bağırmışdım ki, bu pulu almağa haqqım var idi. Yoldaşlarımın yanında məni hörmətdən saldığı üçün müəllim əfəndiyə acığım tutdu.

Gərək ki, müəllim əfəndi Bolqarıstan mühacirlərindən xoşəhval bir adam idi. Uşaqların hərəsinə bir ad vermişdi. Mənə «Bacıoğlu» deyərdi.

Mülayim əfəndi bəzən uşaqları ucdantutma çubuqlayırdı. Məsələn, günlərin birində məktəb uşaqlarından beş-on nəfərinin ərik oğurlamaq üçün bir bağa girdiyini xəbər verərdilər, yaxud günorta azanında bütün uşaqlar sapandla daş atarkən məhəllədə kiminsə şüşəsi sınardı. Təbiidir ki, uşaqlara tərbiyə vermək müəllimin işi idi. Yazıq müəllim müqəssiri tapa bilməyəndə şagirdlərin hamısını sıra ilə çubuqlayardı. Beləliklə, təqsirkar cəzadan yaxasını qurtara bilməzdi. Biz o vaxt belə ədalətli mühakiməni çox təbii sayırdıq.

Bir gün, müəllim əfəndi namazda olduğu vaxt necə olmuşdusa bir neçə uşaq məktəbə girib bir pişiyi qabaqlarına qataraq rəhlələri, mürəkkəb qablarını aşırmışdı.

Namazdan qayıtdığı vaxt məktəbdə hər şeyin alt-üst olduğunu görən müəllim əfəndi bərk hirsləndi, dərhal qapını bağladı (ucdantutma çubuqlamanın bir adı da qapı bağlamaq idi, çünki qapı açıq qalarsa, uşaqlar qaça bilərdilər).

Mən o gün ucdantutma çubuqlamanı ilk dəfə görürdüm. Sinifdə bir vaveyla qopdu. Kimi «vallah mənim təqsirim yoxdur» – deyə bağırır, kimi də «ay ana», «ay allah», – deyə çağırırdı.

Müəllim əfəndi uşaqları bir-bir falaqqaya salıb hərəsinin yalın ayaqlarına dörd-beş çubuq çəkməyə başlamışdı (bu məktəbdə daha bir ənənə var idi: falaqqadan sonra çığırıb ağlayaraq ayağa qalxan uşaq özündən sonrakı uşağın ayaqlarını tutardı. Bu, vəzifədən artıq, bir haqq, bir imtiyaz idi. Uşaq, bir başqasının çubuqlanmasına kömək etməklə, yediyi çubuğun ağrısını müəyyən qədər unutmuş olurdu).

Sinifdə Tahir adında bir uşaq var idi ki, çubuqlanmaqdan təkcə o, azad edilmişdi. Tahir arıq, əyriqıç, xəstə bir uşaq idi. Çubuqlanarkən özünü saxlaya bilməz, qorxudan üst-başını bulayardı.

Heç yadımdan çıxmaz: o gün qara zolaqlı qırmızı məxmərdən təzə paltar geymişdim. Yoldaşlarım çığırıb ağlayaraq növbələrini keçirdikləri halda, mən bir küncdə tez-tez ayaqqabımın bağını açırdım. Növbəm gəlib çatan kimi durub müəllimin yanına getdim: «Corablarımı da çıxarımmı, müəllim əfəndi?» – deyə soruşdum.