– Кундалик ташвишни гапирганимда мен айнан шуни назарда тутгандим. Тушуниб турибсизки, бахтсизлигингиз учун мавжудсиз. Кўпларнинг мавжудлиги улар ечаётган муаммоларнинг ҳосиласидир. Ўзларининг ҳамма вақтларини дўстлар, иш, болалар, мактаб ҳақидаги туганмас гапларга сарфлашади. Бир зум тўхтаб, қаердаман, дея ўйлаб кўришга вақтлари йўқ. Мен – ўзим билан содир бўлганларнинг ва бўладиганларнинг натижасиман, шу онда ва шу ердаман. Бирор нимани нотўғри қилган бўлсам, тўғрилашим ёки ҳеч бўлмаса пушаймон бўлишим мумкин. Агар тўғри қилган бўлсам, бу мени янада бахтли қилади ва бугунимдан розилик ҳиссини беради.

Ж. чуқур нафас олиб суҳбатга хулоса ясайди:

– Сиз энди бу ерда эмассиз. Бугунингизни қайтариш учун йўлга отланасиз.

* * *

Шундан қўрққан эдим. У учинчи муқаддас сафарга чиқиш пайти келганини бир неча марта шаъма қилганди. Узоқ саксон олтинчи йилда, Сантьяго-де-Компостела зиёрати пайтида, Ўз Тақдирим ёки Тангри белгилаган йўл билан юзма-юз бўлганимдан бери ҳаётим тубдан ўзгарди.

Ўшандан бери мендан талаб қилинганларни итоаткорлик билан бажариб келардим. Ахир бу ўзимнинг танловим ва Худонинг хоҳиши эди. Мен дарбадарликка муккасидан кетган эдим. Тинимсиз кўчиб юрардим ва айнан шу саёҳатларда муҳим сабоқларни ўзлаштирдим.

Умуман жаҳонгашталикка бўлган иштиёқ менда аввалдан, ёшлигимдан бор эди. Охир-оқибат аэропорт ва меҳмонхоналардаги ҳаёт саргузаштларга бўлган иштиёқимни сўндиргани рост. Оз бўлса ҳам бир жойда тинч яшай олмаслигимдан нолиганимда эса мени тушунишмасди. “Ахир саёҳат ажойиб-ку! Пулимиз бўлганида биз ҳам худди шундай яшардик”.

Бироқ саёҳатларда асосийси пулмас, балки довюраклик. Мен бутун ёшлигимни дунё бўйлаб сандирақлаб ўтказдим. Ўшанда менда пул бормиди? Йўқ. Мен топилган нарса билан озиқланиб кетаверар, вокзалларда ухлар, тил билмаганим боис йўлни кўрсатишни ҳам сўрай олмасдим. Кейинги тунни қаерда ўтказишимни ҳам билмасдим. Энди бўлса ўша кезларни ҳаётимнинг энг сурурли дамлари сифатида эслайман.

Ҳафталаб йўл юриб, нотаниш тилга қулоқ тутиб, қиймати номаълум бўлган пулларда ҳисоблашиб, бегона шаҳар кўчаларидан одимлай туриб тушунасанки, ўзинг билган “мен”инг бу чорловларга умуман алоқадор эмас. Қалбинг туб-тубида ўзга ажиб бир киши, яна ҳам чапани, ҳаётга ва янги синовларга янада очиқ инсон мавжудлигини англайсан.

Ниҳоят кун келиб, “Етар!” дейсан.

– Етар! Сафарлар мен учун янгилик бўлмай қолган.

– Йўқ! Бундай бўлиши мумкин эмас, – фикрида қатъий туради Ж. – Бутун умримиз – сафар, бешикдан то қабргача. Дераза ортидаги манзара ўзгаради, одамлар, эҳтиёжлар ўзгаради; поезд эса кетаверади. Ҳаёт – поезд, вокзал эмас. Сиз эса сафар қилмагансиз. Жой ўзгартиргансиз, холос. Булар бошқа-бошқа нарсалар.

– Бу ҳеч нимани ўзгартирмайди. Ўтган ҳаётимда йўл қўйган ва бундан пушаймон бўлган хатомни тўғрилаш керак бўлса, бунга ҳозироқ тайёрман. Бу зиндонда мен фақат ўзимга раҳнамо деб билган кимсанинг, сизнинг буйруқларингизга бўйсундим, холос. Бундан ташқари, мен камида тўрт кишидан кечирим сўрадим.

– Шундай бўлса-да, ўзингизга теккан қарғишнинг манбасини топа олмадингиз.

– Сизга ҳам теккан-ку, ахир? Сиз унинг манбасини топдингиз-ку?

– Ҳа, топдим. Ишонаверинг, мендаги қарғиш сизникидан анча қўрқинчли эди. Сиз бир марта қўрқоқлик қилдингиз, мен эса кўп марталаб виждон амрига терс бордим. Ҳозир бўлса, шу кашфиёт туфайли мен озодман.

– Ахир гап замон бўйлаб саёҳат устида боряпти-ку? Маконимни ўзгартиришнинг нима кераги бор?

Ж. кулади:

– Шунинг учунки, ҳар биримиз гуноҳларимиз кечирилишига умид қиламиз. Аммо бунинг учун аввало биздан озор кўрганларни топиб, улардан кечирим сўрашимиз лозим бўлади.

– Қаерга борай? Иерусалимгами?

– Танлов ҳуқуқи ўзингизда. Чала қолган ишингизни излаб топинг-да, уни якунига етказинг. Яратганнинг ўзи йўл кўрсатади. Ахир бошдан ўтказганларингиз ҳамда ўтказадиганларингиз шу ерда ва шу онда содир бўлмоқда. Олам бизнинг кўз ўнгимизда яралади ва йўқ бўлади. Қачонлардир таниган одамларингиз яна пайдо бўлишади, йўқотганларингиз эса қайтишади. Сизга кўрсатилган ҳимматни оқлашингиз керак. Руҳингизда нима бўлаётганини тушунишга ҳаракат қилинг. Шундагина бошқаларда бу қандай содир бўлишини билиб оласиз. «Мени Ер юзига тинчлик келтириш учун келган, деб ўйламанглар. Мен тинчлик эмас, балки қилич келтиргани келганман»^[1].

Муздек ёмғир остида сайр қила туриб, бу ҳолатда тумов орттириб олиш ҳеч гапмас, деб ўйлаб қоламан. Бироқ докторларнинг таъкидлашича, тумовни шамоллаш эмас, вирус чақиради.

Ҳар доим ҳозирги замон ва маконда бўла олмайман; бошим айланиб кетади. Нимани мўлжал қилсам бўлади? Қаерга борай? Учратган кишиларимни танимасам нима бўлади? Эҳтимол, бунақаси аввал ҳам бўлгандир ва яна содир бўлар. Акс ҳолда руҳим ором топган бўларди.

Ўз-ўзим билан ўтказган эллик тўққиз йиллик умрим давомида баъзи сезгиларимни олдиндан аниқ айта олишни ўргандим. Ж.ни илк бор учратганимда унинг сўзлари менга ўзидан таралаётган нурдан-да ёрқинроқ кўринган эди. Мен ҳаммасини сўзсиз қабул қилар, қўрқмай олға интилардим ва ҳеч қачон бундан афсусланмасдим. Аммо вақт ўтган сайин бир-биримизни билдик, бу билиш одатга айланди. У ҳеч қачон мени тушкунликка тушишимга йўл қўймаган. Бироқ ҳозир муносабатим ўзгарган. Унинг буйруқларини ҳам аввалгидай, яъни 1992 йил сентябридаги каби сидқидилдан эмас, балки шунчаки, мажбурият юзасидан бажарардим. Ихлосим ўша даврлардагидек эмасди.

Лекин бундай демаслигим керак. Анъаналарга риоя қилиш менинг ўз қарорим эди. Энди бу иккиланишга арзирмикин? Хоҳласам, ундан воз кечишим ҳам мумкин. Аммо нимадир мени олға ундайди. Эҳтимол, Ж. ҳақдир? Бироқ ўзим олиб бораётган ҳаёт тарзимга кўникканман ва янги чақирувларга ортиқ эҳтиёжим йўқ. Менга тинчлик керак.

Балки ўзимни бахтли одам ҳисоблашим керакдир: энг қийин касблардан бирини танлаб, муваффақият қозондим; севган аёлим билан йигирма етти йилдирки, биргамиз; саломатлигим аъло; яқинларимга ишонаман; кўчада эса завққа тўлган китобхонлардан аранг қутуламан. Авваллари шуларнинг ўзи етарли эди. Аммо сўнгги икки йилдан бери ҳеч нимадан кўнглим тўлмаяпти.

Менга нима бўляпти? Вақтинчалик руҳий сиқилишми? Наҳотки одатий ибодатлар, табиатни Парвардигорнинг ижоди деб қабул қилиш ва унинг гўзаллигига мафтун бўлиш ҳам менга ёрдам бера олмайди? Ўз чегарамга етганимга ишончим комил бўлса, олға интилишнинг нима кераги бор?

Нега мен дўстларимдек бўла олмайман?

Ёмғир кучайиб, шовқини бошқа овозларни босиб кетади. Ичимгача ивиб кетсам ҳам, жойимдан силжий олмайман. Жўнаб кетмоқчи эмасман. Чунки қаерга боришни билмайман. Ж. ҳақ: мен ўзимни йўқотиб қўйдим. Агар ўз имкониятларим чегарасига етган бўлганимда мени айбдорлик ҳисси тарк этарди. Аммо у йўқолгани йўқ. Қўрқув ва титроқ. Худо одамга ҳаётини ўзгартириш ва олға интилиш пайти келганининг белгиси сифатида хавотир ҳиссини юборади.

Менда аввал шунга ўхшаш ҳолат содир бўлган. Ўз йўлимда давом этишдан бош тортган замоним қандайдир мусибатга йўлиқардим. Мен айнан шундан қўрқаман – фожиадан. Фожиалар ҳаётимиздаги туб ўзгаришлардан, албатта, йўқотишлар билан боғлиқ ўзгаришлардан далолатдир. Фожиага дуч келганда ўтмишга ёпишишдан маъно йўқ. Энг тўғриси – олдимизда юзага келган бўшлиқни янги бир нималар билан тўлдириш. Назарий олганда ҳар бир йўқотиш бизнинг фойдамизга хизмат қилади. Аслиятда эса биз кўпинча жудоликдан сўнг Худонинг иродасига шубҳа қиламиз ва “Қайси гуноҳим учун?” деган саволга бериламиз.

Парвардигорим, ўзинг жудоликлардан асра ва Сенинг хоҳишингга бўйсунай.

Шуларни ўйлаб улгурмасимдан, бошим узра момақалдироқ қаттиқ гумбурлаб, осмон бағрини чақмоқ тилиб ўтади.

Яна қўрқув ва титроқ. Бу – белги. Ҳар доим энг яхши хислатларимни намойиш қиламан, деб ўзимни ишонтиришга уринсам-да, табиат бунинг аксини таъкидлайди: ҳаётни чин севган одам ҳеч қачон тўхтамайди. Еру осмонда жала авжига минади. У тингач эса далаларнинг ҳосилдорлиги ошади, ҳаво тозаланади. Аммо бундай жаладан сўнг қанчадан-қанча уйлар томсиз қоларкин, неча юз йиллик дарахтлар йиқиларкин ва яна қанча водийлар сув ичида қоларкин?

Узоқда сариқ шарпа кўринади.

Ўзимни ёмғир ихтиёрига топшираман. Чақмоқ ҳамон тинмайди. Ожизлик ҳисси ўрнини умуман ўзга туйғу эгаллайди: қалбимни кечирим сувлари ювиб кетгандек гўё.

Кечирсанг, кечириласан.

Бу сўзлар кўнгил қаъридан чиқади. Ўтган йиллар давомида ўрганганим – ўзимга тегишли бўлмаган, шубҳа-гумонларимни тарқатиш учун баъзан пайдо бўлиб турадиган донишмандлик.

Мана муаммом қаерда – менда шундай ҳолатлар бўлиб турса-да, шубҳаланишда давом этавераман.

Сариқ шарпа энди қаршимда турибди. Рафиқам экан. Эгнига биз тоғларда киядиган ёрқин рангли ёмғирпўш ташлаган. Бундай кийимда адашиб қолганларни топиш осонроқ бўлади.

– Кечки овқатга бормоқчи эдик, унутмадингми?

Йўқ, унутганим йўқ. Момақалдироқ гумбурлаган тоғ оламидан қовурилган қўй гўшти, яхши шароб ва дўстлар билан самимий суҳбат кутиб турган шаҳарчага қайтиш вақти келди. У ерда бизга «Харлей Дэвидсон» даги сайру саёҳатлари ҳақида гапириб беришмоқчи эди. Кийимимни алмаштириш учун уйга қайтишда Ж. билан суҳбатимизни қисқача айтиб бераман.

– Қаерга боришингни айтдими? – сўрайди рафиқам.

– У масъулиятни зиммамга олишни буюрди.

– Буни нимаси қийин? Эртанги кундан фақат тўсиқ қидираверма. Чолга ўхшаб кетяпсан.

Эрве ва Вероника ёлғиз келишмабди. Улар билан ўрта ёшлардаги икки француз ҳам бор экан. Улардан бирини башоратчи сифатида таништиришди. Дўстларимиз у билан Марокашда танишишган экан.

Бу башоратчи менда ҳеч қандай таассурот қолдирмади. Кўриниши ҳам ғалатироқ.

Бир маҳал у худди транс ҳолатига киргандай бирдан Вероникага мурожаат килади:

– Рулга ўтирганда эҳтиёт бўлинг. Ҳалокатга учрайсиз.

Бу хилдаги башоратларнинг оқибати жуда ёмон бўлиши мумкин. Ахир Вероника бу гапни жиддий қабул қилса, унда пайдо бўлган хавотир салбий қувватни чорлайди. Ана ўшанда фалокат ростдан ҳам содир бўлади.

– Бу жуда қизиқ-ку! – хитоб қиламан бошқалардан аввал муносабатимни яширмай. – Сиз келажак ва ўтмишни кўра оладиганга ўхшайсиз. Бугун бир танишим билан айнан шу ҳақда гаплашгандим.

– Ҳа, Тангри амр этган пайтлари кўра оламан. Бу дастурхон атрофидагилардан ҳар бирининг ўтмиши, ҳозири ва келажагини айта оламан. Бу қобилият менга қаердан ўтганини билмайман, лекин уни қўллашни ўрганганимга анча бўлган.

Дўстларимизнинг, жўшқин мотоциклчиларнинг, Сицилияга қилган саёҳатига бағишланган суҳбат кескин бурилиш ясаб, мен ҳозир очилишини истамаган мавзуларга қараб кетмоқда.

– Парвардигор бизга фақат ўзгартириш мумкин бўлган нарсаларнигина кўришга имкон беришини сиз, албатта, билсангиз керак.

Вероникага юзланаман:

– Шунчаки эҳтиёт бўлинг. Куррамизда астрал олам ҳодисаларининг анчагина ўзгарувчанлик хусусияти бор. Бошқача айтганда, ишончим комилки, сиз билан ҳеч қандай кўнгилсиз ҳодиса содир бўлмайди.

Вероника яна шароб ичишни таклиф қилади. Унингча, марокашлик башоратчи иккимиз бир-бирига қарама-қарши бўлган икки башоратчилик мактаби вакилларимиз. Лекин гап бундамас. Янги танишимиз ростдан ҳам “кўради” ва бу мени хавотирга солмоқда. Бу тўғрида Эрве билан гаплашиб олиш керак.

Башоратчи менга деярли қарамаяпти. У ҳалиям ўзга дунё вакиллари билан мароқли суҳбатдан чалғитилган одам қиёфасида ўтирибди.

Ниҳоят менга бир нима демоқчи бўлади. Аммо рафиқамга мурожаат қилади:

– Туркий қалб эрингизга бор муҳаббатини инъом этади. Бироқ аввал у буни қон билан ювишига тўғри келади.

Тақдир белгилари асли нимани билдиришини эмас, балки биз унда илғай оладиганимизнигина кўриш имконига эгамиз. Буни яхши билганим ҳолда, башоратчининг гапини сафарга чиқишни рад қилувчи яна бир белги деб ўйлайман.