АДАБИЁТИМИЗ ФАХРИ

Улкан сўз санъаткори Абдулла Қаҳҳор ижоди ўзбек адабиётининг шонли саҳифаларидан бирини ташкил этади. Fафур Fулом, Ҳамид Олимжон, Ойбек, Миртемир, Мақсуд Шайхзода каби атоқли ижодкорлар билан биргаликда Абдулла Қаҳҳор ўзбек маданиятини ривожлантириш, қаҳрамон халқимизнинг меҳнати ва олийжаноб фазилатини бутун дунёга маълум ва машҳур қилишда унутилмас хизмат кўрсатган заҳматкаш адиблардан ҳисобланади.

Абдулла Қаҳҳор русийзабон китобхонига ўзига хос носир сифатида Константин Симонов таржимасидаги «Синчалак» қиссаси орқали танилди.

Мен «носир сифатида» деб алоҳида урғу бераётганимнинг боиси бор, албатта. Чунки бунгача Абдулла Қаҳҳор номини (руссиялик томошабинлари) яхши билар эдилар. Унинг «Шоҳи сўзана» комедияси Давлат мукофотига сазовор бўлган ва мамлакат театрларида, жумладан, Москва ва Петербург театрларида намойиш қилинган эди.

Шу билан биргаликда Абдулла Қаҳҳор адабиётга ажойиб ҳикоянавис-новеллист сифатида кириб келди. Мазкур жанрда у ҳозирги кунда ҳам тенги йўқ устоз саналади.

Унинг ҳажм жиҳатидан кичик, икки-уч саҳифадан ошмайдиган «Анор», «Ўғри», «Кўр кўзнинг очилиши» сингари ҳикоялари аллақачон дарсликлардан ўрин олган бўлиб, уларнинг ҳаддан ташқари ихчамлиги, фикрининг лўндалиги, бадиий тўлақонлилиги, жумлаларнинг ниҳоятда сиқиқлиги, чуқур ижтимоий мазмун билан йўғрилганлиги кишини ҳайратда қолдиради.

Ёзувчи сўзга шунчалик хасиски, агар бу митти дурдоналарнинг ҳар бири қайта ҳикоя қилингудек бўлса, ҳикоянинг ўзидан кўра анча кўп жойни эгаллаган бўлар эди. Ёзувчи тилининг ҳайратомуз рамзийлигини, ўз қаҳрамонлари қалбига теран кириб боришини, уларнинг қайғу ва аламларига чуқур инсоний муносабатда бўлишини айтмайсизми?!

Мисол учун «Ўғри» ҳикоясини олайлик. Қобил бобонинг ҳўкизини ўғри уриб кетган. Ҳўкиз – камбағал деҳқоннинг яккаю ягона умиди ва таянчи. Чол элликбошига арз қилиб боради. Албатта, элликбошиникига қуруқ қўл билан бориб бўлмайди. Совғани олиб, элликбоши бу ҳақда аминга хабар беражагини айтади, ўз-ўзидан маълумки, бу иш ҳам совғасиз битиши қийин. Ҳар қалай, совға ўз кучини кўрсатмай қолмайди: амин қозига хабар қилишга ваъда беради. Шунда бусиз ҳам умрида рўшнолик нималигини билмаган чолнинг «қора кун»га атаб олиб қўйган сўнгги бисотларини охиригача қоқиб-суқиб олиб боришдан ўзга чораси қолмайди. Шу тариқа тўрачилик ва инқилобдан олдинги маҳаллий ва чор ҳокимиятининг даҳшатли пиллапояларидан юриб ўтар экан, чол ўзининг энг сўнгги мирисидан ҳам маҳрум бўлади. Тўрачиликка асосланган мазкур жамиятнинг энг юқори, мўътабар даргоҳига етганда Қобил бобо ўша давр учун мутлақо хос бўлган биргина жавобни эшитади: «Ҳўкизинг йўқолмасдан илгари бормиди ўзи?»

Жуда катта фош этувчи кучга эга бўлган, ҳаётнинг оғир юки остида эзилиб, адойи тамом бўлган бир кичик одамга нисбатан меҳр ва хайрихоҳлик ҳисси билан суғорилган бу ҳикоя бор-йўғи уч бетдан иборат, холос!

Адабиётимизда ҳали бошқа ҳеч кимга насиб этмаган бу услуб лўндалиги, тил рамзийлиги, сўз билан тасвирлаш маҳорати ёзувчининг кичик жанрдаги асарларигагина эмас, балки унинг қисса ва романларига ҳам хос хусусиятдир. Ўзининг дастлабки «Сароб» романини ёзганида Абдулла Қаҳҳор эндигина 25 баҳорни кўрган навқирон йигит эди. Бу асар 20-йилларда миллатчилик кайфиятига берилиб, йўлини йўқотган ва шу билан ўзининг ажойиб истеъдодини нобуд қил ган ёш ёзувчи тақдири ҳақида ҳикоя қилади. Ўша даврда Абдулла Қаҳҳордек ёш ёзувчи учун бундай мавзуда роман яратишнинг ўзи жуда катта жасорат, айтиш мумкинки, қаҳрамонлик эди. Ўзининг шу илк романи биланоқ Абдулла Қаҳҳор етук сўз санъаткорига хос бўлган фазилатлари ила китобхон ва танқидчилар диққатини ўзига тортди. Бу фазилатлар ёзувчининг «Қўшчинор чироқлари» романи, «Оғриқ тишлар» ва «Тобутдан товуш» сатирик пьесаларида янада ёрқинроқ акс этди. Хўш, адибнинг фазилатлари нималарда кўринар эди? Аввало, бу– кишиларни ташвишлантирган энг ўткир муаммоларни ҳаёт ичидан илғаб ва уларни кенг жамоатчилик ҳукмига ҳавола эта билиш, жонли, инсоний характерлар яратиш маҳорати, қолаверса, ёзувчи мушоҳадасининг дадиллиги ва ўткирлигида эди. Абдулла Қаҳҳор ижодида янада ёрқинроқ намоён бўлган ва маҳорати билан бир вақтда ўса борган тағин бир фазилат – бу унинг ҳақиқий сатирик истеъдодга эга бўлишидир. Афтидан, унинг Гоголь ва Чехов асарларига ёшликка хос ўчлик ва ҳаяжон билан мурожаат этиши бежиз бўлмаган. Бунинг натижаси ўлароқ, у рус адабиётининг мазкур икки даҳоси қаламига мансуб «Ревизор», «Чиновникнинг ўлими», «Хамелеон» ва бошқа кўплаб асарларнинг маҳорат жиҳатидан бетакрор таржима намуналарини қолдирдики, биз улар қошида бир умр таъзим қиламиз. Ёзувчиларимиз ижодида алдамчилик, таниш-билишлик ва пора устидан ҳеч ким Абдулла Қаҳҳорчалик кула олганини, нафрат қила билганини эслолмайди. Турли кўринишдаги таниш-билишликлар, бўҳтончилар, порахўрлар, лаганбардорларни китобхонлар ва асосан томошабинлар ҳукмига ҳавола этар экан, ёзувчи тили ҳеч бир муболағасиз заҳарга айланади.

Бугунги кунда Абдулла Қаҳҳорнинг «Оғриқ тишлар» ва «Тобутдан товуш» сатирик комедияларини ўқир эканмиз, ёзувчининг зийраклигига тан бермай иложимиз йўқ. Бундан роса йигирма йил олдиноқ адиб ва граждан Абдулла Қаҳҳор ёзувчиларимиз ичида энг биринчи бўлиб руҳий қашшоқлик, моддий дабдабабозлик кетидан қувиш ва ўз навбатида порахўрлик, танишбилишлик, алдамчилик каби жамиятга ёт бўлган иллатларни келтириб чиқарувчи улкан зарарни бутун борлиғи билан ҳис этган эди. Жамият ҳаётини муҳофаза қилиш масъулиятини ҳис этган ёзувчидаги бундай зийраклик ва гражданлик журъати ҳар кимга ҳам хуш келавермаганлигини бугунги кунда ҳамма билади. Ҳаётдаги барча нопоклик ва ифлосликлар устидан бу қадар қаттиқ кулиб (Абдулла Қаҳҳор қандай кулишни билар эди) ёзилган кичик бир сатирик асарнинг ҳам тақдири баҳслар ва кескин мунозараларга сабаб бўлар эди. Гоҳо эса ранг-баранг бадиий бўёқлар орасида фақат қизилинигина ёқтирадиган, ёзувчининг сатирик образларида ўзининг, юмшоқ қилиб айтганда, унчалик кўнгилга хуш келмайдиган шахси кўриниб кетган баъзи кишиларда тўғридан-тўғри ғазаб ҳиссини уйғотиб юборар эди. Абдулла Қаҳҳор вафотидан кейин ўтган йигирма йиллик муддат ёзувчининг нечоғлиқ ҳақ ва довюрак эканини кўрсатди. Шу ўринда китобхонда, Абдулла Қаҳҳордек ёрқин, ўзига хос носир узоқ давр мобайнида собиқ Иттифоқ китобхони учун унчалик маълум бўлмай келганининг боиси нимада, деган ҳақли савол туғилади. Сўз аввалида Абдулла Қаҳҳорнинг «Синчалак» қиссаси Константин Симонов таржимасида китоб бўлиб чиққандан кейин у собиқ Иттифоқ миқёсида танилди, деб айтиб ўтганим бежиз эмас. Абдулла Қаҳҳордек йирик, бетакрор, ўзига хос ёзувчининг ёрқин асарлари бундай «ҳақсизлик»ка гирифтор этилишининг туб сабаблари нимадан иборат? Аминманки, Абдулла Қаҳҳор истеъдодининг бетакрорлиги, унинг мафтункор нафосати, рамзлилиги ва ғоятда оддийлиги коса тагида нимкоса қабилида ҳар бир жумланинг тагдор нозик қочиримларга бойлиги туб сабабларни ташкил этади. Мана шу барча жозиба ва тил бойлигини бошқа тилда намоён этиш учун муаллифдан қолишмайдиган, балки баъзи жиҳатлари билан ундан ўтиб тушадиган, бунинг устига яна ҳам тепароқ сўз дурдоналарини топа билишдек бебаҳо истеъдодга эга бўлган, бу сўз дурдоналарини бошқа халқлар ва мамлакатлар мулкига айлантириш иштиёқида ёнадиган санъаткор ёзувчи– таржимон топилиши лозим эди.

Константин Михайлович Симонов, маълумки, оз кимсага насиб этадиган ана шундай ноёб истеъдод ва сахий қалб эгаси эди.

1958 йилда Константин Михайлович бир неча йил умргузаронлик қилгани, бир гал Абдулла Қаҳҳор уйидаги меҳмондорчилик пайтида ўзи эътироф қилганидек, «шовқин-суронлардан қочиб, хилватда ишлаш» учун Тошкентга келади. Кейинчалик маълум бўлишича, ўшанда Симонов «Ўликлар ва тириклар» трилогиясининг биринчи китоби устида ишлаётган экан. Тўғриси, «тинч яшаш», аслида, Константин Михайлович учун мутлақо ёт тушунча эди. У республика бўйлаб кўп саёҳатга чиқар, «Правда» газетаси учун очерклар битар, Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмасига тез-тез ташриф буюриб, адабиётчилар билан учрашар, янгиликлардан хабардор бўлиб, шеърият сирларини чуқурроқ ўрганиб, ўзбек шоирларининг шеърларини таржима қилиш билан шуғулланар эди. Бизлар эса, ёшлар ҳам, кекса адабиётчилар ҳам, баланд бўйли, келишган, кўринишидан ёш (гарчи ўшандаёқ соч-соқоли қордай оппоқ бўлса ҳам), истараси иссиқ бу одамни кўрсак, яйраб кетардик. Эсимда: ўша эллик тўққизинчи йилнинг кузагида ҳақиқий устоз, умрининг кўп йилларини, бутун куч ва қалб қўрини ижодга бағишлаган, буни ўзи ҳам юракдан ҳис этган ижодкорга хос кўтаринки руҳда юрган Абдулла Қаҳҳорнинг чиндан омади чопган эди! Бироқ ўзига нисбатан қаттиқ талабчан бу ажойиб инсоннинг ўша кунлардаги кўтаринки кайфиятига бошқа омил ҳам сабаб бўлганини билдим: «Синчалак» қиссасининг сўзма-сўз таржимасини Константин Михайлович ўқиб чиққан экан! Қисса унга жуда ёқиб қолибди ва бетўхтов рус тилига таржима қилишга киришибди. Константин Симоновни Абдулла Қаҳҳор уйида кўп кўрар эдим. Таржима учун қўлига олган асар матнига бир қадар менсимайгина қараган баъзи таржимонлардан фарқли ўлароқ, Константин Симонов Абдулла Қаҳҳор қиссасининг ҳар бир жумласига, сўзига эҳтиёткорлик билан ёндашиб, муаллиф фикрига диққат билан қулоқ солиб, ҳар бир жумла маъносига чуқур кириб боришдан ташқари, унинг нимага шаъма қилаётганини илғаб олишга, ёзувчининг ўзига хос юморини аниқ беришга ҳаракат қиларди. Константин Симонов ўзининг асарларига, ҳаёти давомида адо этган жамики ишларига қанчалик жиддий ва жонкуярлик билан муносабатда бўлса, таржимага ҳам худди шундай қарар эди. Абдулла Қаҳҳорни таржима қилиш эса, юқорида айтиб ўтганимдек, осон иш эмас эди. «Синчалак» қиссаси, айниқса, бу борада алоҳида аҳамиятга эга.

Гап шундаки, мазкур қисса ёзувчи ижодининг негизи ҳисобланади. У ижодкорнинг бошқа ҳамма асарларидан фарқ қилиб туради. Мисол учун қиссанинг бош қаҳрамонлари – колхоз раиси Қаландаров билан «Синчалак» деб лақаб олган ширкат фирқаси Саидани олайлик. Адабиётимизда Қаландаровгача камтарин, ишчан, бошда инсофли, кейинчалик эса шон-шуҳратни кўтара олмай, аста-секин кеккайиб кетган ширкат раислари образи кўплаб яратилган эди. Бир қарашда Қаландаров ҳам ўшандай раислардан бирига ўхшаб кўринади. Лекин бу бир қарашда шундай кўринади. Бир хил андазада ва бир хил бўёқда, кўпроқ қора бўёқда тасвирланадиган ҳалиги раислардан фарқли ўлароқ, Қаландаров ғоят ранг-баранг, нозик ва айтишим мумкинки, кези келганда нафис бўёқларда акс эттирилади.

Катта ақл ва ташкилотчилик салоҳиятига эга, ўзининг бутун ҳаётини ва қалб қўрини ишга бағишлаган, қолоқ колхозни илғор хўжалик даражасига олиб чиққан Қаландаров барибир ўз даврининг фарзанди бўлиб қолаверади. У ҳаётдаги янги эпкинларни деб лақаб қўйган жимжилоқдеккина «қайсар» қиз Саида келтирган ўзгаришларга ғараз билан қарайди. Дарҳақиқат, Саида тажрибакор раис учун кутилмаган тошёнғоқ бўлиб, минг чиранса ҳам уни «чақишга» тиши ўтмайди. Кучли фаросат ва нозик дид эгаси бўлган бу қийиқ қизнинг танқидларини кўтариш бообрў колхоз раиси учун осон кечмайди. Худди шу ўринда Саида характерининг янги-янги қирралари очилади, муштдеккина қайсар бу қиз билан девкелбат колхоз раиси ўртасидаги тўқнашув ҳолларини кулмасдан ўқиш мумкин эмас. Агар Абдулла Қаҳҳор ёрқин ва ғоят ўзига хос юморга эга бўлмаганида, бу саҳна онги қолоқ раис билан тутган жойидан кесадиган парторг ўртасидаги зерикарли айтишувга айланиб қолган бўлур эди. Бироқ Абдулла Қаҳҳорнинг ажойиб юмори, воқелик ичидан мана шу бир-бирига қарама-қарши, жонли характерларни танлай олишдек топқирлиги ўз ишини қилган: ёзувчи том маънодаги реалистик, катта ҳиссий кучга эга қизиқ ва инсоний характерларни яратишга муваффақ бўлган.

Абдулла Қаҳҳор реализми, классиклардан ўрганган бешафқат реализми, унинг сўнгги, тўғрироғи, ўлимидан сал олдин ёзган «Ўтмишдан эртаклар» қиссасида, айниқса, ёрқин намоён бўлди. Қисса ёзувчининг бола хотираси ва қалбида чуқур из қолдирган одамлар ҳақидаги айрим-айрим ҳикоялардан ташкил топган бўлиб, ягона мақсадга– ўзбек халқининг ўтмишда кечирган ҳаётидаги жабру жафоларни очиб беришга қаратилган. Бу ҳикоялар ўзининг шафқатсиз реалистик кучга эга бўлиши билан кишини ҳайратга солади. Қаттол ҳаёт эзиб ташлаган, охир-оқибатда фақат қутурган ит қопиб эмас, балки ҳоким синфининг ғайриинсоний жабр-зулмидан, одамлик қиёфасини йўқотган ялангоёқ ва оч-яланғоч Бабарнинг фожиали тақдирини ёки бўлмаса айтган одамига турмушга чиқишдан бош тортгани учун отаси ўласи қилиб савалаган гўзал қиз Сарвинисонинг ачинарли қисматини олиб кўринг.

Ёзувчи хотираларидан иборат мазкур иккала ҳикоя ҳам ўтмишни шу қадар ўткир реалистик ва шу билан бир вақтда қайғули бўёқларда тасвирлаб, китобхон кўз олдида гавдалантира олганки, эндиликда таниқли, бироқ ўшанда анча ёш бўлган бир танқидчи беихтиёр эътироз билдириб, шундай деганда:

«– Наҳотки, одамларнинг қисмати шунчалик оғир, даҳшатли бўлган бўлса? Бунга ишониш қийин, устоз!

Бунга Абдулла Қаҳҳор шундай жавоб берган эди:

– Мен ўз кўзим билан кўрганимни ёздим, холос. Мен бор ҳақиқатни аслида қандай бўлса шундайлигича қоғозга туширдим. Агар бу сиз ёшларга эриш туюлаётган бўлса, начора, келинг, сизларнинг ҳам кўнглингиз қолмасин, менинг бу бошдан-оёқ аччиқ ҳақиқатга тўла асаримни эртак, деб атай қолайлик!»

Аёвсиз реалистик қиссанинг «Ўтмишдан эртаклар» деб номланиши шу тариқа юзага келганди. Дарвоқе, бу ҳақда қиссага ёзилган сўзбошида Абдулла Қаҳҳорнинг ўзи эслатиб ҳам ўтади.

Абдулла Қаҳҳор ижодда ана шундай санъаткор эди. Ҳаётда қандай одам бўлган?

Соч-соқоли оқ, юзидан алломалик нури балқиб турган хушрўй бу инсон бир қарашда қаттиққўл, сиёсатли одамга ўхшаб кўринарди. Ўша пайтдаги адабий муҳитда кенг урф бўлган «Абдулла Қаҳҳор нима деркин?» деган ибора бизнинг авлодимизга мансуб ёзувчиларни шошма-шошарликдан, ўз ишига бепарволик билан ёндашишдан огоҳлантириб, қўлёзмаларимизни қайта-қайта кўчиришимизга мажбур қилар эди. Ҳақиқатда эса у ғоят зийрак, кўнгли очиқ, адабиётга кириб келаётган ёрқин ва истеъдодли ёшларни астойдил қўллабқувватлайдиган инсон эди.