Х

Айбноманинг мазмуни қуйидагича эди: «188* йил 17 январь куни «Мавритания» меҳмонхонасида бир мусофир – курганлик иккинчи гильдия савдогар Ферапонт Емельянович Смельков тўсатдан вафот этди.

Маҳаллий 4-участка полиция врачи, у спиртли ичимликни ҳаддан ташқари кўп истеъмол қилгани сабабли юраги ёрилиб ўлган, деб тасдиқлаган. Смельковнинг жасади кўмилган.

Орадан бир неча кун ўтгач, Смельковнинг ҳамшаҳари ва ўртоғи савдогар Тимохин Петербургдан қайтиб келиб, Смельковнинг қандай шароитда ўлганини эшитади ва ёнидаги пулларини ўғирлаш мақсадида уни заҳарлаб ўлдиришган бўлсалар керак, деб гумон қилади.

Бу гумон дастлабки терговда тасдиқланади ва қуйидагилар аниқланади: 1. Смельков ўлимидан бир неча кун муқаддам банкдан 3800 сўм кумуш пул олган. Аммо, марҳумдан қолган нарсаларни эҳтиёт қилиш мақсадида хатга олинганда атиги 312 сўм 16 тийин нақд пул чиққан. 2. Смельков ўлимидан бир кун илгари эртадан кечгача ва охирги кечаси тонггача Любка (Екатерина Маслова) деган фоҳиша билан исловатхонада ва «Мавритания» меҳмонхонасида бирга бўлган. Екатерина Маслова Смельковнинг илтимосига кўра, унинг ўзи йўқ пайтида исловатхонадан пул олгани келиб «Мавритания» меҳмонхонаси хизматчиларидан Евфимия Бочкова ва Симон Картинкиннинг кўзи олдида Смельков берган калит билан жомадонни очиб пул олиб кетган. Маслова жомадонни очганда, шу ерда ҳозир бўлганлардан Бочкова ва Картинкин бир даста юз сўмлик кредит билетларини кўришган. 3. Смельков исловатхонадан «Мавритания» меҳмонхонасига қайтгач, у билан бирга келган Любка деган фоҳиша хизматкор Картинкиннинг маслаҳатига кўра бир рюмка коньякка Картинкиндан олган оқ порошокни солиб Смельковга ичирган. 4. Эртасига эрталаб фоҳиша Любка (Екатерина Маслова) бекасига, исловатхона эгаси, гувоҳ Китаевага Смельковнинг бриллиант узугини сотган, буни Смельков совға қилди, деб айтган. 5. «Мавритания» меҳмонхонасининг хизматкори Евфимия Бочкова Смельков ўлган куннинг эртасига маҳаллий тижорий банкка 1800 сўм кумуш пул қўйган.

Суд-тиббиёт кўриги, жасадни ёриш ва Смельковнинг ички аъзоларини кимёвий усул билан текшириш натижасида, марҳумнинг организмида заҳар борлиги, ана шу заҳар ўлимга сабаб бўлгани аниқланган.

Жавобгарликка тортилган Маслова, Бочкова ва Картинкин айбларини бўйинларига олмайдилар: Маслованинг айтишича, ҳақиқатан Смельков пул олиб кел, деб уни ўзи ишлайдиган исловатхонадан «Мавритания» меҳмонхонасига юборибди. Маслова савдогар берган калит билан жомадонни очибди, савдогарнинг айтганини қилиб 40 сўм кумуш пул олибди, ортиқча олмабди, буни жомадонни очиб, ёпаётганида тепасида турган Бочкова билан Картинкин ҳам тасдиқлаши мумкин эмиш. Сўнгра у меҳмонхонага иккинчи келишида ҳақиқатан ҳам, Картинкиннинг маслаҳатига кўра, аллақандай порошокни, ухлатадиган порошок, деб ўйлаб, коньякка солиб савдогар Смельковга ичирибди, савдогар тезроқ ухлаб қолса, ундан тезроқ қутулиб кета қоламан, деб ўйлабди. Смельков Масловани урган экан, у йиғлаб, кетаман, деб туриб олибди, шундан кейин Смельков Масловага узукни совға қилибди.

Евфимия Бочкова йўқолган пул хусусида ҳеч нима билмаслигини, савдогарнинг хонасига кирмаганини, у ерда фақат Любканинг ўзи ёлғиз хўжайинлик қилганини, агар савдогарнинг бирон нарсаси йўқолган бўлса, буни Любка савдогарнинг калитини олиб келганда ўғирлаганини айтади. – Шу ерга келганда Маслова сесканиб кетди ва оғзини очиб, Бочкова томон ўгирилди. – Евфимия Бочковага банкдаги 1800 сўм кумуш пул счётини кўрсатиб, шунча пулни қаердан олдинг, деб сўраганда, бу пулларни у Симон Картинкин билан ўн икки йил бирга ишлаб йиққанман, унга тегмоқчи эдим, деб жавоб беради, – деб ўқишни давом эттирди котиб, – Симон Картинкин дастлабки сўроқда Бочкова билан бирга исловатхонадан калит олиб келган Маслованинг маслаҳатига кўра пулни ўғирлаганини, Маслова ва Бочкова билан бўлишиб олганини бўйнига олган эди. – Шу ерга келганда Маслова яна сесканиб кетди; ўрнидан сапчиб туриб, қип-қизариб, алланарсалар деб гапира бошлаган эди, суд пристави уни тўхтатди. – Охирида, – деб ўқишни давом эттирди котиб, – Картинкин савдогарни ухлатиш учун Масловага порошок берганини бўйнига олган; иккинчи сўроқда Картинкин пулни ўғирлаганини, Масловага порошок берганини инкор этиб, ҳамма айбни Масловага тўнкади. Бочкова банкка қўйган пул хусусига келганда эса, бу пулларни ўн икки йил меҳмонхонада бирга ишлаб, яхши хизматларимиз эвазига жаноблар иона қилган пулдан орттириб тўплаганмиз, деб айтди».

Сўнгра айбномада юзлаштириш, гувоҳларнинг берган маълумотлари, экспертларнинг фикри ва ҳоказолар баён этилган эди.

Айбноманинг хулосаси қуйидагича эди:

«Юқорида айтиб ўтилганларга кўра, Борки қишлоқлик деҳқон, 33 яшар Симон Петров Картинкин, 43 яшар мешчанка Евфимия Ивановна Бочкова ва 27 яшар мешчанка Екатерина Маслова 188* йилнинг 17 январь куни ўзаро тил бириктириб, савдогар Смельковнинг пулини ва узугини (жами 2500 сўмни) ўғирлашда ҳамда Смельковга қасддан заҳар беришда айбланадилар. Смельков ана шу суиқасд натижасида ўлган.

Бу жиноят жазолар Қонун мажмуасининг 1453-модда 4 ва 5-бандига тўғри келади. Шунга кўра, ҳамда жиноий суд қилиш Уставининг 201-моддасига биноан деҳқон Симон Картинкин, Евфимия Бочкова ва мешчанка Екатерина Маслова округ судида суд маслаҳатчилари иштирокида суд қилинишлари лозим, деб топилади».

Котиб узундан-узоқ айбномани ўқиб тамом қилди ва қоғозларни тахлади-ю, узун сочларини икки қўли билан текислаб ўтирди. Ҳамма, мана энди текшириш бошланади, ҳамма нарса аниқланади ва адолат тантана қилади, деган ширин хаёлда енгилланиб нафас олди. Ёлғиз Нехлюдов бу ҳисдан маҳрум эди: ўн йил муқаддам таниган маъсума латофатли қиз, ўша Маслова қилиб қўйган жиноятдан у даҳшатга келиб ўтирарди.

XI

Айбнома ўқиб бўлингач, раис аъзолари билан маслаҳатлашиб, энди ҳаммасини батафсил билиб оламиз, дегандай қилиб, Картинкинга юз ўгирди.

– Деҳқон Симон Картинкин, – деди у чапга энгашиб.

Симон Картинкин қўлини икки ёнига қилиб, ўрнидан турди-да, бутун гавдаси билан олдинга энгашди. Унинг юзи ҳамон пир-пир этиб учиб турарди.

– Сиз, 188* йилнинг 17 январь куни Евфимия Бочкова ва Екатерина Маслова билан биргаликда савдогар Смельковнинг жомадонидан унинг пулини ўғирлашда айбланасиз. Сиз Екатерина Масловага маргимуш олиб келиб бергансиз ва винога солиб, савдогар Смельковга ичиргин, деб тайинлагансиз. Шунинг натижасида Смельков ўлган. Айбингизга иқрормисиз? – деди раис, сўнгра ўнг томонга энгашди.

– Йўқ, нимага деганингизда, бизнинг ишимиз меҳмонларга хизмат қилиш…

– Кейин гапирасиз. Айбингизга иқрормисиз?

– Йўқ, иқрор эмасман. Мен фақат…

– Кейин гапирасиз. Айбингизга иқрормисиз? – деб такрорлади раис мулойим, лекин қатъий овоз билан.

– Иқрор бўлолмайман, чунки…

Суд пристави яна Симон Картинкиннинг ёнига келиб, даҳшатли овоз билан шивирлаб уни тўхтатди.

Раис энди бу иш тамом, дегандай қоғоз ушлаган қўлининг тирсагини бошқа жойга қўйди-да, Евфимия Бочковага мурожаат қилди:

– Евфимия Бочкова, сиз 188* йилнинг 17 январида, «Мавритания» меҳмонхонасида Симон Картинкин ва Екатерина Маслова билан биргалашиб Смельков деган савдогарнинг жомадонидан пулни ва узугини ўғирлаб ўзаро бўлишиб олиб, жиноятингизни яшириш учун савдогар Смельковни заҳарлаб ўлдиришда айбланасиз. Айбингизни бўйнингизга оласизми?

– Менинг ҳеч қандай айбим йўқ, – деди айбланувчи дадил ва қатъий. – Мен номерга кирганим ҳам йўқ… Мана бу манжалақи кирган, ишни шу қилган.

– Кейин гапирасиз, – деди раис яна боягидек мулойим ва қатъий. – Демак, айбингизни бўйнингизга олмайсизми?

– Мен пулни олганим ҳам йўқ, заҳар берганим ҳам йўқ, номерга кирганим ҳам йўқ. Агар кирганимда эди, уни ҳайдаб чиқариб юборардим.

– Айбингизни бўйнингизга олмайсизми?

– Олмайман.

– Жуда соз.

– Екатерина Маслова, – деб сўз бошлади раис учинчи судланувчига мурожаат қилиб, – сиз, исловатхонадан савдогар Смельковнинг жомадонининг калитини опкелиб, «Мавритания» меҳмонхонасининг номерида жомадондан пул билан узук ўғирлашда айбланасиз, – деди у ёдланган дарсни такрорлагандай, сўз орасида у чап томонга, далилий ашёлар ичида шиша етишмаётганини айтаётган аъзога қулоғини тутиб. – Жомадондан пул билан узук ўғирлагансиз, – деб такрорлади раис, – кейин ўғирланган пулни бўлишиб олгансиз ва савдогар Смельков билан яна «Мавритания» меҳмонхонасига қайтиб келгандан кейин унга заҳар солинган винони ичиргансиз. Савдогарни заҳарлаб ўлдиргансиз. Айбингизни бўйнингизга оласизми?

– Менинг ҳеч қандай айбим йўқ, – деди Маслова тез-тез гапириб, – аввал нима деган бўлсам, ҳозир ҳам шуни айтаман, мен ҳеч нарса олганим йўқ, дедимми, олганим йўқ, олганим йўқ, узукни менга унинг ўзи берган…

– Икки минг беш юз сўм пулни ўғирлашда ўзингизни айбдор деб ҳисобламайсизми? – деди раис.

– Қирқ сўмдан бўлак ҳеч нарса олганим йўқ деяпман-ку, ахир.

– Винога порошок солиб савдогар Смельковга ичирганингиз-чи, буни бўйнингизга оласизми?

– Бунисини бўйнимга оламан. Мен буни ухлатадиган порошок деб ўйлаган эдим, менга шунақа дейишган эди. Бундай бўлишини билганим йўқ, бундай бўлади деб ўйлаганим ҳам йўқ. Тепамда худо турибди – хаёлимга ҳам келтирмаган эдим, – деди у.

– Демак, сиз савдогар Смельковнинг пулини ва узугини ўғирлашда ўзингизни айбдор деб ҳисобламайсиз, – деди раис. – Аммо порошок берганингизни бўйнингизга оласиз?

– Бўйнимга оламан, албатта, фақат уни ухлатадиган дори деб ўйлаган эдим. Мен уни ухлаб қола қолсин деб берганман, бошқача бўлишини ўйламаган, хаёлимга ҳам келтирмаган эдим.

– Жуда соз, – деди раис саволининг натижасидан хурсанд бўлгандай. – Воқеа қандай бўлганини айтиб беринг-чи, – деди у икки қўлини столга қўйиб, кресло суянчиғига ясланиб. – Бўлган гапни оқизмай-томизмай гапириб беринг. Айбингизга чин кўнгилдан иқрор бўлсангиз, ўз аҳволингизни енгиллатган бўласиз.

Маслова раисга боягидай тўппа-тўғри тикилиб, жим турарди.

– Хўш, қандай бўлди?

– Қандай дейсизми? – деди тўсатдан Маслова тез гапириб. – Меҳмонхонага келдим, мени номерга бошлаб киришди, у ғирт маст бўлиб ўтирган экан. – Маслова у деган сўзни сесканиб гапирар, кўзлари қинидан чиқиб кетай дерди. – Мен кетмоқчи бўлган эдим, у юбормади.

Маслова калаванинг учини йўқотиб қўйгандек ёки бир бошқа нарсани эслагандек жим бўлиб қолди.

– Кейин нима бўлди?

– Нима бўларди? Бир ой ўтирдим-да, уйга келдим.

Шу чоқ прокурор ёрдамчиси ғайритабиий суратда бир тирсагига таяниб ўрнидан сал турди.

– Саволингиз борми? – деди раис; прокурор ёрдамчисидан тасдиқ жавобини олгач, сизга мен савол бериш ҳуқуқини бераман, дегандек ишора қилди.

– Шундай бир савол бермоқчи эдим: судланувчи Симон Картинкинни илгари ҳам танирмиди? – деди прокурор ёрдамчиси Масловага қарамасдан.

Саволни бериб бўлгач, лабини қимтиб, қовоғини солиб олди.

Суд раиси унинг саволини такрорлади. Маслова қўрқа-писа прокурор ёрдамчисига қараб:

– Симонними? Танирдим, – деди.

– Судланувчининг Картинкин билан танишлиги қандай бўлган, шуни билмоқчи эдим. Бир-бирлари билан тез-тез учрашиб туришганми?

– Танишлигим қандайлигими? Таниш эмас эдиму, лекин меҳмонлар ёнига чақириб турарди, – деб жавоб берди Маслова ташвишланиб прокурор ёрдамчисидан юз ўгириб раисга ва яна прокурор ёрдамчисига қараб.

– Мен яна шу нарсани билмоқчиман: Картинкин меҳмонларга бошқа қизларни чақирмай, нега доим Масловани чақирган? – деди прокурор ёрдамчиси кўзини қисиб ва айёрона илжайиб.

– Билмайман. Мен қаёқдан билай, – деб жавоб қилди Маслова қўрқув аралаш атрофига аланглаб, бир лаҳза Нехлюдовга кўз тикиб: – Кимни хоҳласа, шуни чақирган-да.

Нехлюдов юзига қон қуйилганини ҳис этиб: «Таниган бўлса-я?» – деб ўйлади ваҳима ичида, аммо Маслова унга тикилиб ўтирмай, шу ондаёқ юзини ўгирди ва яна қўрқув аралаш прокурор ёрдамчисига қаради.

– Бундан чиқди, судланувчи Картинкин билан яқин алоқада бўлганини инкор этаркан-да? Жуда соз. Бошқа саволим йўқ.

Прокурор ёрдамчиси шу замоноқ тирсагини столдан олди ва алланималарни ёза бошлади. Аслида эса у ҳеч нарса ёзмас, фақат олдин ёзган ҳарфларининг устидан қалам юргизиб чиқиш билан овора эди. У прокурор ва адвокатларнинг шундай қилишларини кўрган эди; улар усталик билан берилган саволдан кейин нутқларига рақибларини яксон қиладиган далиллар қўшиб қўйишарди.

Раис кўзойнак таққан аъзодан, олдиндан тайёрлаб ёзиб қўйилган саволларнинг қўйилишига розимисиз, деб сўраётгани учун судланувчига дарров мурожаат қила қолмади.

– Кейин нима бўлди? – деб саволини давом эттирди раис.

– Уйга қайтиб келдим, – деб давом этди Маслова энди раисга аввалгидан кўра дадилроқ қараб, – бекамга пулни бердим-да, ётдим. Энди кўзим илинган экан, ўзимизникилардан Берта деган қиз уйғотиб қолди. «Тур, савдогаринг яна келди», деди. Мен чиқмайман деган эдим, лекин хоним қўймадилар. У бўлса, – Маслова у деган сўзни гапирганда сесканиб кетди, – у бўлса ҳамма қизларимизни вино билан сийлай бошлади. Кейин яна винога одам юбормоқчи бўлган эди, пули етмади. Бека унга ишонмади. Шундан кейин у мени номерига юборди. Пулининг қаердалигини, қанча олиш кераклигини айтди. Шундан кейин мен меҳмонхонага бордим.

Раис шу маҳал чап томондаги аъзо билан шивирлашиб ўтиргани учун Маслованинг нима деганини эшитмади. Аммо ҳамма гапни эшитган кишидай, унинг охирги сўзларини такрорлаб:

– Меҳмонхонага бордингиз. Хўш, кейин нима бўлди?

– деди у.

– Бордим, у қандай тайинлаган бўлса, худди шундай қилдим: номерга кирдим. Хонага ёлғиз кирмадим. Симон Михайлович билан ана уни чақирдим, – деди у Бочковани кўрсатиб.

– «Ёлғон, хонага қадам босганим йўқ…» – деб гап бошлаган эди Бочкова, лекин уни тўхтатишди.

– Уларнинг кўзи олдида тўртта червон олдим, – деди Маслова Бочковага қарамасдан қовоғини солиб.

– Судланувчи қирқ сўм пулни олаётганда неча пул борлигини кўрмадимикин? – деб яна сўради прокурор.

Прокурор савол берган пайтда Маслова сесканиб кетди. У ўзи нима гаплигини билмаса-да, лекин прокурор унга ёмонлик тилаётганини ҳис этарди.

– Санаганим йўқ, ҳаммаси нуқул юз сўмлик пуллигини кўрдим, холос.

– Судланувчи юз сўмликларни кўрган экан, бошқа саволим йўқ.

– Хўш, пулни олиб келдингизми? – деб сўради раис соатига қараб.

– Олиб келдим.

– Кейин-чи? – деди раис.

– Кейин, у мени яна ўзи билан бирга олиб кетди, – деди Маслова.

– Қандай қилиб винога порошок солиб бердингиз? – деб сўради раис.

– Қандай қилиб бўларди? Винога солдим-да, беравердим.

– Нега бундай қилдингиз?

Маслова жавоб қайтариш ўрнига оғир ва чуқур хўрсинди.

– Ҳадеганда жўнатавермади у, – деди Маслова бир оз жим тургач. – Тинкамни қуритди. Йўлакка чиқдим-да, Симон Михайловичга: «Қани энди, жўнатиб юбора қолса. Жуда чарчаб кетдим», – дедим. Симон Михайлович бўлса: «Бизнинг ҳам жонимизга тегиб кетди. Биз унга ухлатадиган порошок бермоқчимиз, ухлаб қолса, кетаверасан» – деди. Мен: «Бўпти», – дедим. Буни зарарсиз порошок, деб ўйлабман. Қўлимга қоғоз тутқизди. Қайтиб кирдим, у тўсиқнинг нариги ёғида ётган экан. Киришим билан коньяк қуйиб беришни буюрди. Столдан бир шиша финьшампань олдим-да, иккита стаканга – унга ва ўзимга қуйдим. Унинг стаканига порошок солиб бердим. Билсам, берармидим.

– Узук сизга қаёқдан келиб қолди? – деб сўради раис.

– Узукни менга ўзи совға қилди.

– Қачон совға қилди?

– Номерга келишимиз билан, мен кетмоқчи бўлган эдим, у бошимга бир уриб, тароғимни синдириб қўйди. Мен жаҳл қилиб, кетмоқчи бўлдим. Кетиб қолмасин деб бармоғидан узугини олиб менга совға қилди, – деди Маслова.

Шу маҳал прокурор ёрдамчиси боягидай ўрнидан сал туриб, яна аввалгидай мунофиқона соддалик билан бир неча савол беришга рухсат сўради ва ижозат олгач, кўйлагининг гул солиб тикилган ёқаси устига бўйнини қийшайтириб сўради:

– Савдогар Смельковнинг номерида судланувчи қанча вақт бўлганини билишни истардим.

Масловани яна қўрқув босди. У гоҳ прокурор ёрдамчисига, гоҳ раисга кўз югуртириб, шошиб-пишиб жавоб берди:

– Қанча вақт ўтгани эсимда йўқ.

– Судланувчи савдогар Смельков ёнидан чиққач, меҳмонхонада бирон жойга киргани эсида йўқмикан?

Маслова ўйлаб кўрди.

– Ёнма-ён жойлашган бўш номерга кириб эдим, – деди у.

– Нега кириб эдингиз? – деди прокурор ёрдамчиси берилиб кетганидан тўғридан-тўғри Масловага мурожаат қилиб.

– Уст-бошимни ростлаб олиб, извошчини кутдим.

– Судланувчининг ёнида, номерда Картинкин ҳам бормиди ёки йўқмиди?

– У ҳам кирган эди.

– Нега кирган эди?

– Савдогардан финьшампань қолган эди, иккаламиз бирга ичдик.

– Ҳа-ҳа, бирга ичибсизлар-да. Жуда соз.

– Судланувчи Симон билан гаплашганми, агар гаплашган бўлса, нима тўғрида?

Маслова тўсатдан қовоғини солиб олди, қип-қизариб кетди-да, тез-тез гапира бошлади:

– Нимани гаплашибман? Ҳеч нарсани гаплашганим йўқ. Бўлган гапнинг ҳаммасини айтиб бердим, бошқа ҳеч нарса билмайман. Нима қилсангиз қилинг. Менинг гуноҳим йўқ, вассалом.

– Бошқа саволим йўқ, – деди прокурор раисга ва ғайритабиий бир тусда кифтини қисиб, нутқининг матнига судланувчининг Симон билан бирга бўш номерга киргани тўғрисидаги эътирофини ёза бошлади.

Орага сукунат чўкди.

– Айтадиган бошқа гапингиз йўқми?

– Ҳаммасини айтиб бўлдим, – деди Маслова хўрсиниб, сўнгра ўтирди.

Шундан кейин раис қоғозга ниманидир ёзди ва чап томонида ўтирган суд аъзосининг шивирлаб айтган гапини тинглаб, ўн дақиқа танаффус эълон қилди, шошиб ўрнидан турди-да, залдан чиқди. Раис билан чап томонида ўтирган серсоқол, катта, мулойим кўзли аъзо ўртасида бўлиб ўтган маслаҳат шундан иборат эдики, ўша аъзонинг меъдаси бузилган, у қорнини силаб, дори ичиб олмоқчи бўлган эди. У шу гапни раисга айтган ва унинг илтимосига кўра танаффус эълон қилинган эди.

Судьялардан кейин маслаҳатчилар, адвокатлар ва гувоҳлар ўринларидан туришди, муҳим ишнинг бир қисмини бажариб кўнгиллари жойига тушгандай, у ёқдан бу ёққа юра бошладилар.

Нехлюдов маслаҳатчилар хонасига ўтди ва дераза ёнига бориб ўтирди.