IV

Нехлюдов қаҳва ичиб бўлгач, кабинетига кирди, таклиф қоғозини кўздан кечириб судга соат нечага чақирганларини билмоқчи ва княжнага жавоб ёзиб юбормоқчи бўлди. Кабинетга устахона орқали ўтиларди. Устахонада янги бошланган, орқаси ўгириб қўйилган расм мольберт⁹ устида турар, этюдлар осиб қўйилган эди. Икки йилдан бери у шу расм устида ишлар эди, бу расм, этюдлар ва устахонанинг кўриниши унга айниқса кейинги вақтларда рассом бўлишига ишончи йўқола борганини эслатди. Нехлюдов буни ғоятда нозик ривожланган эстетик туйғу натижаси деб тушунар, лекин шу фикр унинг кўнглини ғаш қилар эди.

Нехлюдов етти йил муқаддам, менда рассомлик истеъдоди бор, деб ўйлаб, хизматни ташлаган ва санъатнинг юксак чўққисидан туриб, бошқа ишларга менсимаслик билан қараган эди. Энди маълум бўлдики, бундай қилишга унинг ҳақи йўқ экан. Шунинг учун ҳам бу гап эсига тушганда кўнгли ғаш бўлар эди. Нехлюдов устахонадаги барча ҳашаматли асбоб-анжомларга қараб, дилсиёҳ бўлди, диққати ошиб кабинетга кирди. Каттагина кабинет ҳар турли жиҳозлар билан безатилган эди.

Нехлюдов каттакон столнинг шошилинч ишлар тортмасидан чақирув қоғозини топди, ўқиб, судга соат ўн бирга чақирилганини билди, сўнгра ўтириб княжнага хат ёзди ва таклиф қилганлари учун миннатдорчилик билдириб, овқат маҳалига етиб боришга ҳаракат қилишини билдирди. Лекин битта хатни ёзиб бўлди-да, йиртиб ташлади: назарида, ўзини жуда яқин олиб ёзгандек туюлди; яна бошқасини ёзди – буниси жуда совуқ, ҳақоратомуз бўлиб кўринди. У яна йиртиб ташлаб, девордаги тугмани босди. Эшик очилиб кулранг коленкор фартуғ кийган, соқол-мўйлови қирилган, бакенбард қўйган, бадқовоқ хизматкор кирди.

– Марҳамат қилиб, извош чақиртиринг.

– Хўп бўлади.

– Ҳа, айтгандай, бу ерда Корчагинларникидан келган одам кутиб ўтирибди. Раҳмат дедилар, боришга ҳаракат қилар эканлар, деб айтиб қўйинг.

– Хўп бўлади.

«Яхши бўлмади, ёза олмасам нима қилай. Барибир ҳали ўзини кўраман-ку», – деб ўйлади Нехлюдов ва кийиниш учун ичкари кириб кетди.

У кийиниб, зинапояга чиққанида резина ғилдиракли таниш извош уни кутиб турган эди.

– Кеча сиз князь Корчагинникидан энди чиқиб кетган экансиз, кетма-кет етиб келибман, – деди извошчи оқ ёқадан чиқиб турган, офтобда қорайган йўғон бўйнини буриб, – швейцар менга: «Хозиргина чиқиб кетдилар», деди.

«Корчагинларга бўлган муносабатимни извошчилар ҳам билишади», деб ўйлади Нехлюдов. Кейинги вақтларда уни Корчагинага уйлансаммикан, йўқми, деган муаммо қийнар эди. У шу кунларда ўз олдида турган кўпгина бошқа масалалар каби буни ҳам на у ёқли, на бу ёқли қила олмади.

Уйланиш керак, деган фикрни ёқловчи бир қанча далиллар бор эди. Биринчидан, уйланиш тинч оилавий ҳаёт бағишларди. Шу билан бир вақтда, жинсий ҳаётни тартибга солиб, ахлоқ доирасида яшашга имкон берар эди; иккинчидан ва энг муҳими, оила ва бола-чақа ҳозирги тутуриқсиз ҳаётимга маъно беради, деб умид қилар эди. Шуларнинг ҳаммаси уйланишнинг фойдали томонини кўрсатарди. Уйланишга қарши далиллардан бири – барча ёши улғайиб қолган бўйдоқларга хос бўлган қўрқоқлик, эркни қўлдан бериб қўйишдан қўрқиш бўлса, иккинчидан, хотин кишидек сирли зотдан онгсиз равишда қўрқиш ҳисси эди.

Миссига уйланиш масаласига келганда эса (Корчагинанинг исми Мария бўлиб, барча олий табақа оилаларда расм бўлганидек, қизни шундай атар эдилар), Нехлюдовга ёққан нарса биринчидан, унинг насл-насаби, ҳамма нарсада, кийинишидан тортиб, гапириш, юриш-туриш кулишигача оддий одамлардан бирон бошқа нарса билан эмас, «андишалилиги» билан ажралиб туришида эди. Нехлюдов бу хислатига бошқача ном тополмас ва бу хислатнинг қадрини билар эди: иккинчидан эса, Мисси уни бошқалардан кўра кўпроқ қадрларди, демак, Нехлюдовнинг фикрича, уни яхши тушунарди. Миссининг шу тушунчаси, яъни Нехлюдовнинг юксак фазилатларга эга бўлганини эътироф этиши унинг назарида Миссининг ақлли, ҳушли, доно қиз эканини кўрсатарди. Миссига уйланишга қарши бўлган далиллар шулардан иборат эди: биринчидан, Миссидан кўра фазилатлари кўпроқ қизни, яъни ўзига муносиб қизни топиш мумкин, иккинчидан, Миссининг ёши йигирма еттида. Илгари у бошқа бир одам билан севишган бўлиши мумкин, деган фикр Нехлюдовни азобларди. У, Мисси ўтмишда мендан бошқа одамни севган бўлиши мумкин деган фикрга чидай олмасди. Мисси уни учратиб қолишини олдин хаёлига ҳам келтирмаган, албатта, бу ойдек равшан. Аммо, шунга қарамай, Мисси илгари бошқа одамни севган бўлиши мумкин, деган фикр Нехлюдовни таҳқирларди.

Уйланишни ёқлаб ва уйланишга қарши бўлган далиллар баравар эди. Шу сабабдан Нехлюдов ўзини ўзи мазах қилиб, мен бўридан эшагиман, дерди. У ўз олдида турган икки боғ пичаннинг қайси бирини ейишини билмай, боши қотганича қолаверди.

«Хуллас, Марья Васильевнадан (уезд дворянлар оқсоқолининг хотинидан) жавоб олмагунимча, у билан ишни бир ёқли қилмагунимча, ҳеч нарса қила олмайман», деди у ўзига ўзи.

Бир қарорга келиш учун шошилмасам ҳам бўлади, шошилмаслик керак, деган фикридан ўзи мамнун бўлди.

«Хуллас, бафуржа ўйлаб кўраман», деди у ўзига ўзи извош суднинг асфальтланган дарвозахонасига товушсизгина келиб тўхтаган пайтда.

«Жамоат ишларини қандай ҳалол бажарган бўлсам, ҳозир ҳам шундай қилишим керак. Шуниси ҳам борки, бу мароқли иш», – деди у ўзига ўзи, сўнгра швейцар ёнидан ўтиб, суд маҳкамасининг даҳлизига кирди.

V

Нехлюдов кириб келганда суд маҳкамасининг йўлагида ҳаракат кучайган эди.

Қоровуллар гоҳ елиб-югуриб, гоҳ оёқларини судраб юришар, юмушларни бажариб, қоғоз ташиб у ёқдан бу ёққа ҳарсиллаб чопишарди. Приставлар, адвокатлар ва суд ходимлари у ёқ бу ёққа ўтиб туришар, арзгўйлар ва қамоққа олинмаган судланувчилар мунғайиб, девор бўйлаб санғиб юришар ёки кутиб ўтиришарди.

– Округ суди қаерда? – деб сўради Нехлюдов қоровулларнинг биридан.

– Сизга қайси бириси керак? Фуқаролар бўлими бор, суд палатаси бор.

– Мен маслаҳатчиман.

– Жиноят ишлари бўлими. Шунақа демайсизми. Бу ёққа, ўнг томонга юриб, кейин чапга бурилсангиз, иккинчи эшик.

Нехлюдов кўрсатилган томонга қараб кетди.

Ўша эшик ёнида икки киши кутиб турарди: уларнинг бири баланд бўйли барваста, очиқ кўнгил савдогар эди, афтидан тамадди қилиб, ичиб, ширакайф бўлиб олганга ўхшарди, иккинчиси яҳудий гумашта эди. Нехлюдов уларнинг ёнига бориб, маслаҳатчилар уйи шу ердами деб сўраганда, иккалови жуннинг нархи ҳақида сўзлашиб турган эди.

– Шу ерда, тақсир, шу ерда. Сиз ҳам бизга ўхшаган маслаҳатчимисиз дейман-а? – деб сўради очиқ кўнгил савдогар кулиб, кўз қисиб қўйиб. – Дуруст, биргалашиб заҳмат чекар эканмиз-да. – Нехлюдов «ҳа» дегандек бош ирғаб қўйгандан кейин, гапида давом этди, – иккинчи гильдия¹⁰ савдогари Баклашов, – деди у юмшоқ, қисиб бўлмайдиган япалоқ қўлини узатиб, – заҳмат чекмоқ керак. Ким билан танишиш шарафига муяссар бўлдик?

Нехлюдов ўзини танитди-да, маслаҳатчилар хонасига кириб кетди.

Кичкинагина маслаҳатчилар хонасида турли тоифадаги ўнтача одам бор эди. Ҳаммалари ҳам эндигина келган бўлиб, баъзилари ўтиришар, баъзилари юриб турар, бир-бирларини кўздан кечиришар эди. Улар орасида мундир кийган истеъфога чиққан бир ҳарбий киши ҳам бор, бошқалари сюртук ва пиджак кийишган, фақат бир киши бурма камзул кийиб олган эди.

Бу вазифа маслаҳатчиларнинг кўпини ишдан қолдирган ва ўзларининг айтишларича, уларга малол келаётган бўлса ҳам, жамият учун зарур ишни қилаётганларидан бир қадар мамнун бўлганлари юзларидан билиниб турарди.

Маслаҳатчиларнинг баъзилари бир-бирлари билан танишиб олишиб, кимнинг кимлигини тусмоллаб билиб олиб, об-ҳаво ҳақида, баҳорнинг эрта келгани ҳақида, кўриладиган иш тўғрисида гаплашишарди. Нехлюдовни танимаганлар у билан танишиб олишга шошилар, афтидан, у билан танишишни ўзлари учун катта мартаба деб билар эдилар. Нехлюдов, ҳамма вақт нотаниш одамлар мени шундай ҳурматлашлари зарур деб ҳисобларди. Агар ундан, нега ўзингни кўп кишилардан баланд ҳисоблайсан, деб сўралса, у бунга жавоб бера олмас эди, чунки умрида бирор арзигули иш қилмаган эди. Инглиз, француз ва немис тилида яхши гапириши, ички ва устки кийимлари, галстук ва запонкаларининг энг асл ва қимматбаҳо нарсалар эканлиги, ўзини катта олиши учун сабаб бўла олмаслигини ўзи ҳам тушунарди. Аммо, шунга қарамай, у ўзини катта олар, мени иззат-ҳурмат қилишлари лозим, деб ҳисоблар ва ҳурматини жойига қўйишмаса, ўзини таҳқирланган деб биларди. Маслаҳатчилар хонасида ҳурмати жойига келтирилмаганидан кўнгли оғриди. Маслаҳатчилар орасида Нехлюдовнинг таниши чиқиб қолди. Бу Петр Герасимович (Нехлюдов унинг фамилиясини билмас ва билмаслиги билан мақтаниб ҳам юрарди), опасининг болаларини илгари ўқитган эди. Ана шу Петр Герасимович курсни тугатиб, эндиликда гимназияда дарс берарди. Нехлюдов уни бетакаллуфлиги учун, қаҳ-қаҳлаб кулиши, опаси айтганидек, «коммуна»лиги учун ёқтирмас эди.

– Э-ҳа, сиз ҳам қўлга тушибсиз-ку, – дея қаҳ-қаҳлаб кутиб олди Петр Герасимович уни. – Чап беролмапсиз-да?

– Чап беришни хаёлимга ҳам келтирганим йўқ, – деди Нехлюдов бирдан қовоғини солиб.

– Бу шон-шарафли иш, лекин ҳали шошмай туринг, оч қолганингиз устига яна уйқудан ҳам қолдиришсин, ана унда бошқача сайрайсиз, – деди Петр Герасимович аввалгидан ҳам қаттиқроқ хахолаб.

«Бу попвачча ҳозир мени сенсирашдан ҳам тоймайди», деб ўйлади Нехлюдов ва қовоғини солиб, худди ҳамма қариндош-уруғлари ўлиб қолганидан эндигина хабар топган одамдек тумтайиб нари кетди ва жон-жаҳди билан алланарсаларни ҳикоя қилаётган сочи қирилган басавлатгина новча жаноб ёнига тўпланган одамлар тўдасига бориб қўшилди. Бу жаноб ҳозир фуқаро бўлимида бораётган суд иши ҳақида гапирар, ўзини бу ишни ипидан-игнасигача билиб олгандек қилиб кўрсатар, судьялар ва машҳур адвокатларни исми ва отасининг оти билан айтиб ҳикоя қиларди. У бир машҳур адвокат усталик билан ишни бошқача қилиб юборганини сўзларди. Натижада судлашган томонлардан бири – кекса бека, бутунлай ҳақли бўлишига қарамай, энди бекордан-бекорга иккинчи томонга жуда кўп пул тўлашга мажбур бўлибди.

– Жуда уста адвокат! – деяр эди у.

Унинг сўзларига ҳурмат билан қулоқ солишарди, баъзилар ўз мулоҳазаларини қўшиб қўйишга уринишар, аммо у, ҳаммасини фақат ўзигина биладигандек, уларнинг гапини шартта бўларди.

Нехлюдов судга кеч келганига қарамай, кўп кутишга тўғри келди. Суд аъзоларидан бири ҳалигача етиб келмагани учун иш кўрилмай турар эди.