Күөнтэһэр-кырбаһар,
Хатаны кытары
Хатыһар-дьаныһар
Хатыылаах тыллары
Хантан мин ылыамый?!
1934
 
 

Атаака

Түүн…
ардах…
Этиҥ этэр этэ…
Толоон уҥуор, антах –
Үрүҥ этэрээтэ…
Окуопаҕа туран сырыс,
Дирбиэн-дарбаан,
альдьаххай!
Ньылык-ньалык кырыс
Уу, бадараан,
халтаххай…
Чаллах тиит анныгар
Эмискэччи бүлэмиэт:
Тара –
тара –
тар!!! –
Титирэстии түһэр.
Саалар тыастара эмиэ
Салгыны, тыаны
Са –
тара –
таллар.
Уо!
Силлиэнэн-буурҕанан тыынан
Дьиктилээх да түүннэр!
Халлаан үрдэ
Хайда-хайда
Хамсыы турда,
Дохсун самыыр
Хойдо-хойдо
Тоҕо барда.
Ол да буоллар,
Тыаллаах түүн,
Улуу түүн,
Кыһыл түүн
туругурдун!
Көҥүс уутун саҕа
Сүрэх хаана сүүрэр.
Самыыр түстүн, баҕар,
Тохтор хааны сууйуоҕа…
Эргийдилэр
Үрүҥнэр-үөттэр
Окуопаны тула.
Харыйалар, үөттэр
Бары саа туттулар.
Окуопаттан тураат
Атаакалаах «ураа»!!!
«Ураа» ньиргий ыраах,
Сэрэн, биэлэй тураах!
Саа тыаһа
Тара-тара-тар
Салгыны сатаратар.
Араанньыс буолан оҕунна
Бастаан иһэр бартысаан,
Нагааннаах илиитин уунна –
Хайаан да
хатан хаан!
Оппуттар!
Ураатаан-ыһыытаан
Утары киириэҕиҥ!
Өстөөхпүт чугас баар
Хараҥа иирэҕэ.
Хаһыытааҥ! –
Ыас хара түүн бэлэһин иһиттэн
Сир-дойду киэҥ көхсө барыта
иһиттин!
Хаһыытааҥ –
умайар кутааҕа,
Хаһыытааҥ –
өстөөххүт кулгааҕар!
Тыас-уус!..
Утарыта турсуу!..
Остоолбону,
бүтэйдэри,
талахтары
Хампарыта тэпсии…
Хара суор биэлэйдэр
ханна саспыттарын
Тобурах буулдьа кэпсиир.
Аатырбыт бандьыыт атамаана
Сүүрэн марайар,
Бааһырбыт бассабыыгы
Баалкынан баран таһыйар.
Атамааны ситэ баттаата
Кыраасынай атаака.
Кыһыл кыайыы кутаата
Кыраай сиргэ сырдаата.
«Аҕабыта суох барбыттара»
Бандьыыттар маҥай аллаахтар,
Арай псалтырь аахпыттара
Халлааҥҥа
суордар, тураахтар.
Саалар тыастара хам барда,
Сааллар этиҥ хаптайда.
Остоолбоҕо, олбуорга
Таммалаабыт хаан,
Сэриилэспит окуопа,
Кураанаҕын хаал…
Ол курдук бүппүтэ
Биир сэрии похода,
Сассыарда көрбүтэ
Бэрт сырдык күн уота.
Битийэр баалынан
Өрүтэ сэтэрэн,
Бинтиэпкэ сааланан
Биэлэйи сиҥнэрэн,
Тоҕус эрэй ааттыгын
Тоҕо солоон аастыбыт.
Тыаллаах түүн,
хааннаах түүн,
халбарый!
Күлэр күн,
көр көҥүл,
чаҕылый!
1934
 
 

Сааскы күҥҥэ

Сааскы сандал маҕан күҥҥэ
Халлаан өҥө күлүмнээтэ,
Өрө күүрэр сөрүүн сүүрүк
Үрэх устун көрүлээтэ.
Дойдум-сирим торҕо ньуура
Тоҕо бэрдэй дэтиэх курдук,
Долгун солко сибэккинэн
Томтойбутун көрөн турдум.
Маннык кэрэ сирим үрдэ,
Маннык ыраас халлаан анна,
Маннык күндү сааскы күнүм
Күлүмүрдүү турдаҕына,
Үллэр күүстээх сайдам сүүрүк
Өрүкүйэр көҕүллэрин
Көтөр-мөҕөр долгунугар
Көтөхтөрөн барбыт киһи!
Кыыһар имнээх сааскы киэһэ
Кыырай халлаан кытыытыгар
Кырыыбалыы быардаан түспүт
Кырыбыайка былытыгар
Өрө көтөн дайан тахсан,
Улуу дойду күндү күөҕүн
Эргим-ургум көрө-көрө,
Этэ-тыына турбут киһи!
1934
 
 

Күһүҥҥү түүн

Аламай күн уота
Аллараа тимирдэ,
Отуубут буруота
Халыйда, тэнийдэ.
 
 
Хойуу үөт мастарым
Куустуһан турдулар,
Куудара бастарын
Холбооттуу туттулар.
 
 
Түстэммит кэбиһии
Төбөтүн үрдүгэр
Мин сыттым иһиллии,
Мин сыттым өр да өр.
 
 
Күөл уҥуор иннибэр
Аҥыр кыыл айманар,
Түгэҕэ биллибэт
Хаһыыта тарҕанар.
 
 
Анныбар оҕустар
Аҕылыы сыталлар,
Үрдүбэр сулустар
Дьиримнии тыгаллар.
 
 
Түүҥҥү мүөт салгыны
Түөспүнэн омурдан,
Хааннарым сайҕанан
Мин санаам уоҕурда!
 
 
Аҕыс уон араастар
Санаабар оонньууллар:
Колхозтаах алаастар,
Куораттар, хонуулар.
 
 
Муҥура биллибэт
Күөх далай күөнүттэн
Муҥутуур дьикти бэрт
Хартыына күөрэйдэ:
 
 
Тыһыынча, мөлүйүөн
Дьиримниир сулустар
Үөһэттэн өҥөйөн
Дьэ бэттэр, олустар!
 
 
Ол кэрэ көстөргө
Мин кыайан тиийбэппин,
Көрүлүү көтөргө
Кынаты булбаппын.
 
 
Ол көстөр күндэлэс
Дьиктини таайаары,
Түүннэри-күннэри
Мин тоҕо саарыыбын?
 
 
Ол курдук санаабар
Охсуллан киирбитэ
Уостубат-хараабат
Айылҕа дьиктитэ.
 
 
Сассыарда күн көрөн
Үөһэттэн түспүтүм,
Күнүскү күүс үлэм
Күлүүһүн туппутум.
1934
 
 

Эмиэ күһүҥҥү түүн

Күһүҥҥү түүн барааран
Кэлии-барыы тимирбит,
Күлүгүрэн, харааран
Кэрии тыабыт иһийбит.
Ый быыһа хараҥаҕа
Тыһыынча тыргыл сулус
Ыраас дьэҥкэ хараҕынан
Тырымныыра дьэ олус!
Хамсаабат уу чуумпуга
Соҕотоҕун иһэбин,
Харбыт уулаах тыымпыга
Кынат тыаһын истэбин.
 
 
Уҥа-хаҥас өттүбэр
Аҥыр кыылым аҥааттар,
Харахтарбар көстүбэт
Кини ханна да баатта…
Иһин-үөһүн барытын
Биирдэ тоҕо кулгуйар,
«Хааҕыр-хооҕур» хаһыыта
Хайтах эрэ бу турар.
Дьиэбэр чугаһаабытым –
Үөлэс кыыма тырымнас,
Халлааны салаабыта
Кыһыл кутаа тылынан.
1935
 
 

Сайыҥҥы түүн

Күндү күммүт күлүмэ
Күлүк сиргэ күрэннэ,
Тумус тыабыт күлүгэ
Толоон уҥуор оҕунна.
Сырдык, чуумпу сайыҥҥы
Түүҥҥү кэммит эргийдэ,
Күөҕү кэппит сайылык
Дөксө күүскэ киэркэйдэ.
Үрүҥ туман халыйан
Үрэх үрдүн бүрүйдэ,
Уҥуор турар харыйа
Онно бүгэн кирийдэ.
Көҥүл-босхо долгуйар
Эдэр сэтир хатыҥнар
Үрүҥ солко чулкунан
Күндү күөхтэн тирэнэн
Кэккэлэһэн турдулар.
Унаар-тунаар оһуордаах
Улуу хочом дуолугар
Онтон-мантан, уҥуортан
Дорҕоон тыаһа дуорайар…
 
 
Тыына суохтуун, тыыннаахтыын,
Мичээр күнтэн астынан,
Оттуун-мастыын, чыычаахтыын
Утуйарга бардылар.
28.04.1935
 
 

Эдэр бэйиэттэргэ

Ыллыыр-туойар бириэмэ
Ыган кэллэ, доҕоттоор!
Отут-сүүрбэ бэйиэмэ
Уобараһын оҥоттооҥ!
Бэйиэт улуу дьолгунан
Этэр тылгын салайдын,
Үөрүү-көтүү долгуна
Сүрэххиттэн халыйдын!
Ити кэлбит эн дьолуҥ –
Сэбиэт сирин дьоллоро,
Таптыыр тиибиҥ, дьоруойуҥ –
Улуу тутуу дьонноро.
Оттуун-мастыын, бэйиэттиин
Күнү көрдө мин дойдум,
Уһуктубут бэйэтин
Уоттаах тойук оргуттун!
Хара санаа курдуура
Былыр сири-дойдуну –
Бүгүн үөрэх, култуура,
Бүгүн үөрүү долгуна…
Бүгүн араас арыллар,
Хаһыат, киинэ, тийээтир…
Көрүҥ өрө түллэр сүүрүгү,
Сааскы күүрэр бааллары!..
Эргэ кэми билбэтэх
Эдэр бэйиэт иннигэр
Саҥа тутуу тиэмэтэ,
Саҥа тыллар кэллилэр.
Айар идэ тыатыгар
Сааскы күндү күн тыгар.
Онно үүнэр бэрт элбэх
Лириичэскэй сэбирдэх.
Таптыыр дьоруой доҕорбут
Онно баран ыллаатын.
Эдэр бэйиэт оҥорбут
Итии тылын таптаатын.
Дьоллоох түөһэр толору
Салгын мүөтүн омурдан,
Күндү көбүөр толоону
Кини көрөн оҥордун…
Кыһыл охтоох чаҕылҕан
Кымньыы кыыма таммалыыр.
Байдын-тоттун айылҕам,
Алаас хочо, күөх тыалыын.
Ийэ дойдуом, эҕэрдэ!
Үчүгэйгин, эн бэккин –
Үүнэр манна бэрт элбэх
Лириичэскэй сибэкки.
Ыллыыр-туойар бириэмэ
Ыган кэллэ, доҕоттоор!
Отут-сүүрбэ бэйиэмэ
Уобараһын оҥоттооҥ!
Сааскы күммүт уустугун
Сэттэ суоллаах өҥүнүү,
Айар тылбыт уустуга
Турдун көстө-күлүмнүү!
Дьокуускай к., 1935 с. бэс ыйа
 
 

Биэчэргэ

Кулууп дьиэҕэ, биэчэргэ,
Ырыа-тойук, музыка,
Эҥин араас эгэлгэ
Үҥкүү – полька, мазурка.
Манна сылдьан көрөҕүн
Уоттаах санаа тиллэрин,
Эдэр ыччат сүрэҕин
Оонньуур хаана тэбэрин.
Күндү көрдөөх ырыаттан
Көбөн тахсар дьарыкпыт
Тоҕо саныыр санааттан
Сүппэт, ааспат, арахпат?
Сүүрбэ сааспыт сүүрүгэ
Ити курдук буолааччы,
Умнуллубат үөрүүнэн
Өйдүүр өйбүт туолааччы.
Ыйдаах-күннээх ып-ыраас
Халлаан өҥө килбэйдин,
Дьарылыктаах эдэр саас
Дьэргэлгэнэ дьэргэйдин!
Дьокуускай, 1935
 
 

Даачаҕа

Адаарыйбыт мутуктаах
Арыы чаллах бэс мастар
Сааскы түүммэр утуктаан
Ылы-чуумпу барбыттар.
Күлүмүрдүү мэндээрэр
Күндү көмүс көлүйэ
Бэрдин бары мэлдьэһэн
Биллибэттик кирийэр.
 
 
Ыраах-ыраах иһиллэр
Ырыа-тойук, ырыа-хай,
Онно турда дэһэллэр
Улдьаа-мэник оһуохай.
Үөһээ тыынар салгыннаах
Үрүҥ түүнүм наскыйда,
Намтыыр-үрдүүр дьалхааннаах
Нарын тылбын таптайдым.
Сэргэлээх, 12.07.1935
 
 

Чолбон

Киэҥ сир арҕаа саҕаҕар,
Киэһээ кэммэр бэрт эрдэ
Далай халлаан хараҕа –
Чолбон сулус дьэргэйдэ.
Тыыннаах ыраас өҥүнэн
Тырым ойо тылбаарда,
Көстөр тыргыл күлүмэ
Күндү таастыы кылбайда.
 
 
Көрүҥ ити киэҥ халлаан
Кырасаабысса кыыһа
Күнүм сирин абылаан
Күлүм-дьирим кыыһарын.
 
 
Улуу куйаар буостатын
Сургуустаммыт суруга,
Киэһэ сиргэ бастатар
Кэрэ сырдык сулуһа,
 
 
Уоттаах Чолбон барахсан
Ооньньоо хайтах баҕарар –
Кырдьык, сибээс бырахсар
Кэммит кэлиэ ээ, баҕар.
12.07.1935
 
 

Биэрэк

Кирбии таастаах биэрэк
Кэлэн аалсар быыһа.
Кэлиий манна, Биэрэ,
Кэлий, Сунтаар кыыһа.
 
 
Көрүүй, сэгээр, көрүүй –
Күммүт киирэн хаалла,
Көрүүй – ыраас Бүлүүм
Үөһэр ааллар бааллар.
 
 
Мантан өрүс уҥуор
Үрдүк быраан көстөр.
Көрүүй бэрдин, доҕоор,
Күндү дойду көхсө!
 
 
Манна мүөттээх салгын
Сөрүүн тыына түһэр,
Бэл бу дохсун долгун
Налыс гына түһэр.
 
 
Манна наһаа дьикти!
Ымыы дьолу туойар,
Биһи курдук икки
Тохтуур сирэ буолар.
 
 
Манна кэлэн хаста
Сытан-туран аастым,
Хаста сайба мастар
Мутуктарын аахтым.
 
 
Кэлиий манна, Биэрэ,
Кэлий, сэгээр, кэлий,
Кирбии таастаах биэрэк
Кэрэ ньуурун кэрий!
1936
 
 

Буурҕа

Дьэллик буурҕа сирилээн
Хаары саба тибэр.
Кытаат, буурҕа, көрүлээ
Киэҥ Сибирь иһигэр!
 
 
Кыраай халлаан чыпчаалын
Кытыастар сатата
Кырыыс муҥун кыйдаабыт
Көҥүлү санатар.
Улуу дойду киэҥ иһин
Ордорбокко киэптээн,
Буурҕа, тоҕо, туох иһин
Көрүлүүргүн кэпсээ.
Биитэр, баҕар, эн бүгүн
Бүтүн сири эргий,
Истиихтэрбин субу түүн
Эппит сирбэр тиэрдий!
Дьокуускайы үрдүнэн
Тойуктарбын көтүт,
Сүрдээх үрдүк үөрүүнэн
Сүрэхийбин көбүт!
Онно көтөн тиийэҥҥин
Уопсай дьиэҕэ тохтоор,
Бэһис хоско киирэҥҥин
Бирибиэттэ туттар.
 
 
Буурҕа оонньуур күнүгэр
Санаам эмиэ миэнэ
Чахчы-бааччы күүһүрэн
Өрө баран биэрэр.
Чараҥ, чагда, хара тыа
Эҥил баһын устун
Тохтообокко сытыы тыал
Сирдьигинии турдун!
Буурҕа курдук бараммат,
Мэлдьи баран иһэр,
Кини курдук баламат
Буолбут киһи баар ини!
Элгээйи, 1936
 
 

Элгээйи

Элгээйи диэн буолар
Көстөр дуолтан ордук
Дьоллоох соргу туолар
Дьоһун кэрэ дойду.
Элгээйи диэн буолар
Көстөөх сиртэн көстөр
Көрдөөх улуу туона,
Күндү көбүөр көхсө.
Элгээйи диэн буолар
Чаҕылыйар маяк
Дьоннорунан туолар
Долгуйар Кыһыл Май.
Элгээйи диэн буолар
Кэхтэри билбэккэ
Тэнийэр, тэлгэйэр
Эдэр күөх сибэкки.
 
 
Элгээйи диэн буолар
Мэлдьи хойдо турар
Унаарар буруолаах
Дьэргэйэр күөх тунаар.
 
 
Элгээйи диэн буолар
Баай сир мааны кыыһа.
Кини көмүс буорун
Мэник долгун кууһар.
Түргэн Бүлүү баала
Төлө мөҕөн тахсар,
Төннөн хаала-хаала
Түллэр күрбэ тааска.
Холоруктуур уораан
Биэрэк тааһын сууйар,
Онно кистээн, уоран
Куллугуруу туойар.
1936 с. атырдьах ыйа
 
 

Гитаара

Ханна нарын гитаара
Намылыйар тыастара
Наҕылыйан, бытааран
Дьаралыйан таҕыста?
Ити – таптал оҕото
Намтыыр-үрдүүр санаатын
Дорҕоонунан уматар,
Тойугунан саататар.
Сүрэхтэри таарыйбыт
Сүрдээх итии дорҕооннор
Тарбахтарын аайыттан
Таммалыыллар, тохтоллор,
Ити курдук миньньигэс
Элэ-была тыллары
Мэлдьи кэпсиир, биллэрэр
Табыллыбат, кыаллыбат.
 
 
Санаа тыыннаах салаатын
Араҥалыыр кытаанах,
Ол кыыс кистиир санаатын
Кэпсиир арай гитаара.
 
 
Дохсун долгун күүгүнүүр
Кэрэ кэмин толкуйдаан,
Үрдүк үөрүү сүүрүгүн
Гитааранан солбуйда.
 
 
Сааскы күнүм ойуута
Тыалга тэлим охсуллар,
Отум-маһым ойуута
Гитаараҕа кутуллар.
 
 
Саҥа таптал табыллар
Саргылардаах сааһыгар,
Санаа, сүрэх аһыллар
Сатамньылаах чааһыгар –
 
 
Субу нарын гитаара
Намылыйар тыастара
Наҕылыйан, бытааран
Дьаралыйан таҕыста.
Элгээйи, 1936
 
 

Ырыа хайтах үөскүүрүй

Кэлиилээх-барыылаах
Улахан дойдуга
Кытыастар тылларбыт
Көрүлүүр долгуна
Ойуулаах-оһуордаах
Уус-уран олохтон
Бэйэтэ тарҕанар,
Киэҥ толоон уҥуортан,
Баай хара тыалартан
Бааллыра барҕарар.
Холобур, бу киэһэ
Хоспор мин олорон,
Уобарас миҥэтин
Оҕуурдаан ыламмын
Оҥорон, чочуйан
Ырыабар көлүйдүм,
Уоттааҕар дохсуннук,
Тыаллааҕар сытыытык,
Муҥутуур түргэнник
Буурҕалыы көтүттүм.
 
 
Түргэнник, түргэнник