Хоһооннор

 

Күөрэгэй

Күндээрэр киэҥ килбиэн
Күндү чуор тыллааҕа,
Көҕөрөр сааскы кэм
Күөрэгэй чыычааҕа.
 
 
Көмүстээх сибэкки
Күөгэйэ турарын,
Көрүдьүөс кэрэтин
Көччүтэ туойаҕын.
 
 
Айылҕам көҕөрбүт
Алыс бэрт кэмигэр
Күннэрим көччүйбүт
Күөх илгэм үрдүгэр
 
 
Салгыҥҥа уйдаран
Саргылаах ырыаҕын
Сайылык устунан
Саҕалаан ыытаҕын.
1929
 
 

Ардах иннинэ

Дьулуо маҕан халлааммыт
Дьурааланар кустуга
Чараҥ тыаҕа хайҕаммыт
Чаллах мастыын куустуһар.
 
 
Халлаан эҥил баһыгар
Хара былыт кэтириир,
Ыраах этиҥ тыаһыгар
Чуумпу салгын титириир.
 
 
Талах тыллаах чыычааҕа
Табыталын хомунар,
Хойуу будьур лабааҕа
Саһар сааскы Күөх Унаар.
 
 
Ойуу-дьарҕаа кустугум
Оргууй аҕай умуллан,
Дьураа солко куоссунун
Туран эрэн хомунар.
 
 
Чуумпу ууну долгуппат
Сөрүүн салгын сабардыыр,
Эмиэ начаас чуумпурда
Халлаан Сири саанардыы.
 
 
Онтон курбуу чаҕылҕан
Кустук охтуу дуксуйда,
Саһан сыппыт айылҕам
Өндөс гынна – соһуйда.
 
 
Уордаах этиҥ эмискэ
Хабырыттан тыаһаата,
Хампарыта тэбистэ
Халлаан кэтит таһаатын.
 
 
Этиҥ тыаһын кытары
Түргэн тыаллар түстүлэр –
Хойуу самыыр кутарын
Дьоннор көрөн үөрдүлэр.
 
 

Эдэр ыччакка

Иллээх-эйэлээх,
Эдэр бэйэлээх
Үлэһит ыччата
Үөрүүбүт үксээтэ.
 
 
Эргэни эһэргэ
Эстибэт тиһилгэ,
Эдэр ыччат,
Эрэйи кыччат.
 
 
Күүстээх үлэнэн
Күүрэн, тиҥийэн,
Дойдугун-сиргин
Толору киэргэт.
 
 
Дьоҥҥун-норуоккун
Өйдөт, үөрэт,
Кытарар уоккун
Өрүтэ күөрэт!
1931
 
 

Табаҕа

Унаар-тунаар оһуорбут,
Оонньуур-күлэр ойуурбут
Тыыннаах дьикти күөҕүнэн
Тырым-тырым күөгэйэн!..
Кыыдаан кыһын эстиитэ,
Кэрэ сааспыт көстүүтэ
«Эбэм» күлэр күөҕүнэн,
Көрбүт ахан көрүөҕүнэн.
Эмдэй-сэмдэй иирэтин
Истээниктиир өттүттэн,
Оһуор-ойуу хонуутун
Орой төбө үрдүттэн
Күөрэгэйим күүгүнээн,
Көтөн-дайан көрүлээн
Ити-ити тураахтыыр,
Ииригирэ туойаахтыыр.
Сырдык күҥҥэ наскыйбыт
Сыттаах оттоох хонуулаах,
Көҕөрөөхтүү дьалкыйбыт
Күндү сырдык уулаах
Табаҕалыыр алааһым,
Холкуостарыҥ хойуннун!
Таптыыр эдэр атаһым
Күлбүтүнэн тоһуйдун!
1931
 
 

Ырыа

1
Күлүмнүү күлэн мичиҥнии көрбүт
Күндээрэ дьэргэйэн күн да күн!
Ойуу-дьарҕаа чэлгийэ күөгэйбит
Оһуор симэх от үүн да үүн!
Сыргыйар сыралҕан, сандал куйаас
Күөх дойдуну ыарыытын эмтээбит,
Сибэкки симэҕинэн күлбүт алаас
Айылгы быйаҥа сүрдүк элбээбит.
Килбэйэр килиэ таас түннүккэ
Күн уота тыган чаҕыллар,
Куула диэки сөрүүн күлүккэ
Хоһуулка анныттан хадьымал арыллар.
Ол артыаллар оттоон эрэллэр.
Айаас массыынаны муҥунан ыыталлар.
(Кинилэр үлэҕэ өрүү бэлэмнэр,
Үлэнэн киэҥ сири байыталлар).
 
 
2
Ойор маҥан күн уһун-уһуннук
Оонньоон-көрүлээн утуйда,
Артыаллаах оччуттары кыһыл муннук
Айхаллыы кэһиилэнэн тоһуйда.
 
 
Доҕотторум кинилэр туйгуттар
Остуол, кырабаат аайы бөкчөһөн
(Бары суруксут буолбуттар)
Олороллор кинигэҕэ бүк түһэн
 
 
Көр оннооҕор имииһит Ньукуус
Үлэтэ-хамнаһа дьэ киирбит,
Кини сүрдээх бэт уус
Үгүс элбэх туттар сэби сирбит.
 
 
Ача от өстөөҕүн аһыҥа – «кулаагы»
Арааран сүтэрэн быһаллар,
«Боронсуус – күөҕүн» «мысыйааҕы»^[1]
Оҕоронуом оҕолор ыһаллар.
 
 
Дьиҥ дьаарай батталлаах кулаагы,
Сүрдээх-кэптээх Сүүмэр Сүөдэри
Кылаастыы эһэргэ кыһанар ыйааҕы
Ылыммыппыт, ситиһиэхпит үөдэни.
 
 
Күммүт, уһаан, сандааран
Үлэ күүһүн-уоҕун айхаллаа,
Күөрэгэй, тырымныы айдааран
Үөгүлүү, чоргуйа, дуоһуйа ыллаа.
 
 
Хотуулаах ньургун хомсомуолка
– Хоодуот Хобороос уот кырбый
Төлөннөөх бастыҥ оруолга
Бассабыык иннигэр эн чоргуй.
Кыайыы-хотуу эҥээрдээх
Чилиэн-сэбиэт Өкүлүүнэ
Дьахталларга толуу сэргэх
Үлэни айбыта үнүрүүн.
3
Күөхтүүр хонуу ыалдьыта
Күлэр бардам тыраактар
Күрэх күргүөм сыссыыга
Күтүр сүрдээх араатар!
Үлэни-хамнаһы толорон,
Бэйэттэн оппут быйаҥы
Соҕотуопка оҥорон
Аһара аньньабыт «сыыппараны»^[2]
 
 
Кэрэ оһуор тыаларбыт
Киэргэл-симэх тэлгэммит
Көр-дохсун ырыаларбыт
Күпүлүөтэ киэргэммит
Дьайдаах олох кырыата
Ууллубута билиннэ,
Тыыннаах айылҕа ырыата
Тырыбыныы тилиннэ.
 
 

Улахан дьон оскуолатыгар

Үгүс киһи мунньустан,
Ааҕар дьиэҕэ кэлбиттэр,
Долгун курдук устан,
Саала иһигэр киирбиттэр.
 
 
Хомсомуолус Мэхээлэ
Сонуну элбэҕи кэпсээтэ,
Кэпсээнэ сүрдээх кэрэ,
Истибит бары сэргээтэ.
 
 
Саҥа тутуу ньыматын
Сайаҕастык эппитэ.
Бассабыыктыы былааммытын
Толоруохпут диэбитэ.
 
 
Үөрэх туһунан элбэҕи
Араатарга аҕынна,
Сонун кэрэ сэргэҕи
Истэн маасса астынна.
 
 
Биһиэхэ сүрдээх наадалар
Саҥа олох уустара,
Сүүһүнэн тыһыынча хаадыралар
Охсор долгун уохтара.
 
 
«Наадалар ыстаал массыыналар
Дьирибиниир тиистэрэ,
Өйдөөҥ эрэ бу балар
Дьолбутун биэриэхтэрэ».
 
 
Онтон да атыны
Кэпсээтэ. Кэпсээтэ.
Истээччи бука бары
Ытыһын ньиргиттэ.
 
 
Онтон элбэх киһи тыл эттэ.
Туорааччы биир да суох этэ.
Кыыһырдыннар баай, тойот өттө,
Саҥа үлэ тырымныы көттө.
 
 
«Дьоллордоох үөрэхпит
Өрүтэ күлүмнээтин,
Төлөннөөх сүрэхпит
Кыайыыттан күннээтин».
 
 
Алаастыын, чараҥныын
Күөҕүнэн күлбүттэр,
Эр дьоннуун дьахтардыын
Үөрэххэ күүрбүттэр.
 
 
Холкуостаах дьадаҥы доҕоро
Ликпууммут, үөрэхпит, дорообо,
Кэл биһиэхэ кинигэ, хаһыат,
Кылааска үөрэнэ барыах.
 
 
Отучча табаарыс үөрэнэн
Ааҕаллар-суруйаллар даҕаны,
Биир кыайыылаах кэккэнэн
Кыйдыыллар хараҥаны.
 
 
Үөрэхпит үчүгэй эбит диэн
Үөрүүтэ сүрдэммит Испирдиэн.
Истэҕин дуо, Мэхээлэ табаарыс,
Ааҕыахпын кинигэтэ уларыс.
 
 
«Дьэ ыл» диэбит анарааҥҥыта,
Саҥата сүрдээх ылааҥыта.
Көрбүттэр элбэх хартыына
Ат турар уонна массыына.
 
 
Хаһыаты уонна кинигэни,
Бэйиэмэни «Хомуньуус Сэмэни»,
Ылан барда Даарыйа
(Ыалга ааҕыа таарыйа).
 
 
Эккин хаһыата ыйанан
Бэсиэлэйин көрдөрбүт,
Кулаак түөкүн сыдьаанын
Мосуоратын көннөрбүт.
 
 
Оттон мин холкуоска
Сэкирэтээр буолуоҕум –
Хотуулаах Ньукууска
Оргуйан туруоҕум.
 
 
Мин сүөһүнү ыраастык тутуоҕум,
Холкуоска охсуулаах дайаарка,
Баҕар, аналлаах буолуоҕум
Үөрэнэн көтөр аалга дайарга.
 
 
Убайыылаах олохпут
Бойобуой уустара
Сырдыкка сыстарга
Оргуйан турбуттара.
Дьокуускай к., 14.07.1932
 
 

Саас

Итии сааспыт эргийбит,
Ийэ сирбит чэлгийбит,
Күммүт күлүмнүү көрбүт,
Күлүктээх түүммүт өлбүт.
Оонньуур-күлэр ойуурдар,
Ойуу тунаар оһуордар
Илэ тиллэн кэлбиттэр,
Ирим-дьирим кэйбиттэр.
Сырдык дьэҥкэ салгыммыт
Сытыы сыта сай гыммыт,
Ыраас сиэркилэ күөлбүт
Ымайар көхсө күлбүт.
Толоон, сыһыы көхсүгэр,
Дьоллоох томтор үрдүгэр
Ньургуһунум нуоҕайан,
Ньургуйаахтыы куоҕайан
Күлэн мичик аллайар,
Күүскэ үүнэн даллайар,
Көстөр күнүм уотугар
Бокулуон уура турар.
 

* * *

 
Илин, арҕаа, соҕуруу
Сиппит сирим симэҕэ!..
Таптыыр күндү доҕорум,
Хаһан тиийэн кэлэҕин?..
 
 
Үллэр күүстээх сүлүһүн
Үөрүү мүөтүн омурдуом,
Өрүү, түүнүн-күнүһүн,
Өйдүөм-саныам, толкуйдуом.
 
 
Умайаахтыыр уостаргын
Омуннаахтык ууруоҕум,
Кутаа тырым уоттаргын
Холбуу тардан кууһуоҕум.
 
 
Иирэ талах иһигэр
Икки буолан хаамааччы
Маннык кэрэ киэһэҕэ
Хайаан да баар буолааччы.
 
 
Күлбүт ойуур көхсүгэр
Күүтүөм – кэлээр, көмүһүөм,
Сыттаах күөх от үрдүгэр
Сытыам, туруом, көрүлүөм…
1933 с., ыам ыйа
 
 

Көттүлэр

Көҕөрөр халлаан
Көҕүлүн харбаан,
Мэҥийэр холорук
Миҥэтин сайдаан
Тула көрдө
Сытыы харах,
Туран көттө
Сатыы атах.
«Үнтү түһүөҥ,
Эчи, арах,
Өлүөҥ, өлүөҥ –
Маны бырах!» –
Инньэ дэһэн
Хаһан эрэ
Саарбах сэһэн
Тэнийэрэ.
Оттон билигин
Диибин биһиги:
«Икки атах
Бардам гений,
Бэттэх, антах
Көтөн диэлий!»
Салгын түөһүн
Тоҕута сыньньар,
Халлаан түөһүн
Хайыта тыырар
Түргэн ааллар
Манна бааллар.
Күүстээх-уохтаах
Көҥүл көтөр
Тимир чыычаах
Үөһэ көтөр.
Хоту, соҕуруу,
Илин, арҕаа
Сири-дойдуну
Бары сабардаан.
Кыайар хорсун
Элбии туруй,
Халлаан кырсын
Хайа суруй!
Көҕөрөр халлаан
Көҕүлүн харбаан,
Мэҥийэр холорук
Миҥэтин сайдаан –
Көттө-көттө,
Кыайда-хотто!
1933
 
 

Б.Ө. ОЙУУНУСКАЙГА

Хотугу дойдубут
Курааннаах олоҕор,
Хоргуйбут-утаппыт
Кураанах буоругар
Саҥа дьол оһуора
Сандааран түспүтэ,
Хара түүн күлүгэ
Харахтан сүппүтэ.
 
 
Арҕаанан-хотунан
Арбыйан-дарбыйан,
Чаҕылҕан уотунан
Таҥнары дапсыйан
Хаппытаал олоҕун
Умсары уурбуппут,
Ханныктан даҕаны
Хааттарбат оҕолор
Биһиги турбуппут,
Түүнүктээх түүннэргэ
Түбүккэ түспүппүт,
Түрмэни түҥнэрэн
Түннүгүн-үөлэһин
Төлүтэ көппүппүт.
Элэйбэт тэтиммит,
Эпчиҥнээх этиҥмит
Күрүлээн-барылаан
Салгыҥҥа дарбыйда,
Көрүлээн-нарылаан
Саргыны салайда.
Күн бүгүн көрөбүт
Күүс үлэ күрэҕин,
Тыраактар көлөбүт
Тыҥ тыргыл сүрэҕин;
Күн бүгүн көрөбүт
Эргэ кэм эстэрин,
Күөх сири күллэрбит
Культура күүстэрин.
 
 
Уйгулаах олоҕу
Уруйдаан-айхаллаан,
Уотунан умайбыт
Былатыан убайбыт,
Эккиттэн-хааҥҥыттан
Эппэйэн тураҥҥын
Эппиккэр-тыыммыккар
Эҕэрдэ биэрэбит!
29.3.1934
 
 

Киһи уҥуоҕар

Прохожий, ты идешь,
Но ляжешь, как и я.
 
 
Толоон уҥуор өттүгэр,
Тунаа маҥан тумулга,
Кэлии-барыы тимирбит
Кэрис-курус ньууругар
Кириэс бөҕө килбэйэн
Киһи кутун үргүтэр.
 
 
Манна сайын куйааска,
Сатыы хааман истэххэ,
Сүрдээх тымныы салгыннар
Хара быары, сүрэҕи
Хаарыйталаан ааһаллар.
Өлбүт дьоннор уҥуохтара
Өрө көбөн тахсаннар,
Саха билэр тылынан
Саҥарарга дылылар:
«Тохтоо, айан аргыһа,
Ханна мээнэ тиэтэйдиҥ?
Тоҕус тумул үрдүнэн
Бүгүн хааман иһэҥҥин,
Сассын ханна сытаргын
Санаан-өйдөөн көрөҕүөн?
 
 
Баттаххыттан көрдөххө
Барар-кэлэр саастааххын,
Көхсүгүттэн көрдөххө
Көтөр-сүүрэр күүстээххин.
Илин-арҕаа халлааҥҥа
Эргим-ургум дьэргэйэр
Икки хара хараххар
Эҥин дьикти дьиибэлэр
Элэҥнэһэн көстөллөр…
Сүллэр бардам күүстэрдээх
Сүүрбэ сааскын баттаһан
Сүүрэн-көтөн эрдэҕиҥ,
Таптыыр кыыскын батыһан
Чараҥ тыаны быыһынан
Дьаарбайаахтаан эрдэҕиҥ.
 
 
Тоҕус тумул үрдүнэн
Бүгүн хааман иһэҥҥин
Сассын ханна буоларгын
Санаан-өйдөөн көрөҕүөн?»
 
 
Кууран-хатан куоссуйбут
Тунал маҕан тумулга
Өлбүт дьоннор уҥуохтара
Өрө көбөн тахсаннар,
Ити курдук тылынан
Элэк-хаадьы гыналлар.
Онно тула өттүбэр
Долгун солко тыаларым
Туоһу буолан тураллар…
Сайын, Тараҕай. Мэҥэ, 1934
 
 

Айан суолугар

Түүннэри-күннэри тиэтэйэн
Айаннаан айдааран испитим,
Утуктаан, сылайан, иэдэйэн
Түҥнэри-таҥнары түспүтүм.
 
 
Көгөччөр соноҕос ыраахтаан
Хаамара хас күүһэ баарынан,
Көҕөрөн-наҕаран ыраахтан
Көстөрө киэҥ, кэтит бааһына.
Өҥкөлөөт үрэҕи туорааммын
Сис тыанан айаннаан иһэрим,
Ким эрэ ырыатын дуораанын
Уум быыһар сэргэхтик истэрим.
Ол курдук утуктаан иһэммин
Арааһы барытын түһүүбүн:
Билбэтэх дойдубар тиийэммин
«Сэриигэ» да киирбит үһүбүн.
Саллааттар иһэллэр диэбитим
Ардыгар остоолбо буолара,
Доҕорбор илиибин биэрбитим –
Соҕотох хахыйах турара.
Дьиктитиэн хараҕым иирэрэ –
Дьиктилэр элэҥнээн ааһаллар,
Хатыҥнар, талахтар, иирэлэр
Дьон буолан сүүрэллэр, хаамаллар…
Утуктаан, түүл түһээн иһэммин
Сталин турарын көрбүтүм…
Ол көөттүм – күөх ойуур иһигэр
Харыйа мас буолан биэрбитэ…
Мин онтон уум көтөн, уйгууран
Ырыанан дуорайар буолбутум,
Соноҕос атаҕын чөм ууран
Айаннаан киэҥ суолу булбутум.
29.07.1934
 
 

Хантан ылыамый

Симэхтээх, оһуордаах
Сир ийэм барахсан
Сиэдэрэй дьүһүнүн
Сэһэргиир тыллары
Мин хантан ылыамый?
Атаҕым тиийбэтэх
Аннараа биэрэгэр
Баҕалаах санаабын
Батыһан бараахтыыр
Баламат тыллары
Мин хантан ылыамый?
Барылыы баалланар
Балкыырдаах байҕалым
Хоргуйбут куттаҕар
Кутуллар тыллары
Мин хантан ылыамый?
Хараҥа, барыҥый
Күһүҥҥү түүннэргэ
Халлааҥҥа, сулуска
Харбаһан тахсыбыт
Толору дэлэгэй
Дохсун уот тыллары
Мин хантан ылыамый?
Күүстээҕи кытары