Барча одамлар тенг, деган таъкиддан ҳам кўра бемаънироқ ва инсоният учун зарарлироқ ғоя йўқ. Барча инсонлар тенг эмас ва инсонларни тенглаштиришга уринадиган демократик концепция тараққиёт оёғига тушов, холос. Ҳамма бирдек қобилиятли эмас. Қобилиятлироқлар сони қобилиятсизроқларникидан оз. Кўп сонли майдалар битта йирикни ағдариши мумкин. Аммо шу билан улар ўзларини ҳам ағдаради. Айнан катта одамлар жамоага етакчилик қилади ва кичик одамларнинг осонроқ яшашига шароит яратади.

Қобилиятларни тенг кўрадиган демократик концепциянинг таги бўш. Табиатдаги ҳеч бир нарса тенг эмас. Биз машиналаримизни алмаштирса бўладиган қисмлардан ясаймиз. Бу эҳтиёт қисмларнинг ҳар бири кимёвий таҳлил, аниқ ўлчовчи асбоблар ва нозик ишловлар орқали бир‐бирига айнан ўхшаш ясалади. Шунинг учун уларнинг ҳар бирини синаб кўришга ҳожат йўқ. Ташқи томондан бир-бирига ўхшаш, бир хил маркадаги икки “Форд” машинасини кўрсак, уларни бир-биридан ажрата олмаймиз, улар шу қадар бир хил ясалганки, бирининг исталган қисми иккинчисига ўрнатилса ҳам бир хил кўринади. Аммо ундай эмас. Улар турлича ишлайди. Бизда юзлаб, ҳатто минглаб “Форд”ларни миниб кўрган одамлар бор ва улар иккита бир-бирига мутлақо ўхшаш автомобиль йўқ дейди; агар улар янги машинани бир соат ё камроқ миниб, кейин худди шу шароитда бир соат минилган бошқа автомобиль ёнига қўйишса, иккала машинани ташқи томондан бир-биридан ажрата олишмайди, аммо минганда фарқлайдилар.

Шу пайтгача мен турли умумий мавзулар ҳақида гапирдим, энди аниқ мисолларга ўтамиз. Ҳар бир инсоннинг турмуш шароити унинг жамиятга кўрсатган хизматларига мутаносиб бўлиши лозим. Ҳозир шу мавзуда бир неча сўз айтишнинг айни мавриди, чунки биз хизмат қилиш номуҳим деб ҳисобланилган даврни бошдан кечирдик. Биз шундай йўлдамизки, бунда инсоннинг на меҳнати ва на хизмати эътиборга олинади. Буюртма олиш осон бўлиб қолди. Авваллари мижоз сотувчининг маҳсулотини олиб, унга марҳамат кўрсатар эди, энди муносабатлар ўзгарди ва сотувчи мижозга маҳсулот сотиб, унга марҳамат кўрсатадиган бўлди. Бизнес оламида бу офатдир. Ҳар қандай монополия ва ҳар қандай фойдахўрлик – офат. Агар корхона учун изланувчанликка зарурият бўлмаса, шубҳасиз бу зарар келтиради. Бизнеснинг ўз ризқини ўзи топадиган жўжа каби бўлиши унинг соғломлигини билдиради. Афсуски, ишбилармонлик оламида ҳаммасига осон эришилмоқда. Қиймат ва нарх ўртасидаги ҳаққоний мутаносибликка дарз кетди. Мижоз манфаатини қониқтириш ҳақида ўйлаш зарурияти йўқолди. Муайян доираларда оммани менсимаслик кайфияти шаклланди. Бу бизнес учун ўтакетган зарарли. Айримлар бу ҳолатни “фаровонлик” сифатида кўрди. Бироқ бу асло фаровонлик эмас. Бу пул кетидан қувишдир. Пул кетидан қувиш эса бизнес эмас.

Тадбиркор асл мақсадни унутиб, ўзини пулга кўмиши ва кейин янада кўпроқ пул топиш ортидан қувиб, одамларга улар истаган нарсани сотишни унутиб қўйиши жуда осон. Фақат бойлик орттириш учун бизнес билан шуғулланиш – ўта қалтис ҳаракат. Бу қимор ўйинидаги омадга ўхшайди, у камдан-кам узоққа чўзилади, бир неча йилга ҳам бормайди. Бизнеснинг вазифаси – бойиб кетиш ёки олибсотарлик эмас, истеъмол учун маҳсулот яратишдир. Бундай ишлаб чиқаришнинг шарти – тайёрланган маҳсулотлар сифатли ва арзон бўлиб, нафақат ишлаб чиқарувчига, балки одамларга ҳам фойдали бўлиши лозим. Агар пул масаласига нотўғри ёндашилса, ишлаб чиқариш ҳам ишлаб чиқарувчининг манфаатига йўналтирилади.

Ишлаб чиқарувчининг фаровонлиги унинг одамларга келтирадиган фойдаси билан боғлиқ. Тўғри, ўзини ўйлаб ҳам у бироз муддат ишларини яхши юритиши мумкин. Аммо бу узоққа бормайди. Одамлар бундан воқиф бўлса, ишлаб чиқарувчи инқирозга учрайди. Кескин юксалиш даврида ишлаб чиқарувчилар асосан ўз фойдаларини кўзлади. Одамлар буни англаган заҳоти уларнинг иши пароканда бўлди. Улар буни “тушкунлик даври”га тушиш билан изоҳлашга уринди. Аслида бундай эмасди. Улар мантиқсизликни мантиққа қарши қўймоқчи бўлди, аммо бундан ижобий самара чиқмасди. Пулга нисбатан очкўзлик – уни қўлдан чиқаришнинг энг осон йўли. Агар кимдир хизмат қилиш учун хизмат қилса, ўзи тўғри деб билган ишдан қониқиш олиш учун ишласа, пулнинг ўзи уни топиб келади.

Пул қилинган хизматнинг табиий меваси. Пулга эга бўлиш мутлақо зарур. Айни пайтда пулнинг мақсади – роҳат бериш эмас, хизмат қилиш учун имкониятни янада кенгайтириш эканини унутмаслигимиз керак. Мен учун қуруқ роҳатга бурканган ҳаётдан кўра ёқимсизроқ нарса йўқ. Ҳеч биримиз қуруқ енгилликка ҳақли эмасмиз. Тамаддунда ялқовлар учун ўрин йўқ. Истиқболда пулни йўқ қилиш лойиҳалари масалани баттар чигаллаштиради, чунки ўлчовсиз иш битмайди. Албатта, бугунги молия тизимимиз қониқарлилигига катта шубҳам бор. Мен бу масалага келгуси бўлимда батафсилроқ тўхталаман. Ҳозирги молия тизимига асосий эътирозим шуки, унда пул асосий мақсад сифатида тақдим этилади. Бундай ҳолатда у ишлаб чиқаришга ёрдам бериш ўрнига унга тўғаноқ бўлади.

Менинг мақсадим – оддийлик. Умуман олганда, одамларда пул кам ва бирламчи ҳаётий эҳтиёжларни (ҳар ким муайян даражада ҳақли бўлган ҳашамни қўя турайлик) қондириш қимматга тушади, чунки биз чиқараётган деярли барча маҳсулотлар керагидан ортиқ мураккаб. Кийимларимиз, турар жойларимиз, уй жиҳозлари – буларнинг бари ҳозиргидан кўра оддийроқ ва айни дамда чиройлироқ бўлиши мумкин. Ўтмишда ҳамма нарса маълум усулда тайёрланган ва бугунги ишлаб чиқарувчи фабрикантлар ўша йўлга эргашмоқда.

Мен ҳаётимизда ўта одми услубларга мослашмоқ зарур демоқчи эмасман. Тўрвадан кўйлак тикиб, тешигидан бош чиқариб юришга асло ҳожат йўқ. Тўғри, бунда кўйлакни тикиш осон, аммо уни кийиб юриш қулай эмас. Чойшаб тикувчилик санъати намунаси эмас, аммо ҳиндулар сингари чойшабга ўраниб юрсак, ҳеч биримиз кўп иш қила олмасдик. Ҳақиқий одмилик – ишлаб чиқариш ва фойдаланишнинг қулайлигида. Кескин ислоҳотларнинг камчилиги, улар нарсаларни инсон учун мослашга эмас, балки инсонни нарсаларга мослашга қаратилгандир. Менимча, аёллар либосини ўзгартириш ғояси пўрим, башанг кийинадиган хонимлардан чиққан ва улар бошқалар ҳам ўзларидек бўлишини истайди. Бу мақбул ҳолат эмас. Аслида қулай ашёни танлаб, ундан кераксиз қисмлар олиб ташланса кифоя. Буни ҳамма нарсага – пойабзал, кийим-кечак, уй, машина, темирйўл, кема, учоқларга қўллаш мумкин. Ортиқча қисмларни йўқотиш ва зарурларини соддалаштириш, айни пайтда, ишлаб чиқариш харажатларини қисқартиради. Бу жуда оддий мантиқ. Энг ажабланарлиси, кўпинча жараён ашёни соддалаштиришдан эмас, уни шу ҳолда қолдириб, таннархни пасайтиришдан бошланади. Аввало, маҳсулотнинг ўзидан бошлаш даркор. Биз дастлаб ашёни ўрганишимиз керак – у чиндан ҳам зарур даражада яхшими, белгиланган хизматга қанчалик ярайди? Кейин уни тайёрлашда энг яхши хомашё қўлланганми ёки энг қимматими? Ва ниҳоят, унинг тузилишини соддалаштириш ва оғирлигини камайтириш мумкинми? Ва ҳоказо.

Ортиқча вазн ҳар қандай ашёда ҳам кераксиз, бу худди аравакаш қалпоғидаги тақинчоққа ўхшайди. Тақинчоқ, дарвоқе, аравакашни таниб олишга асқатиши мумкин, ортиқча вазн эса ортиқча куч сарфлаш, холос. Оғирлик – бу куч, деган уйдирма қаердан келган, билмайман. Қозиқни қоқиш учун оғирлик кераклиги яхши, аммо натижа бермайдиган оғир вазндан нима наф? Транспорт воситалари вазнини оғирлаштириш нега керак? Машинага қўшилаётган оғирликни унга ортилувчи юкка ўтказган дуруст эмасми? Семиз одамлар озғинлар каби тез югура олмайди, биз эса автомашиналаримизни жуда оғир қилиб юборганмиз, гўёки ўлик вазн тезликни оширадигандай! Қашшоқлик кўп жиҳатдан бефойда юкни ташиб юришдан юзага келади. Бир кун келиб оғирликни яна камайтириш йўлларини кашф қиламиз. Масалан, ёғочни олайлик. Айрим мақсадлар учун ёғоч энг яхши материал, аммо у жуда исрофли. Форд машиналаридаги ёғоч қисмларда 30 фунт³ сув бор. Шубҳасиз, буни яхшилаш мумкин. Биз ортиқча вазнсиз, қуввати ва қайишқоқлиги бир хил бўлган воситалар топишимиз керак. Бошқа минглаб жараёнларда ҳам шундай қилиниши лозим.

Фермер ўз кундалик меҳнатини ўта оғирлаштириб юборган. Ишончим комил, оддий фермер ўзининг беш фоизгина қувватини фойдали ишга сарфлайди. Агар завод ҳам одатдаги ферма каби жиҳозланса, уни ишчилар билан тўлдириб юбориш керак бўларди. Европадаги энг нобоп фабрика ҳам ўртача фермер хўжалигичалик нобоп эмас. Фермада механик қувват ва электр қуввати деярли қўлланилмайди. Ҳамма нарса қўлда бажарилишидан таш қари, ишни мантиқли ташкиллашга эътибор қаратилмаган. Иш куни мобайнида, эҳтимол, фермер лиқилдоқ нарвондан камида йигирма марта тепага чиқиб, пастга тушади, аммо уни тузатиб қўймайди. У йиллаб челак ва бидонда сув ташиб, жонини қийнайди, аммо бир неча метрлик қувур ётқизиб, сув келтирмайди. Агар қўшимча иш чиқиб қолса, унинг миясига келадиган биринчи фикр – қўшимча ишчи ёллаш керак! Иш жараёнини яхшилашга пул сарфлашни ортиқча исроф деб билади. Шунинг учун қишлоқ хўжалик маҳсулотлари нархи энг кам баҳолаганда ҳам ўта қимматга тушади ва энг яхши шарт-шароитлардаги фермернинг даромади ҳам оз бўлади. Вақтни ва куч-қувватни совуриш нархларнинг баландлиги ва маош камлигининг асосий сабабидир.

Дирборндаги шахсий фермамда ҳамма ишларни машина бажаради. Кўп жиҳатдан кучнинг беҳуда сарфланишига тўсиқ қўйган бўлсак-да, ҳали ҳақиқий иқтисодий хўжаликка айланишдан йироқмиз. Ҳалигача яна нималар қилиш кераклигини аниқлаш учун бу масалани 5-10 йил мобайнида изчил ўрганиш имконига эга бўлмадик. Қилинганидан кўра қилишимиз керак бўлган ишларимиз кўпроқ. Шунга қарамасдан, ҳар қандай бозор шароитида ҳамиша яхши даромад олдик. Биз фермамизда фермер эмасмиз, саноатчимиз. Деҳқон ўзини саноатчи деб қарашга ўргангани заҳоти ишчи ва ашёларга нисбатан исрофгарлигини тўхтатади, шунда қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари нархи тушади ва ҳаммага етарли озиқ-овқат пайдо бўлади, шу қатори даромад ошади ҳамда фермерлик таҳликали эмас, фойдали касбга айланади.

Қишлоқ хўжалигида даромад озлигининг сабаби касбнинг асл моҳияти ва ишлаб чиқариш жараёни борасида билимнинг етарли эмаслигида, уни ташкил этишнинг энг яхши шаклларидан бехабарликдадир. Қишлоқ хўжалиги каби ташкил этилган ҳар қандай ишлаб чиқариш даромадсизликка маҳкум. Фермер ўз толеига ва аждодларининг тажрибасига ишонади. У қандай қилиб тежоғли ишлаб чиқариш ва маҳсулотни сотиш технологиясини билмайди. Қандай ишлаб чиқариш ва сотишни билмаган ишлаб чиқарувчи узоққа боролмайди. Фермернинг ҳали ҳам оёқда тургани қишлоқ хўжалигининг нақадар даромадли бўлиши мумкинлигини кўрсатади.

Қишлоқ хўжалигида ҳам, саноатда ҳам арзон ва сермаҳсул ишлаб чиқариш – шундай қилиш ҳамма учун фаровонлик демак – жуда оддий. Муаммо шуки, ҳамма нарсани мураккаблаштириб юборишга бўлган умумий тенденция бор. Мана, масалан, маҳсулотни “такомиллаштириш”ни олайлик.

Гап маҳсулотни яхшилаш, такомиллаштириш ҳақида кетганда, одатда маҳсулотнинг бирор қисмини ўзгартиришни тушунамиз. “Такомиллашган” маҳсулот – ўзгартирилган маҳсулот. Аммо мен бундай тушунмайман. Мен ишлаб чиқаришнинг энг яхши йўлини топмагунча унга киришмайман. Бу, албатта, маҳсулотга ҳеч қачон ўзгартириш киритмаслик кераклигини англатмайди. Мен ҳисоб-китоблар, дизайн ва хомашё энг яхшиси эканига тўла ишонгандагина ишлаб чиқаришга киришиш керак деб ҳисоблайман. Агар тўла ишонч ҳосил бўлмаса, изланишларни давом эттиравериш керак. Ишлаб чиқариш фаолияти маҳсулотнинг ўзидан бошланади. Фабрика, ташкилот, савдо ва молиявий режаларнинг ўзи маҳсулотга мослашади. Шу йўл билан корхонанинг пичоғи чархланади, ва ниҳоят, вақтдан ютилади. Маҳсулот ҳақида аниқ тасаввур шаклланмай бошланган ишлаб чиқариш кўплаб бизнеслар синишининг пинҳон сабабидир. Афтидан, одамлар фабрика, дўкон, молиявий маблағлар ёки бошқарувни ҳаммасидан муҳим деб ўйлайди. Ваҳоланки, энг муҳим нарса – маҳсулотнинг ўзи. Маҳсулот ғоясини мукаммал шакллантирмай туриб, ишлаб чиқаришни бошлаш вақтни зое кетказишдир. Бугун “Ford” автомобили деб аталувчи “Т Model” ғоясини ўзим қониқадиган даражада пишитгунча, ўн икки йил сарфладим. Биз то маҳсулотни ҳосил қилмагунича, том маънодаги ишлаб чиқаришга киришмадик. Бу моделга ўшандан бери айтарли ўзгартириш киритилмаган.

Биз доимо янги ғояларни синаб кўрамиз. Дирборн даҳасидаги йўлларда юрсангиз, “Форд” автомобиль моделларининг ҳар турини учратиш мумкин. Улар тажриба автомобиллари, янги моделлар эмас. Мен бирорта яхши ғояни назардан қочирмайман, аммо уни яхши дейишга шошмайман ҳам. Агар ғоя ростдан арзирли бўлса ёки янги имкониятлар яратса, уни ҳар жиҳатдан синаб кўриш тарафдориман. Бироқ ғояни синаб кўриш автомобилга ўзгартириш киритиш билан айнан бир нарса эмас. Ишлаб чиқарувчиларнинг аксарияти маҳсулотини ўзгартиришга шошилса, биз, тамоман фарқли равишда, ишлаб чиқариш усулларини ўзгартирамиз.

Биз қилган энг катта ўзгаришлар ишлаб чиқариш усулларига тегишлидир, бу борада тўхташ йўқ. Назаримда, биз биринчи автомашинани ишлаб чиққанимиздан бери ўзгармаган бирор нарса қолмади ҳисоб. Шунинг учун бизнинг ишлаб чиқаришимиз ҳамманикидан арзонроқ. Биз ўз автомашиналаримизда нимани ўзгартирган бўлсак, бари қулайлик яратиш ёки қувватни ошириш учун эди. Машинада ишлатилган бирор материални ўзгартирсак, бу ҳам пухта ўрганишлар маҳсулидир. Бундан ташқари, биз у ёки бу материалнинг етмай қолгани сабабли ишлаб чиқариш тўхтаб қолишини ёки нархнинг ошишини истамаймиз, шунинг учун барча эҳтиёт қисмлар учун муқобил хомашёларни ўйлаб қўйганмиз. Масалан, пўлатнинг турлари ичида биз энг кўп ванадийли пўлатдан фойдаланамиз – у анча мустаҳкам, вазни ҳам нисбатан енгил. Аммо ишлаб чиқаришни фақат бир хомашёга боғлаб қўйиш яхши тадбиркорга хос эмас. Шунинг учун биз унинг ўрнини босадиган муқобилини топиб қўйдик. Ишлатадиганимиз барча пўлатлар ўзига хос, бироқ улар нинг ҳар бирига камида битта, гоҳида бир нечта муқобил вариант бор ва улар ҳам синовдан ўтган. Биз ишлаб чиқаришда фойдаланадиган барча хомашё ва эҳтиёт қисмлар ҳақида шу гапни айтишимиз мумкин. Бошида биз ўзимиз фақат айрим қисмларни ишлаб чиқариб, машина моторини умуман тайёрламасдик. Бугун моторини ҳам, кўплаб қисмларини ҳам ўзимиз ишлаб чиқарамиз, чунки бу арзонга тушади. Бундай қилишимизнинг яна бир сабаби тақдиримиз бозордаги фавқулодда ўзгаришларга ёки эҳтиёт қисм етказиб берувчиларга боғлиқ бўлиб қолмаслиги керак. Бир мисол, уруш пайтида ойнанинг нархи кўкка учди. Биз мамлакатдаги ойнага энг катта талабгорлардан бири эдик. Бугун биз ўзимизнинг ойна ишлаб чиқарувчи фабрикамизни қуришга киришдик. Агар бор кучимизни маҳсулот қисмларини ўзгартиришга йўналтирганимизда, узоққа бора олмасдик. Биз маҳсулотни ўзгартирмасдан уни ишлаб чиқаришни такомиллаштиришга эришдик.

Искананинг энг муҳим жойи – тиғидир. Бизнинг компания ҳам шундай тамойилга асосланади. Искана қанчалик сифатли экани, қай даражада мустаҳкам пўлатдан тайёрлангани, қандай ясалгани аҳамиятсиз – тиғи бўлмаса тамом, у искана эмас, бир парча темирдир. Бу дегани, маҳсулотнинг нима иш бажаришга мўлжаллангани эмас, нима бажариши ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Тиғи ўткир исканага енгилгина уриш етарли бўлган бир пайтда, ўтмас исканага катта куч сарфлаш на даркор? Исканадан муддао кесиш, асло унга уриш эмас, зарбалар кесиб олиш шартларидан бири холос. Модомики, ишлашни истарканмиз, нима учун бор эътиборимизни ишга қаратиб, тезда қилмаслигимиз керак? Cавдонинг тиғи – маҳсулотнинг мижоз билан кесишган нуқтасидир. Сифатсиз маҳсулот – тиғи ўтмас асбобга ўхшайди. Уни керакли ерга ўтказиш учун ортиқча куч сарфлашга тўғри келади. Ишлаб чиқаришнинг тиғи – биргаликда ишни бажараётган ишчи ва машина. Агар ишчи нўноқ бўлса, машина ҳам ишни яхши эплай олмайди; агар машина яроқсиз бўлса, ишчининг самарадорлиги пасаяди. Муайян ишга керагидан ортиқ куч-қувватни сарфлашни талаб этиш исрофгарлик саналади.

Шундай қилиб, ғоямнинг моҳияти шундаки, исроф ва очкўзлик чинакам хизмат қўрсатишга тўғаноқ бўлади. Исроф ҳам, очкўзлик ҳам кераксиз. Исрофгарлик асосан ўз ишини билмаслик ёки эътиборсизликдан келиб чиқади. Очкўзлик эса калтабинлик меваси. Мен хомашё ва меҳнатни исроф қилмай ишлаб чиқаришни йўлга қўйишга, уни камроқ фойда олган ҳолда сотишга ва бунда фойдани сотувнинг кўламига нисбатан белгилашга ҳаракат қилдим. Шунингдек, ишлаб чиқариш жараёнида истеъмолчининг харид қувватига мувофиқ, ходимларимга имкон қадар кўпроқ маош тўлашни истайман. Бу эса маҳсулотга кам маблағ сарфлашни тақозо этади. Биз камроқ фойда билан сотишимиз туфайли маҳсулотимизни харидор имкониятига мутаносиб қила оламиз. Биз билан боғлиқ ҳар ким – менежер, ишчи ёки харидор бизнинг мавжудлигимиз учун муҳим. Биз яратган компания хизмат кўрсатиш учун яратилган. Айни шу ҳақда гапирмоқчиман.

Хизмат кўрсатиш ўзи нима? Мана, унинг асосий тамойиллари:

1. Келажакдан қўрқмаслик, ўтмишга сажда қилмаслик. Истиқболдан қўрққан одам муваффақиятсизликдан қўрқади, муваффақиятсизликдан қўрққан ўзига чеклов қўяди. Муваффақиятсизлик – ишни янада ақллироқ асосда қайта йўлга қўйиш имконияти, холос. Ҳалол муваффақиятсизлик – шармандалик эмас, ундан қўрқиш шармандаликдир. Ўтмиш бизга ривожланиш йўллари ва воситаларини кўрсатгани учунгина фойдали.

2. Рақобатга эътибор бермаслик. Сендан кўра яхшироқ бажара оладиганлар ишлайверсин. Кимнингдир бизнесини барбод қилишга уриниш – жиноят, чунки бу шахсий фойда кетидан қувиб, ўзганинг шароитини бу зишга уриниш – ақл ўрнига кучдан фойдаланиб ҳукм ўрнатишдир.

3. Хизмат кўрсатиш фойда олишдан муҳимроқ. Албатта, тадбиркорлик фойдасиз яшай олмайди. Моҳиятан, даромадга интилишнинг ёмон ери йўқ. Яхши йўлга қўйилган бизнес, фойда келтирмай қолмайди. Бироқ фойда яхши иш учун мукофот бўлиши лозим. У ишнинг пойдевори эмас, балки ишнинг самараси бўлса мақсадга мувофиқ.

4. Ишлаб чиқариш – арзон олиб, қиммат сотиш эмас. У хомашёни мақбул нархда сотиб олиш ва ана шу маҳсулотни камроқ сарфлар билан харидорга маъқул келадиган сифатли истеъмол маҳсулотига айлантиришдир. Қимор, бозордаги спекуляциялар, ноҳалол ўйинлар тараққиётга тўсиқ бўлади.

Бу тамойиллар қандай пайдо бўлгани, амалда қандай ишлагани ва амалга қандай татбиқ этилиши келгуси бобларда баён қилинади.