2008 йилда деярли тўрт литр бензиннинг нархи 4 долларга яқинлашиб қолганида, Америка истеъмолчилари бунга зудлик билан реакция билдиргани ҳатто иқтисодчиларни ҳам ҳайратда қолдирди. Америкаликлар дарҳол кичикроқ машиналарни сотиб олишни бошлади (кичик автомобиллар савдоси ошиб, катта йўлтанламаслар савдоси пасайиб кетди). Биз камроқ машина ҳайдай бошладик (бир ойда босиб ўтиладиган масофа 30 йил ичида биринчи маротаба пасайди). Жамоат транспорти ва поездлардан кўпроқ фойдалана бошладик. Айримлар умрида биринчи марта жамоат транспортидан фойдаланганди. 2008 йилда жамоат транспортидан фойдаланиш штатлараро магистраль йўллар тармоғи яратилгандан бери (50 йил олдин яратилган) энг катта кўрсаткичга чиқди.²²

Ўша пайтдаги хатти-ҳаракатларимиздаги барча ўзгаришлар ҳам яхши томонга эмас эди. Масалан, кўплаб истеъмолчилар автоуловлардан мотоциклга ўтди. Бу, албатта, ёнилғини тежашга имкон беради, аммо мотоцикллар хавфли ҳам. Йиллар давомида мотоцикл ҳалокатларидаги ўлим ҳолатлари аста-секинлик билан камайиб бораётган эди. Бироқ 1990-йилларнинг ўрталарида бен зин нархининг кўтарилиши билан мотоцикл ҳалокатларидаги ўлимлар сони яна кўпая бошлади. “American Journal of Public Health” журналида чоп этилган тадқиқотга кўра, бензин нархининг ҳар сафар бир долларга ўсиши оқибатида мотоцикл ҳалокатлари натижасида содир бўладиган ўлим ҳолатлари йилига 1500 тага кўпаймоқда.²³

Юқори нархлар нефть таъминотидаги ўзгаришларга ҳам олиб келади. OPEC га аъзо бўлмаган мамлакатлардаги ишлаб чиқарувчилар юқори нархлардан фойдаланиб қолишни истаб, кўпроқ нефть қазиб олишни бошлайди. OPEC мамлакатлари эса ишлаб чиқариш миқдорлари билан ўйин қилишга киришади. Маҳаллий нефть компаниялари бензин арзонлиги чоғида фойдаланиш иқтисодий жиҳатдан фойдасиз бўлган конлардан нефть қазиб олишга шошилади. Худди шу пайт кўплаб жуда ақлли одамлар муқобил энергия манбаларини топиш ва тижорийлаштириш йўлларини излаш учун жиддий ишлай бошлайди. Аста-секин таклифнинг ошиши ва нефть ҳамда бензинга талабнинг пасайиши билан ушбу маҳсулотлар нархи пасая бошлайди.

Бозор тизимида нархлар назорат остига олинса, хусусий компаниялар рақобатнинг бошқа усулини топади. Мижозлар кўпинча самолётда саёҳат қилган эски даврларини ҳиссиётга тўлиб-тошиб эслайди. Ўша пайтлар самолётлар яхши таомлар билан таъминланарди, ўриндиқлар кенг бўларди ва одамлар кўпроқ маданият билан кийинишарди. Бу ўтмишни қўмсашгина эмас, ўша даврлардан кейин йўловчиларни ҳаво йўллари орқали ташиш сифати кескин пасайгани рост. Бироқ ҳаво қатновининг нархи янада тушиб кетган. 1978 йилгача авиачипта нахрларини ҳукумат белгиларди. Денвердан Чикагогача бўлган барча рейслар нархи бир хил эди, аммо барибир “American Airlines” ва “United Airlines” ўзаро рақобатлашарди. Улар бир-биридан ажралиб туриш учун ўз хизматларини сифатлироқ қилишга интиларди. Чипта нархларини ҳукумат белгиламай қўйгач, сифат эмас, балки нарх рақобатнинг асосий омилига айланди. Эҳтимол, бунинг сабаби истеъмолчилар қайғурадиган энг асосий нарса нарх эканидадир. Авиакомпанияларнинг хизмат сифати тушиб кетди, аммо парвоз нархи, инфляцияни ҳисобга олсак, ўртача тенг ярмига камайди.

1995 йилда Жанубий Африка бўйлаб саёҳат қилгандим ва ёнилғи қуйиш шохобчаларининг мукаммал хизмат кўрсатишидан ҳайратланганман. Форма кийган ва галстук тақиб олган ходимлар чаққонлик билан ишни битириб, мойни текшириш ва олд ойнани артиш учун шошиларди. Ҳожатхоналар чиннидек тоза эди – АҚШда кўрганларим анча аянчли. Эҳтимол, Жанубий Африкадаги ёнилғи қуйиш шохобчалари ўзига хос қадриятга эгадир? Йўқ. Гап шундаки, бу мамлакатда бензин нархи ҳукумат томонидан қатъий белгилаб қўйилган. Бинобарин, хусусий мулк бўлган ёнилғи қуйиш шохобчалари бошқа рақобатчиларидан ажралиб туриш учун галстук ва тоза ҳожатхоналаридан фойдаланар, шу йўл орқали харидорларни ўзига жалб қиларди.

Бозордаги ҳар бир битим барча томонларнинг фойдасига ишлайди. Истеъмолчилар сингари компаниялар ҳам ўз манфаатлари йўлида ҳаракат қилишади. Бу оддий ғоя бўлса-да, ғоят улкан кучга эга. Кишини ҳайратда қолдирадиган қуйидаги мисолни кўриб чиқинг: Осиёдаги оғир шароитли фабрикалар билан боғлиқ асосий муаммо шундаки, фабрикалар сони етарли эмас. Вояга етган ишчилар бундай ёқимсиз жойларда кам иш ҳақи эвазига ишлашга рози бўлишади (бу ерда мажбурий ёки болалар меҳнати ҳақида гап кетмаяпти, масала умуман бошқа). Шундай қилиб, қуйидаги икки ҳолатдан бири ҳақиқат: 1) ишчилар расво меҳнат шароитларига рози бўлишига сабаб – уларда яхшироқ танлов йўқлиги; 2) бундай корхоналарда ишлайдиган ҳар бир кишининг эси паст, шунинг учун яхшироқ иш таклифлари бўлса ҳам, улар шу корхоналарда ишлашни афзал кўришади.

Глобаллашувга қарши аргументларнинг аксарияти билвосита иккинчи вариант тўғри эканига ишора қилади. Глобаллашувга қарши намойишларга чиқадиганлар агар халқаро савдони чекласак, дунёнинг ривожланган қисмида яшайдиганлар учун пойабзал ва сумка тикадиган ўша фабрикалар ёпилади, шунда ривожланаётган мамлакатлар ишчилари учун яхшироқ бўлади, деб ҳисоблашади. Аммо ишлаб чиқаришни тўхтатиш қашшоқ мамлакатларда одамлар ҳаётини қанақасига яхшилаши мумкин? Табиийки, бундай қадам уларга ҳеч қандай янги имкониятларни яратмайди. Фаровонликни яхшилашнинг ягона усули – ишдан бўшатилган фабрика ишчиларини янги ва яхшироқ иш жойларига жалб қилиш, фабрикада ишлашга розилик бериб, эътиборсиз қолдирилган имкониятларидан фойдаланишлари учун йўл очишдир. Қўшма Штатлардаги қайсидир заводнинг ёпилиши унинг ишчилари томонидан яхши янгилик сифатида қабул қилинган бирорта ҳолатни эслайсизми?

Албатта, Ғарб мезонлари билан ўлчанса, ишчиларнинг арзон меҳнатидан фойдаланадиган Осиёдаги фабрикалар жирканчдир. Баъзилар “Nike” хорижий ишчиларга шунчаки ғамхўрлик қилиш учун кўпроқ иш ҳақи тўлаши керак, дейиши мумкин. Бироқ бу каби фабриказаводлар қашшоқликнинг сабаби эмас, балки аломатидир. “Nike” Вьетнамдаги фабрикаларидан бирида оддий ишчига йилига 600 доллар тўлайди. Бу арзимас пул. Лекин айни пайтда бу иш ҳақи вьетнамлик ўртача ишчининг йиллик даромадидан икки баравар кўпдир.²⁴ Дарҳақиқат, фабрикалар Жанубий Корея ва Тайван каби мамлакатларнинг ривожланишида муҳим роль ўйнаган, бу ҳақда 12-бобда батафсилроқ тўхталиб ўтамиз.

Иқтисодиёт одамларнинг доим ўзлари учун энг фойдали бўлган йўсинда ҳаракат қилиши тўғрисидаги фикрга асосланганини ҳисобга олсак, ҳақли савол туғилиши мумкин: одамлар ҳақиқатан ҳам шунчалик рационалми? Маълум бўлишича, ҳар доим ҳам эмас. Инсоннинг мутлақ рационал экани тўғрисидаги ғоянинг нотўғрилигини асослаш учун кулгили бир тадқиқот ўтказилган. Китобда аввалроқ тилга олинган 2017 йилги Нобель мукофоти совриндори ‒ иқтисодчи Ричард Тейлер бир неча йил аввал меҳмонларни кечки овқатга чақиради ва овқатдан олдин уларга ёнғоқ таклиф қилади. Унинг таъкидлашича, меҳмонлар ёнғоқни шунақанги шошма-шошарлик билан ея бошлайдики, овқатдан олдин иштаҳаларини бўғиб қўйиши ҳеч гап эмасди. Шунинг учун ҳам Тейлер ёнғоқ косасини чеккага олиб қўяди ва меҳмонлар мезбонга раҳмат айтади.²⁵

Хоҳ ишонинг, хоҳ ишонманг, бу кичкина аҳамиятсиз ҳодиса микроиқтисодиётнинг асосий тамойилларидан биридаги муҳим хатони кўрсатади: назарияга кўра, ақлидрокли шахсларни муайян танловлардан маҳрум қилиш орқали уларнинг фаровонлигини ошириш мумкин эмас. Агар одамлар мазали таомдан олдин ошқозонларини ёнғоқ билан тўлдириб ташлашни хоҳлашмаса, шунчаки истеъмол қилишни тўхтатишлари керак. Аммо улар шундай қилмайди. Ва бу нафақат ёнғоқ билан боғлиқ вазиятга, балки бошқа ҳолатларга ҳам тегишли. Масалан, агар одамлар узоқ истиқболда ўз ҳаётини яхшилайдиган ишларни қилиш учун ўзларини назорат қила олмаса (вазн йўқотиш, чекишни ташлаш, кексалик даври учун пул йиғиш), жамият бу функцияни ўз зиммасига олиши ва одамларнинг иродаси етмайдиган ишларда уларга ёрдам бериши (ёки мажбурлаши) мумкин. Бу ҳолатда давлат сиёсати мажозий маънода ёнғоқ косасини бир чеккага олиб қўяди, дейиш мумкин. “Биз, одамлар, каллавараммиз, семиришга мойилмиз. Биз ишларни вақтида қил маймиз ва ўзимизга жуда ҳам ишониб юборамиз”, ‒ деган эди Тейлер Нобель мукофоти совриндорлари учун уюштирилган зиёфатда. Ва қўшимча қилганки: “Албатта, бизга барибир анъанавий иқтисод назарияси керак. Бироқ тўғри башорат қила олиш учун биз бундай назарияларни бошқа ижтимоий фанларнинг ютуқлари билан тўлдириб боришимиз лозим”²⁶.

Хулқ-атворни ўрганувчи иқтисодиёт тармоғи психология ва иқтисодиётнинг бирлашуви натижасида пайдо бўлган. Бу фан одамлар қандай қарор қабул қилишини ўрганади. Принстон университетининг социология ҳамда психология профессори Даниэль Канеман ноаниқлик шароитидаги қарорлар, хусусан, “инсон қарорлари қандай қилиб стандарт иқтисодий назария томонидан тахмин қилинганидан кўра бошқача бўлиб чиқиши мумкинлиги” бўйича тадқиқотлари учун 2002 йилда иқтисодиёт бўйича Нобель мукофотига сазовор бўлган.²⁷

Канеман бошқа олимлар билан бирга “чегараланган рационаллик” назариясини ишлаб чиқди. Назария моҳияти шундаки, кўпчилик одамлар интуиция ёки тажрибага асосланиб қарор қабул қилади. Ёмғир ёғиш-ёғмаслигини аниқлашда об-ҳаво маълумотини батафсил ўрганиш учун соатлаб вақт сарфлаш ўрнига осмонга бир марта қараб қўйишни мисол сифатида келтириш мумкин. Аксарият ҳолларда бу ёндашув ишлайди. Бироқ баъзида ишламайди. Хулқ-атворни ўрганувчи иқтисодчилар тажрибамиз ёки интуициямизга таяниш узоқ истиқболда қандай қилиб зараримизга ишлаши мумкинлигини ўрганишади.

Масалан, одамлар ҳар доим ҳам хавфни сезмайди ва эҳтимолларни ҳам яхши англамайди. Яқинда мен бу фикрнинг ажойиб тасдиғини кўрдим. Нью-Ҳэмпшир штатидаги кўчада юраётиб, тротуарда турган улкан “Harley Davidson” мотоциклини кўриб қолдим ва унга ҳавас билан боқдим (бу штат қонунларига кўра, мотоциклчилар каска кийишлари шарт эмас). Ҳавасимни пайқаган мотоцикл эгаси: “Сотиб олишни истайсизми?” ‒ деб сўради. Мотоцикллар мен учун хавфлилик қилишини айтдим, у йигит: “Шундай дейсиз-у, лекин самолётда учасиз-а, шундаймасми?!” – деди.

Аслида бир километрга мотоцикл ҳайдаш бир километрга самолётда учишдан 2000 баравар хавфли. Шубҳасиз, бу унчалик адолатли таққослаш эмас, чунки мотоцикл одатда жуда қисқа масофаларда ҳаракатланади. Бироқ масофадан қатъи назар, мотоцикл ҳайдашнинг ўлим билан тугаши эҳтимоли самолётда учишникидан 14 баравар юқори. Анъанавий иқтисодиётнинг тушунтиришига кўра, баъзи одамларнинг мотоциклларни ҳайдашига (каскасиз ёки каска билан) сабаб ‒ икки ғилдиракда манзилга тез етиш фойдаси эҳтимолий хавфдан устун туради. Бу мутлақо рационал фикрлаш. Аммо қарор қабул қилувчи олдиндаги ҳақиқий хавфни тушунмаса, буни умуман оқилона мулоҳаза деб бўлмайди.

Хулқ-атвор иқтисодиётининг мутахассислари шу каби эҳтимолий хатолар каталогини ишлаб чиқди ва ушбу хатоларнинг кўпи кундалик ҳаётимизнинг ажралмас қисмидир. Шубҳасизки, ҳаммамиз ҳам ўзимизни бошқариш қобилиятига ўзимиз истаган даражада эга эмасмиз. Мисол учун, америкалик чекувчиларнинг 80 фоизи чекишни ташламоқчи эканликларини айтади, аммо аксарияти ташлай олмайди. Баъзи жуда обрўли иқтисодчилар, жумладан, Нобель мукофоти совриндори бир неча ўн йилликлардан бери “рационал қарамлик” деган тушунча мавжудлигини таъкидлаб келмоқда. Бу шуни англатадики, одамлар биринчи маротаба “Camel” сигаретларини сотиб олаётганда чекишга қарамлик эҳтимолини ва барча харажатларни яхшигина билади. Чекишга оид хулқ-атворни атрофлича ўрганган Массачусетс технология институтининг иқтисодчиси Жонатан Грубер ушбу қарашни ғирт бемаъни деб ҳисоблайди. Унинг фикрича, истеъмолчилар, анъанавий иқтисодий модель таъкидлаганидан фарқли равишда, чекиш лаззатини келажакда соғлиққа етадиган зарар ва бошқа харажатлар билан таққослаб, оқилона мулоҳаза қилиб кўрмайди. Грубернинг сўзларига кўра, “ушбу модель лаборатория далиллари, чекувчиларнинг хулқатвори, эконометрик (статистик) таҳлиллар ва соғлом фикрга зид”.²⁸

Баъзи ҳолларда ақлли қарорлар қабул қилиш учун етарли билимимиз бўлмаслиги мумкин. Жорж Вашингтон номидаги бизнес мактабида ишлайдиган Аннамария Лусарди ва Пенсильвания университетининг Уортон бизнес мактабида ишлайдиган Оливия Митчелл молиявий саводхонлик даражасини баҳолаш учун эллик ёшдан ошган америкаликларнинг катта гуруҳи иштирокида сўровнома ўтказди. Маълум бўлишича, сўровномада қатнашганларнинг атиги учдан бир қисми фоиз ставкалари бўйича оддий ҳисоб-китобларни амалга оширолар экан. Бундан ташқари, қатнашчиларнинг кўпчилиги сармояларни диверсификация қилиш нималигини билмайди (агар сиз ҳам билмасангиз, 7-бобни ўқиганингиздан сўнг билиб оласиз). Ушбу тадқиқотлар асосида профессор Лусарди “молиявий саводсизлик” кенг тарқалган, деган хулосага келди.²⁹

Буларнинг барчаси профессор-ўқитувчилар университет кафедраларида бир-бири билан баҳам кўришни хуш кўрадиган қизиқарли фактлардир. Ёмон қарорлар барчамиз учун салбий оқибатларга олиб келиши мумкин. Жаҳон молиявий инқирозининг келиб чиқиш илдизи иррационал хатти-ҳаракатларимизда ётиши мумкин. Одамларнинг хулқ-атворига оид “асосий қоидалар”дан бири шу: биз аслида тасодифда маъно кўрамиз ва натижада ҳатто фактлар, эҳтимоллар назарияси ёки қисқача таҳлил умуман тескарисини кўрсатса-да, “ҳозир содир бўлаётган барча ҳодисалар келажакда ҳам давом этади” деб ўйлаймиз. Кетма-кет тўрт марта бир томони билан тушган тангани “омадли танга” ёки кетма-кет уч марта тўпни саватга туширган баскетболчини “омадли баскетболчи” деб биламиз.

Бир гуруҳ когнитив психологлар фанга ғоят қимматли ҳисса қўшишди. Улар NBA маълумотларидан фойдаланиб, Корнелл университетининг эркаклар ҳамда аёллар баскетбол жамоалари билан бир қатор экспериментларни ўтказишди. Тадқиқотнинг хулосаси эса баскетболдаги “омад” ғоясини инкор қилди (бу “Philadelphia 76ers” баскетболчилари билан интервьюларни ўз ичига олган ноёб илмий мақола). Маълум бўлишича, мухлисларнинг 91 фоизи “Кетма-кет икки ёки уч марта тўпни саватга туширган ўйинчининг тўпни яна саватга киритиш имконияти кетма-кет икки-уч марта буни уддалай олмаган ўйинчиникидан юқорироқ” деб ўйлашади. Аслида эса аввалги муваффақиятли уринишлардан сўнг ўйинчининг омади келиши ҳақида ҳеч қандай далил йўқ. “Philadelphia 76ers” жамоасининг муваффақиятли ҳужумларида ҳам, “Boston Celtics”нинг жарима зарбаларида ҳам ёки “Cornell” баскетболчилари махсус уюштирилган тажриба доирасида тўпни саватга ташлаганида ҳам бундай қонуният борлигини исботловчи ҳеч қандай далил топилмади.³⁰

Юқоридаги изланиш хулосасидан баскетбол мухлислари қанчалик ҳайрон қолишган бўлса, 2006 йилда кўчмас мулк нархи кўтарилиши тўсатдан тўхтаганида, кўплаб уй эгалари ҳам шунчалик ҳайрон қолишган. Ўшанда кўпгина одамлар ҳозир ўсаётган нарса ўсишда давом этаверади, деб тахмин қилишган ва катта кредитларни олишган эди. Натижада биз бутун дунё иқтисодиёти учун чиндан ҳам ҳалокатли оқибатларга олиб келган катта миқдордаги қарздорлик тўлқинининг гувоҳи бўлдик – бу, албатта, мазали тушликдан олдин ёнғоқни паққос туширишдан кўра анча ёмонроқ оқибатларга олиб келди. Учинчи бобда биз мантиқсиз хатти-ҳаракат ва одатларимизни ўзгартириш ёки уларга таъсир қилиш учун қандай шаклдаги давлат сиёсати юритилиши кераклигини муҳокама қиламиз.

Жон Кеннедининг кўпчиликка маълум ва машҳур ибораси: “Ҳаёт – адолатсиз”. Капитализм ҳам баъзи бир муҳим жиҳатларида адолатсизликларга эга. Шундай экан, ушбу тизимни яхши деб айта оламизми?

Демократия давлатнинг ривожланишида қандай роль ўйнаса, бозор иқтисодиёти иқтисодий ривожланишда худди шундай роль ўйнайди, деб ўйлайман: кўплаб ёмон вариантлар ичида нисбатан яхшироқ танлов. Бозорларнинг ишлаш тизими шахсий эркинлик борасидаги тушунчамизга мос келади. Ҳукумат бизни мотоцикл ҳайдашда каска кийишга мажбурлаши керакми ёки йўқ, дея баҳслашишимиз мумкин, аммо қаерда ва қандай яшаш ёки пулимизни қай тарзда сарфлашни ўзимиз ҳал қилишимиз керак, деган фикрни кўпчилик маъқуллайди. Дарҳақиқат, бир неча африкалик болани эмлатишга етадиган пул итнинг туғилган куни учун сотиб олинадиган кексга сарфланишини оқлаб бўлмайди. Аммо пулни итнинг туғилган куни учун эмас, балки эмлаш учун сарфлашга мажбурлайдиган қандай тизим халқни зуғум билан бошқариш орқалигина амалга оширилиши мумкин. XX асрдаги коммунистик тузумлар ўз фуқаролари ҳаётини қаттиқ назорат қилиш орқали иқтисодиётни тартибга солган ва бу кўпинча иқтисодиётга ҳам, фуқароларга ҳам салбий таъсир кўрсатган. Бу режимлар XX асрда, тинчлик даври бўлишига қарамай, қатағонлар ва очарчилик билан 100 миллионга яқин одамни ўлдирган.

Бозорлар инсон табиатига тўлақонли мос равишда ишлайди. Шунинг учун ҳам улар бизни ўз имкониятларимиздан тўлиқ фойдаланишга ундайди. Мен ёзишни яхши кўрганим учун бу китобни ёзяпман. Китоб соҳа мутахассиси бўлмаганлар учун қизиқарли бўлади, деб ўйлаганим сабабли ёзяпман. Ва яқинда иккита ўғлим университетда ўқишни бошлаши учун ҳам ушбу китобни ёзяпман. Иш бизга бевосита фойда келтирганда, янада кўпроқ ишлаймиз ва машаққатли меҳнат ортидан кўпинча жуда муҳим ижтимоий ютуқларга эришамиз.

Ва ниҳоят, энг асосийси – бозорларни йўналтириб туриш учун ҳукумат қудратидан фойдаланиш имкониятига эгамиз ва ундан фойдаланишимиз лозим. XX асрдаги иқтисодий кураш капитализм ва коммунизм ўртасида кечди. Капитализм ютди. Ҳатто сўлчи қайноғам ҳам коллектив қишлоқ хўжалигининг самарадорлиги ёки металлургия заводларига давлат эгалик қилишининг мақсадга мувофиқ эканига ишонмайди (гарчи у бир марта АҚШ почта хизмати андозасидаги соғлиқни сақлаш тизимини кўргим келади, деган бўлса-да). Бошқа томондан, ақл-идрокли одамлар кўпинча ҳукумат бозор иқтисодиётига қачон ва қандай аралашиши ёки капитализм сабабли ночор аҳволда қолган одамларни қай тарзда ҳимоялаш кераклиги борасида қарама-қарши фикрларда бўлиши мумкин. Бошқача айтганда, XXI асрдаги иқтисодий баҳс-мунозаралар бозорларимиз қанчалик эркин ишлаши лозимлиги тўғрисида кечади.