Рональд Коузнинг якуний хулосаси қуйидагича: томонлар ташқи таъсирларни ўзаро ҳал қилиб олишлари учун битим билан боғлиқ харажатлар (алоқадор шахсларни топишга кетадиган вақтдан тортиб келишувнинг қонуний чиқимларигача) мантиққа мувофиқ даражада паст бўлиши керак. Масалан, Стюарт билан мен ҳовлида бемалол ўтириб савдолашишимиз ва ҳеч кимнинг аралашувисиз келишиб олишимиз мумкин. “American Electric Power” компанияси ҳам икки юз йигирма битта хонадон эгалари билан шартнома туза олади. Бироқ хусусий томонлар атмосферага карбонат ангидрид гази чиқарилиши каби жиддий муаммоларни мустақил ҳал қила олмайди. Ҳар сафар машинага ўтирсам ва двигателни ишга туширсам, сайёрамиздаги етти миллиард одамга оз бўлса-да, зарар етказаётган бўламан. Етти миллиард инсоннинг ҳар бирига алоҳида чек ёзиш учун жуда кўп вақт керак бўлади, бунинг устига, ишга кечикаётган бўлишим мумкин (айтганча, совуқ ўлкаларда яшовчи баъзи одамлар иқлим ўзгаришидан фойда кўришади ‒ эҳтимол, улар менга пул тўлашлари керакдир). Иссиқхона газлари билан боғлиқ мулк ҳуқуқлари ҳали ҳам мавҳум. Мен ҳавога чекланмаган миқдорда карбонат ангидрид гази чиқариш ҳуқуқига эгаманми? Ёки Тинч океандаги орол давлатда яшаётган бирорта инсон мени охир-оқибат бутун мамлакатнинг сув остида қолишига олиб келиши мумкин бўлган ишлардан тўхтатиб қолиш ҳуқуқига эгами? Мана шундай зиддиятларни ҳал қилиш ҳукуматларнинг ишидир.

Келинг, энди бир қадам орқага чекинайлик. Давлат нафақат капитализмнинг камчиликларини бартараф этади, балки биринчи навбатда бозорларнинг мавжуд бўлишига имкон беради. Агар сиз чойхонада дўстларингиз даврасида ўтириб ҳукумат шунчаки бозорларга аралашмаслиги кераклиги ва шундагина бозорларнинг ўзлари бутун сайёрага фаровонлик келтириши ҳақида фикр билдирсангиз, кўпчилик дўстларингиз бошини қимирлатиб, бу фикрни маъқуллаб қўяди. Дарҳақиқат, бутун бошли сиёсий кампаниялар айнан шу ғоя асосида йўлга қўйилган. Автотранспортни рўйхатга олиш идорасида навбатда турган, қурилишга рухсат олиш учун давлат ташкилотига мурожаат қилган ёки энага солиғини тўламоқчи бўлган ҳар қандай одам ушбу ғояни қўллаб-қувватлайди. Ҳаммага ёқиб тушадиган бу чойхона гапида битта муаммо бор холос: бу ғоя нотўғри. Яхши ҳукумат бозор иқтисодиёти ишлашига имконият яратадиган ҳукуматдир. Нуқта. Ёмон ҳукумат ёки ҳукуматнинг умуман мавжуд эмаслиги капитализмни қоятошларга итаради, бу эса дунёдаги миллиардлаб одам қашшоқликда яшаётганининг сабабларидан биридир.

Аввало, давлат қоидаларни белгилайди. Ҳукумати самарали бўлмаган давлатларда ҳеч қандай шароитда эркин бозор иқтисодиёти гуллаб яшнай олмайди. Бундай жойларда энг оддий бизнесни юритиш ҳам қийин ва қиммат. Нигерия дунёдаги йирик нефть ва табиий газ захираларига эгалик қилади, аммо бу мамлакатда бизнес юритиб кўрмоқчи бўлган компаниялар “BYOI” (bring your own infrastructure ‒ ўз инфратузилмангизни олиб келинг) деб ном олган муаммога дуч келади.⁶⁰ Конго Демократик Республикасининг табиий бойликлари сайёрамиздаги ҳар қандай бошқа давлатнинг табиий захираларидан кўпроқ, десак ҳам бўлади: олмос, олтин, мис, уран, сиз ҳеч қачон эшитмаган ва телефон ҳамда бошқа электроника учун зарур бўлган моддалар.⁶¹ Шунга қарамай, КДР дунёдаги энг камбағал давлатлардан бири бўлиб, унда тахминан ҳар ўн нафар боладан биттаси беш ёшдан ортиқ яшамайди (солиштирсак, Еврозонада⁶² минг нафар боладан тўрттасигина беш ёшга етмайди).⁶³ Ушбу Африка давлатларида бозор иқтисодиёти муваффақиятсизликка учрамаган, аксинча, ҳукуматлар бозор иқтисодиётини қўллаб-қувватловчи институтларни яратиш ва уларни ривожлантириш вазифасини бажаролмаган. Яқинда БМТнинг Тараққиёт дастури эълон қилган бир ҳисоботда глобал қашшоқликнинг сабаби асосан самарасиз ҳукуматлар экани таъкидлаб ўтилди. Ҳисобот муаллифларининг хулоса қилишларича, мамлакатда тўғри ва оқилона бошқарув бўлмаса, тадбиркорликка имтиёзлар бериш ва бошқа шунга ўхшаш стратегияларнинг ҳеч бири иш бермайди.⁶⁴

Ҳақиқат шуки: ҳеч ким ҳакамларни ёқтирмайди, аммо уларсиз жаҳон чемпионатини ўтказиб бўлмайди. Хўш, бозор иқтисодиётининг самарали ишлаши учун қандай қоидалар мавжуд? Биринчидан, давлат мулкка оид ҳуқуқларни белгилайди ва уларни ҳимоя қилади. Сиз турли нарсаларга эгалик қиласиз: уйлар, машиналар, итлар, гольф клублари. Маълум бир чегара доирасида сиз ўз мулкингиз билан хоҳлаган ишингизни қилишингиз мумкин. Уни сотишингиз, ижарага ёки гаровга беришингиз мумкин. Энг муҳими шундаки, ўз мулкингизга сармоя киритишингиз ва бу сармоядан оладиган даромадингиз ҳам сизнинг мулкингизга айланишига шубҳа қилмасангиз бўлади. Сиз ёз бўйи маккажўхори экинини парваришлаб чиқсангиз-у, кейин қўшнингиз комбайн олиб келиб, ҳосилингизни йиғиб олса, ўзингизни қандай сезасиз? Бунақаси бўлиши мумкин эмас, дейсиз. Фақат мусиқачи бўлмасангиз. Чунки илк онлайн мусиқа сайтларининг иши юқорида айтилган қароқчи қўшниникидан фарқ қилмасди – улар мусиқачиларга ёки муаллифлик ҳуқуқига эга студияларга ҳеч нима тўламасдан одамларга ўша ижрочи ва студияларнинг тароналарини юклаб олиш имконини берган. Мусиқа саноати вакиллари бу сайтларни муаллифлик ҳуқуқини бузишгани учун судга берди ва судда ғолиб чиқди. Энди “Spotify” сингари иловалар мусиқани жойлаштиришдан аввал муаллифлар билан пулини келишишлари керак.

Таъкидлаш керакки, мулкий ҳуқуқлар фақатгина уйлар, машиналар ва шкафларимизни тўлдириб турадиган нарсалар билан боғлиқ бўлмайди. Эгалик ҳуқуқи ғоя, санъат намунаси, формула, ихтиро ва ҳатто жарроҳлик амалиётларига ҳам татбиқ этилади. Масалан, қўлингиздаги китобни олайлик. Мен матн ёзаман. Агентим уни ноширга сотади, ношир эса китобни босиб чиқариш ва тарқатиш учун шартнома тузади. Китоб хусусий дўконларда сотилади ва улар, ўз навбатида, китобнинг муаллиф томонидан имзоланган нусхасини олишга ҳаракат қиладиган оломоннинг тартибсизлигига йўл қўймаслик учун қўриқчиларни ёллашади. Ушбу жараённинг ҳар бир босқичида фақат хусусий томонлар иштирок этади. Барчаси фақат бозорда кечадиган жараёнлар бўлиб, давлат фақат оёқ остида ўралашади. Дарҳақиқат, даромадим, китобни сотганим ва ҳатто китоб учун керакли изланишларни олиб боришда кўмаклашган ёрдамчиларимга тўлаган маошимдан давлат солиқ олади, бунинг учун мен ҳукуматни лаънатлашим мумкин.

Аслида, бундай бизнес алоқаларининг барчаси бир нарса – муаллифлик ҳуқуқи тўғрисидаги қонун туфайли амалга ошади. Муаллифлик ҳуқуқи тирикчилик учун ёзиш билан шуғулланадиган ҳар бир инсон учун мулкчиликнинг ўта муҳим шаклидир. Маълум вақт сарфлаб, қўлёзмани тугатганимдан сўнг ҳеч бир компания менга компенсация тўламасдан туриб ёзганларимни ўғирлаб, нашр эта олмаслигига АҚШ ҳукумати кафолат беради. Матнни дарс жараёнида ишлатиш учун нусха кўчирган ҳар қандай профессор аввал ноширга ҳақ тўлаши лозим. Аслини олганда, ҳукумат “Microsoft” дастурий таъминотининг ҳуқуқларини ҳам, “Viagra” ихтироси учун олинган патент ҳуқуқларини ҳам худди шундай тарзда ҳимоя қилади. Патент билан боғлиқ ҳолат, айниқса, жуда қизиқ, чунки кўпинча уни нотўғри тушунишади. Битта “Viagra” таблеткасининг таркибий қисмлари нархи аслида бир неча чақа туради, аммо “Pfizer” патентга эга бўлгани учун ҳам у 20 йилдан бери “Viagra” савдосида монопол. Шу сабабли ҳам компания ҳар бир таблеткани 7 доллардан сотади. ОИВ/ОИТСга қарши янги доридармон ҳамда инсон ҳаётини сақлаб қоладиганлари ҳам шундай патентларга эга ва бу маҳсулотларни сотадиган очкўз компанияларнинг нарх-навони қимматлаштириши кўпинча ижтимоий адолатсизлик сифатида эътироф этилади. Президент сайлови кампаниялари чоғида вақти-вақти билан бу “йирик фармацевтика компаниялари” роса қораланади. Агар бошқа компанияларга “Viagra” сотишга рухсат берилса ёки “Pfizer”ни дори нархини пасайтиришга мажбурлашса, нима бўлади? Шунда маҳсулотнинг нархи унинг таннархига анча яқинлашарди. Чиндан ҳам, дорилар патентланган маҳсулотлар тоифасидан чиқарилса (турли компаниялар бир хил маҳсулот ишлаб чиқариши қонунийлашса), уларнинг нархи одатда 80-90 фоизга пасаяди.

Хўш, нима учун биз “Pfizer”га “Viagra” истеъмолчиларини талашга рухсат берганмиз? Чунки “Viagra” патент билан ҳимояланмаганида эди, компания ҳеч қачон уни ихтиро қилиш ва ривожлантириш учун катта миқдордаги маблағни сарфламасди. Барча чинакам инқилобий дориларнинг ҳақиқий қиймати тадқиқот ва ишлаб чиқиш харажатлари билан белгиланади (айтайлик, экзотик дарахт пўстлоғининг доривор хусусиятларини қидириш жараёнида тропик ўрмонлардаги дарахтларни қиртишлаб чиқишади). Бу жараён шунчаки формулани ихтиро қилиб, таблеткаларни ишлаб чиқара бошлаш каби содда эмас. Дорининг қанчалик жиддийлиги ва ҳатто ҳаёт учун қанчалик хавфли бўлишидан қатъи назар ҳар қандай касалликка қарши қўлланадиган дори-дармонлар шу мураккаб жараёнда ихтиро қилинади.⁶⁵ Янги доридармонларни бозорга олиб чиқиш харажатлари ‒ ўртача ҳисобда тахминан 600 миллион долларн. Шу билан бирга, битта муваффақиятли дорига катта харажатли, бироқ муваффақиятсизлик билан тугаган кўплаб изланишлар тўғри келади. Компанияларнинг янги дори-дармонларни ишлаб чиқишга бўлган иштиёқини сўндирмасдан камбағал америкаликларни (ва бошқа ўлкалардаги камбағалларни) арзон дори воситалари билан таъминлашнинг йўли борми? Ҳа, бор ‒ янги дори ихтиро қилинганидан сўнг ҳукумат унга патент сотиб олиши мумкин. Бунинг учун давлат компания янги дори ортидан 20 йилда ишлаб топиши мумкин бўлган маблағни олдиндан тўлайди. Шундан сўнг дори воситасини сотиш ҳуқуқи давлатга ўтади ва у ўзи тўғри деб ҳисоблаган ҳар қандай нархни белгилаши мумкин бўлади. Албатта, бундай қиммат ечим янги муаммоларни келтириб чиқаради. Масалан, ҳукуматлар қайси дориларнинг патентларини сотиб олишлари керак? Артрит касаллиги шунчалик хавфлимикан, уни даволовчи дорини арзонлаштириш учун давлат бюджети, яъни халқнинг пулидан маблағ сарфланса? Астма-чи? У ҳақида нима дейиш мумкин? Бу саволларга қарамай, ушбу ёндашув, ҳеч бўлмаганда, иқтисодиётнинг асосларига мувофиқ келади: ҳам том маънода, ҳам мажозий маънода айтиш мумкинки, одамлар ва компанияларда ўзлари экканини ўришга кафолати бўлсагина, соҳага маблағ киритишга тайёр бўлади.

Бир куни мен мулкчилик ҳуқуқларининг мавҳумлиги иқтисодий ривожланишга қай тарзда тўсқинлик қилаётганини кўрсатувчи жуда қизиқ бир ҳолатга дуч келдим. Ўшанда “The Economist” журналига америкалик ҳиндулар ҳақида узун бир ҳикоя ёзаётгандим. Бироз вақтни ҳиндулар яшайдиган ҳудудларни кўздан кечириш билан ўтказганимдан сўнг у ерда хусусий уйлар жуда кам эканини пайқадим. Қабила аъзолари федерал ҳукумат томонидан молиялаштирилган уйларда ёки вагонларда яшар экан. Нима учун? Маълум бўлишича, ҳиндулар резервациясидаги уйни кредитга олиш жуда қийин ва баъзан умуман имконсиз, чунки у ердаги барча ерлар жамоатга тегишли. Қабила аъзосига участка берилиши мумкин, лекин ер унга эмас, балки бутун қабилага тегишли бўлиб қолаверади. Тижорат банки учун бу шуни англатадики, кўчмас мулкка оид кредит шартлари бажарилмаган тақдирда, ушбу мулкни мусодара қилиб бўлмайди (чунки мулк қабилага тегишли). Мусодара каби ёқимсиз, лекин пайти келганда, зарур бўлган жараён имконсиз экан, демак, кредит берган томонда ҳеч қандай кафолатлар бўлмайди. Вагонлар эса умуман бошқа масала ‒ улар қабила мулки эмас. Агар кредит қарзларини тўлай олмасангиз, компания хоҳлаган куни келиб, вагонингизни тортиб олиши мумкин. Бироқ одатий уйлардан фарқли ўлароқ, кўчма уйлар маҳаллий қурилиш бизнесига ҳисса қўшмайди. Улар минглаб километр узоқликдаги заводларда йиғилиб, ҳиндулар яшайдиган ерларга олиб келинади. Демак, бу жараён том ёпувчилар, ғишт терувчилар, сувоқчилар ва электрчиларни иш билан таъминламайди. Иш ўринлари эса америкалик ҳиндуларнинг резервациялари учун ҳамма нарсадан кўпроқ зарурдир.

Давлат хусусий секторда бизнес юритиш харажатларини ҳар томонлама камайтиради: контракт қонунчилиги каби ягона қонун-қоидаларни жорий қилади, фирибгарликка қарши курашади ва валюта маблағларининг нормал айланишини таъминлайди. У инфратузилмани – йўллар, кўприклар, портлар ва тўғонларни қуради ҳамда уларга қарайди, бу эса, ўз навбатида, хусусий тижоратни камхаражат қилишга ёрдам беради. Электрон тижоратга замонамизнинг мўъжизаларидан бири деб қаралиши мумкин, аммо “Amazon” сайтида тостерга буюртма берганингиздан сўнг тостер аввало тақсимот базасидан юк машинасига ортилиб, кейин эса штатлараро йўллардан сизга олиб борилишини унутманг. 1950–1960-йилларда АҚШда капиталнинг йирик қисми янги йўлларга, шу жумладан, штатлараро йўллар тармоғига сарфланди. Ва инфратузилмага киритилган бу сармоя туфайли логистика муҳим роль ўйнайдиган саноат соҳаларида катта маҳсулдорликка эришилди.⁶⁶ Товарларни уйга етказиб бериш хизматлари учун дронлар ривожланишнинг янги босқичи бўлса, улар шахсий дахлсизлигимизга хавф солмаслиги ва бир-бирига урилиб кетмаслиги учун биз мулкий ҳуқуқларга оид изчил қонунларни ишлаб чиқишимиз керак.

Бундан ташқари, самарали тартибга солиш ва назорат бозорларнинг ишончлилигини оширади. АҚШ Қимматли қоғозлар ва биржалар комиссияси (SEC)нинг саъйҳаракатлари туфайли энди сиз компания ҳам, биржа савдогарлари ҳам фирибгарлик қилмаётганига ишонган ҳолда NASDAQ биржасидаги янги компаниянинг акцияларини сотиб олишингиз мумкин. Хуллас, давлат қонун устуворлиги учун жавобгардир (ривожланаётган мамлакатларда непотизм, уруғ-аймоқчилик ва қариндош-уруғчиликка таянган бошқа хулқ-атвор шакллари кенг тарқалганининг асосий сабабларидан бири қонун устуворлигининг таъминланмаганидир, ахир аниқ мажбуриятларни белгиловчи шартномалар бўлмаса, кўпинча бизнес операциялари қандайдир шахсий муносабатлар орқалигина кафолатланиши мумкин). Бир вақтлар Кливленд Федерал захира банкининг собиқ президенти Жерри Жордан оддий, аммо одатда эътибордан четда қоладиган бир ҳодиса ҳақидаги фикрлари билан ўртоқлашганди: ривожланган институтларимиз (хоҳ давлат институти, хоҳ хусусий институт бўлсин) бизга мутлақо бегона одамлар билан мураккаб битимлар тузишга имконият яратади. Хусусан, Жордан шундай ёзган: “Ўйлаб кўринг-а, банкдан тез-тез катта миқдорда пул олиб, умримизда кўрмаган одамларга беришимиз қанчалик ажабланарли. Ёки қимматли қоғоз савдогарлари миллионлаб долларни улар умрида бўлмаган мамлакатларда яшайдиган ва ҳаётида ҳеч қачон учратмаган одамларга беришлари ҳақида ўйлаб кўринг. Ва бу тинимсиз давом этади. Пулимизни банк ходими ўғирлашидан хавотирланмаймиз, чунки инфратузилманинг тўғри ишлашига аминмиз. Кредит картаси ёрдамида бошқа штат ёки мамлакатдаги компаниядан интернет орқали янги компакт диск ёхуд теннис ракеткасини сотиб олсак, бу товарларни бизга олиб келишларига ишонамиз, сотувчилар ҳам биз тўлов қилишимизга ишонгани каби.⁶⁷