Ташқи таъсирлар муаммосини ҳал қилишда яна бир ёндашув мавжуд, баъзи ҳолларда иқтисодчилар айнан шу методни афзал кўришади. Бу – ноқонуний хаттиҳаракатларни тақиқлаш ўрнига уларга солиқ солиш. Мен “Ford Explorer” русумли машинам жамият учун хатарли эканини айтгандим. Корнел университети иқтисодчиси Роберт Франк “New York Times” газетасидаги мақоласида таъкидлаганидек, бугунги кунда одамлар орасида йўлтанламаслар билан қуролланиш пойгаси авж олган. “Ҳар қандай оила фақат ўз автомобилининг ҳажмини танлаш ҳуқуқига эга, бошқаларга нима сотиб олиш кераклигини белгилаб бера олмайди. Кичикроқ транспорт воситасини сотиб олган ҳар қандай оила “яхши қуролланмагани” учун ҳам маълум даражада хавф остида бўлади”, ‒ деб ёзади у.⁵⁸ Эҳтимол, биз “Hummer” машиналарини тақиқлашимиз керакдир? Ёки Детройтдаги заводларга фақат хавфсиз ва ёнилғи тежайдиган автоуловларни ишлаб чиқаришни мажбурий қилиб қўямизми?

Иқтисодчилар, шу жумладан, жаноб Франк ҳам бунга йўқ дейди. Йўлтанламаслар ва, умуман олганда, барча транспорт воситалари билан боғлиқ асосий муаммо шундаки, уларни ҳайдаш жуда арзонга тушади. Озиқ-овқат дўконига бориб келиш учун “Hummer”дан фойдаланишнинг хусусий чиқимлари ижтимоий чиқимлардан анча кам. Масала ечими кундек равшан ‒ нархни ошириш лозим. Жаноб Франк ёзганидек: “Баҳайбат ва табиатни ифлослантирувчи автомобилларни ҳайдаш ‒ бошқа одамларга зарар етказиши инкор этиб бўлмайдиган ҳақиқат. Шуни ҳисобга оладиган бўлсак, муаммонинг ягона амалий ечими бундай автомобилни сотиб олмоқчи бўлганимизда, одамларга келтиражак зараримизни ҳисобга олишимиз учун ўзимизга рағбат беришдир”. Агар “Explorer” машинаси йўлларда юришининг жамият учун ҳақиқий нархи 1.6 километрга 75 центни ташкил этса-ю, автомобиль эгаси машинасини 1.6 километр масофага ҳайдаб бориш учун 50 цент сарф этса, иккала кўрсаткични тенглаштирадиган солиқ керак. Бу бензин солиғи, заҳарли газлар солиғи, автомобиль оғирлиги солиғи ёки турли солиқларнинг комбинацияси шаклида амалга оширилиши мумкин. Натижада дўконга бориш учун “Hummer” ҳайдаш аввалгидек жозибадор кўринмайди.

Лекин ҳозир биз энг ғалати жойига келдик. Дейлик, баъзи ҳайдовчилар қўшимча тўлов қилиб бўлса-да, йирик транспорт воситасини бошқаришни танлаши мумкин. Шунда уларга рухсат берилади, тўғрими? Ахир бундай улкан машиналар ҳар қандай “Mini Cooper”ни босиб, эзғилаб ташлаши мумкин, лекин уларнинг салонида девдек катта икки литрлик идишдаги ичимлик тўкилмайди ҳам! Бошқа томондан, юрак касалликларини келтириб чиқаришига қарамай, кўпчилигимиз музқаймоқ еймиз, шундай экан, ҳайдовчиларда ҳам йирик машиналар ҳайдаш танлови бўлиши лозим. Биз “Haagen-Dazs Moch Almond Fudge” музқаймоғининг ажойиб таъми билан у келтириб чиқариши мумкин бўлган касалликларни тарозига қўйиб кўрамиз ва вақти-вақти билан музқаймоқдан лаззат ланиб туришга қарор қиламиз. Албатта, музқаймоқдан бутунлай воз кечиб юбормаймиз, лекин уни кунига уч марта истеъмол қилмаймиз ҳам. Иқтисодиёт бизга, ҳаётимизнинг барча жабҳаларида бўлгани каби, атрофмуҳит билан ҳам муроса қилишимизга тўғри келишини уқтиради. Биз йўлтанламас (ёки бошқа ҳар қандай машина) ҳайдашнинг жамиятга ҳақиқий зарарларини акс эттиришимиз учун бу каби транспорт воситаларидан фойдаланиш нархини ошириб қўйишимиз лозим. Шунда ишга бориш учун “Chevy Tahoe”да 72 километр масофани босиб ўтиш арзийдими ёки йўқ, буни ҳайдовчиларнинг ўзлари ҳал қилади.

Салбий ташқи таъсирларни келтириб чиқарадиган хатти-ҳаракатларни солиққа тортиш кўплаб яхши рағбатларни келтириб чиқаради. Биринчидан, бу инсонларнинг салбий хатти-ҳаракатларини чеклайди. Агар “Ford Explorer”ни ҳайдаш нархи 1.5 километр учун 75 центга кўтарилса, йўлда ушбу русумдаги машиналар сони камайиши турган гап. Шуниси муҳимки, уларни ҳайдашда давом этадиган ва бунинг учун тўлашга тайёр одамлар йўлтанламасларни жуда қадрлайдиган кишилар бўлиб, улар одатда машинани эҳтиёткорлик билан ҳайдайди. Иккинчидан, кўп ёнилғи сарфлайдиган автомобилга солинадиган солиқ бюджет даромадларини кўпайтиради, айрим транспорт воситаларини тақиқлаш эса бундай натижа бермайди. Ушбу даромадлардан глобал исишга қарши курашишнинг баъзи харажатларини қоплашда (масалан, муқобил энергия манбалари соҳасидаги тадқиқотлар учун ёки, ҳеч бўлмаганда, Тинч океандаги орол давлатлар атрофида тошқиндан ҳимоя тўғонларини қуриш учун) фойдаланиш мумкин. Ёки бу маблағдан баъзи солиқларни камайтиришда ҳам фойдаланиш мумкин. Масалан, даромад солиғини, чунки бу каби солиқлар аслида рағбатлантирилиши керак бўлган хаттиҳаракатларни аксинча камайтиради.

Учинчидан, солиқ оғир вазнли, кўп ёнилғи сарфлайдиган транспорт воситаларига қаратилгани сабабли Детройтдаги заводлар кўпроқ ёнилғи тежайдиган автомобилларни ишлаб чиқара бошлайди. Шунда сих ҳам, кабоб ҳам куймайди. Агар Вашингтон транспорт воситаларини ишлатиш нархини ошириш ўрнига 29 километрга 3.8 литрдан ортиқ ёнилғи сарфлайдиган барча автомобилларни тақиқласа, бунга жавобан Детройт, табиийки, 3.8 литр бензин билан 29 километрга яқин масофа босиб ўтадиган машиналарни катта миқдорда ишлаб чиқаради. Бугунги кунда 3.8 литр бензин билан қуёш энергияси ёрдамида 32, 45 ва ҳатто 97 километргача юрадиган машиналарни ишлаб чиқариш имкони мавжуд, аммо Детройт бундай қилмайди. Агар ёнилғи сарфига ва/ёки транспорт воситасининг оғирлигига қараб солиқ жорий этилса, мижозлар автосалонга кирганида, умуман бошқа машиналарни сотиб олишади. Автоулов ишлаб чиқарувчилари вазиятга ҳозиржавоблик билан муносабат билдиришади ва эски маҳсулотлар, масалан, “Hummer” яроқсиз саноат маҳсулотлари музейи сингари жойларга жўнатилади.

Ташқи таъсирларни солиққа тортиш идеал ечимми? Йўқ, идеалликдан анча йироқ. Юқорида келтирилган автомобиллар мисолининг ўзидаёқ бир қатор муаммоларга дуч келамиз, уларнинг орасида энг кўзга ташланиб тургани – солиқнинг айнан тўғри миқдорини белгилаш муаммоси. Олимлар глобал исиш тезлиги борасидаги саволлар у ёқда турсин, ҳатто бу ҳодиса билан боғлиқ харажатлар қанчага тушиши, “Hummer”ни 1.6 километр масофага ҳайдашнинг ўзи қанча харажат келтириб чиқариши мумкинлиги тўғрисида ҳали ҳам муросага келишмаган. Солиқни қанча қилиб белгиласак, тўғри миқдор бўлади? 75 центми, 2.21 долларми ёки 3.07 долларми? Сиз ҳеч қачон олимлар бу саволга бир хил жавоб бериб, ҳамфикр бўладиган ҳолатни кўрмайсиз, АҚШ Конгрессини айт маса ҳам бўлади. Адолат ва тенглик муаммосини ҳам унутмаслигимиз керак. Айтганимдек, агар кўп бензин сарфлайдиган катта машиналарга солиқ солсангиз, чинакамига қадрлайдиганларгина улардан воз кечмайди ва ҳайдашда давом этади. Биз бирон-бир нарсани қанчалик қадрлашимиз унга қанча тўлашга тайёр эканимиз билан белгиланади. Бойлар эса ҳар доим бирор нарса учун бошқалардан кўра кўпроқ пул тўлаш имкониятига эга. Агар “Explorer” ҳайдаш харажати ошиб, 3.8 литр бензинга 9 доллардан тушадиган бўлса, Нантакет оролидаги пляж зиёфатларига шароб ва пишлоқ ташийдиганлар бундай машиналарда юрар, бироқ Чикагодаги баъзи пудратчилар ёғоч ва ғиштларни ташиш учун энди пикап сотиб олишга қодир бўлмайди. Бу вазиятда ким ўзининг автомобилини кўпроқ қадрлайди? (Ақлли сиёсатчилар иш ҳақи солиғи каби энг кўп ўрта синфга оғир юк бўладиган солиқларни ўрта синф учун камайтириб, йирик автомобилларга солиқ солиши ва бу орқали адолат ҳамда тенглик муаммосини ҳал қилиши мумкин. У ҳолда чикаголик пудратчи юк машинаси учун кўпроқ сарфлайди, аммо солиққа камроқ пул тўлайди.) Ва ниҳоят, шуни таъкидлаш керакки, ташқи таъсирларни топиш ва уларга солиқ солиш жараёни издан чиқиб кетиши ҳам мумкин. Ҳар қандай фаолият муайян босқичда маълум ташқи таъсирларни келтириб чиқаради. Ҳар қандай ақлли таҳлилчи жамоат жойларида жудаям тор ва эластик спандекс кийимни кийиб юрадиган одамларга солиқ солиниши (қамоққа олинмаган тақдирда) кераклигини тушунади. Мен Чикагода яшайман, у ерда қишни уйидаги диванда чўзилиб ўтказган рангпар одамларнинг бутун бошли тўдалари ҳаво ҳарорати эллик даражага кўтарилиши биланоқ очиқ-сочиқ кийимларда кўчаларга чиқади. Бу томошага гувоҳ бўладиганлар қўрқиб кетиши ҳеч гап эмас ва, албатта, ёш болалар ҳеч қачон бунга гувоҳ бўлмаслиги лозим. Шунга қарамай, спандекс учун солиқ солиш унчалик самарали бўлмаса керак.

Мен асосий, жуда муҳим мавзудан четга чиқиб кетдим. Агар кимдир сизга ўз ҳолига ташлаб қўйилган бозорлар ҳар доим жамият учун фойдали натижаларга олиб келади, деб айтса, билингки, у нима деётганини ўзи ҳам тушунмайди. Фаолиятнинг хусусий ва ижтимоий харажатлари ўртасида катта фарқ борлиги туфайли фақат бозорларнинг ўзигина ҳаётимизни яхшилай олмайди. Ақлли одамлар бу каби муаммоларни ҳал қилишнинг барча воситалари ва усулларини муҳокама қилиши лозим. Бунда кўпинча давлат иштироки назарда тутилади.

Aлбатта, ҳар доим ҳам эмас. Ташқи таъсирлар доирасига у ёки бу тарзда тушиб қолган томонлар ўз хоҳишларига кўра шахсий келишувга эришишга интилиши мумкин. 1991 йилда Нобель мукофотини олган Чикаго университети иқтисодчиси Рональд Коуз бу фикрни илгари сурган. Вазият тақозо этса, ташқи таъсирлар туфайли зарар кўрган бир томон бошқа томонга ташқи таъсирлар ҳосил бўлишига олиб келадиган хатти-ҳаракатларни тўхтатиши учун пул тўлаши мумкин. Масалан, қўшним Стюарт бонго барабанини чалишга одатланиб қолганида, мен унга буни тўхтатиши ёки овози пастроқ мусиқа асбобига ўтиши учун тўлашим мумкин эди. Агар безовталигим унинг чалишдан оладиган роҳатидан кучлироқ бўлса, назарий жиҳатдан қаралганда, мен унга бонгосини қайта чалмаслик шарти билан чек ёзишим мумкин эди ва ҳолат иккаламиз учун ҳам муваффақиятли якун топарди. Буни аниқ ҳисоб-китоблар ёрдамида тушунтирай. Агар Стюарт барабан чалишдан соатига 50 долларга тенг келадиган роҳат олса ва шовқин менинг психикамга етказган зарар соатига 100 долларга тенг бўлса, унда унга 75 долларга чек ёзиб берсам, бу битим иккаламиз учун ҳам фойдали бўлади. Стюарт унга барабанга қараганда кўпроқ фойда келтирадиган нақд пулни олади, мен эса унинг жим ўтириши учун пул тўлайман, чунки сукунат менга 75 доллардан кўра қадрлироқ.

Лекин, кечирасиз-у, Стюарт шовқин кўтараётган бўлса, нега унга буни тўхтатиши учун пул тўлашим керак экан? Эҳтимол, бундай бўлмаслиги керак. Рональд Коузнинг асосий ғояларидан бири шуки, барча томонларнинг мулкка оид ҳуқуқлари аниқ белгилаб қўйилган тақдирдагина, яъни қайси томон нимага ҳақли эканини билсагина, ташқи омиллар муаммосини шахслар ўзаро ҳал қилиб олишлари мумкин (мулкка оид ҳуқуқлар кўпинча мулкнинг ўзига қараганда анча мураккаб масалаларни ўз ичига олади, буни кейинроқ ушбу бобда муҳокама қиламиз). Стюарт ўзи хоҳлаганча шовқин қилишга ҳақлими? Мен-чи? Жимлик шароитида ишлашга ҳаққим борми? Эҳтимол, Чикагонинг қонун-қоидалари бу саволга жавоб берар (ушбу саволларга жавоб вақтга боғлиқ бўлиши мумкин: Стюарт маълум вақтгача барабан чалишга ҳақли, мен эса маълум вақтда, масалан, кечқурунлари сокинликда ўтиришга ёки ухлашга ҳақлиман).

Агар сокинликда ишлашга қонуний ҳуқуқим бўлса, тўловлар тескари тарзда тўланиши керак. Яъни Стюарт барабан чалиш учун менга пул тўлашига тўғри келади. Аммо у бундай қилмайди, чунки унинг учун барабан чалиш пул тўлашга арзимайди. Мен таъсирчан ёзувчиман, сокинлик мен учун 100 доллардан кам турмайди, шу боис Стюарт унинг шовқин-суронига дош беришим учун, ҳеч бўлмаганда, шунча миқдорда пул беришига тўғри келади. Аммо, айтганимиздек, бонго чалиш қиймати у учун атиги 50 долларга тенг. Ва шубҳасизки, у 50 долларлик қийматга эга ишни бажариш учун 100 долларга чек ёзиб бермайди. Натижада ўз ҳуқуқимдан фойдаланиб сукунат шароитида ишлаш менга текинга тушади.

Бу Рональд Коузнинг иккинчи муҳим ғоясини тушунишга ёрдам беради: қайси томон биринчи бўлиб эгалик ҳуқуқини талаб қилиб чиқишидан қатъи назар, томонлар ҳар доим бир хил даражада самарали ечим (жалб қилинган барча ресурслардан энг самарали йўлда фойдаланишга имкон яратадиган ечим)га келишади. Ким кимга тўлаши фарқ қилиши мумкин холос. Мен келтирган мисолда талашилаётган ресурс – ўртамиздаги умумий девор ва ундан ўтадиган товуш тўлқинлари. Бу вазиятда товушларни тўхтатиш ресурслардан энг самарали фойдаланиш усули бўлади, чунки биз аллақачон кўриб чиққанимиздек, мен тинчлик муҳитини Стюарт ўзининг бонго чалишини қадрлашидан кўра кўпроқ қадрлайман. Агар қўшнимнинг шовқин солишга ҳаққи бўлса, мен унга шовқинни тўхтатиши учун пул тўлайман ва хотиржам ишлайман. Агар мен тинч муҳитда ишлаш ҳуқуқига эга бўлсам, унда Стюарт менга барабан чалиши учун пул тўлаши керак, аммо у буни хоҳламайди ва бу ҳолатда ҳам мен хотиржам ишлаш имкониятига эга бўламан.

Ҳаётда бу каби вазиятлар чиндан ҳам юз бериб туради. Қуйида севимли мисолимни келтираман: аҳолининг фикрига кўра, Оҳайо штатидаги электроэнергия компанияси ҳавога мол-мулк ва соғлиғига зарар етказадиган “ғалати кўк тутун” чиқараётганди. “Тоза ҳаво тўғрисида”ги қонунга биноан, шаҳарчада яшайдиган 221 нафар одам бу корхонани судга бериш ва атроф-муҳитнинг ифлосланишини тўхтатиш ҳуқуқига эга эди. “American Electric Power” компаниясида иккита танлов бор эди: 1) атмосфера ифлосланишини тўхтатиш; 2) бутун шаҳарча аҳолисига бошқа жойга кўчиб ўтиш учун пул тўлаш.⁵⁹

“New York Times” газетаси бу ҳақда: “Компания ўзи заҳарлаган шаҳарчани сотиб олмоқда”, – деб ёзганди. Компания аҳоли билан атроф-муҳит ифлосланиши бўйича компаниянинг устидан қайта судга арз қилмаслик тўғрисидаги расмий келишув тузади ва эвазига аҳолига уйларининг қийматидан тахминан уч баравар кўп миқдорда пул тўлайди. 20 миллион доллар билан электроэнергия компаниясининг том маънода барча муаммолари ҳал бўлди. Молиявий нуқтаи назардан бу мантиқий туюлган. “New York Times”нинг ёзишича, ушбу келишув бутун бошли шаҳарчани “тинчитиш”ни кўзлаган илк битим бўлган: “Ҳуқуқшунослар ва экологларнинг фикрига кўра, бу чора компанияга катта харажатлар ва жамият норозилиги билан боғлиқ суд ишларининг олдини олишга ёрдам беради”.