Бунёдкор бузғунчилик узоқ вақтдан кейин улкан ижобий кучга айланади. Ёмони шуки, одамлар ўз тўловларини келажакда эмас, ҳозир амалга оширади. Ипотека компанияларининг ходимлари биздан тўловни ҳар ой кечиктирмасдан олиш учун керагидан ортиқ қатъиятга эга. Завод ёпилса ёки муайян бир саноат тармоғи рақобат туфайли бизнесдан сиқиб чиқарилса, бундан зарар кўрган ишчилар ва ижтимоий гуруҳлар қайтадан оёққа туришлари учун, катта эҳтимол билан, йиллар ўтиши ва ҳатто бутун бошли бир авлод алмашиши керак бўлади. Янги Англиядан машинада ўтиб кетган ҳар ким ташландиқ ёки камдан-кам ишлатиладиган фабрикаларни кўргандир. Улар – Америка ҳали тўқимачилик маҳсулотлари ва пойабзал ишлаб чиқарган кунлардан қолган эсдалик. Индиана штатидаги Гэри шаҳридан машинада ўтаётганингизда эса, бир неча километрга чўзилган ва занглаб кетган пўлат ишлаб чиқариш корхоналарига дуч келасиз. Бу корхоналар Гэри шаҳри ҳар доим ҳам аҳоли жон бошига қотилликлар сони бўйича Американинг бошқа шаҳарларидан ўтиб кетадиган жой бўлмаганини эслатади. 2016 йилда Дональд Трамп сайланиши ҳам ўзини халқаро рақобатда сиқиб чиқарилаётгандек ҳис этган дарғазаб сайловчилар норозилигининг қисман ифодаси эди.

Рақобат муҳитида ҳар доим кимдир ютқазади, шунинг учун ҳам сўзда рақобатни бемалол қабул қиламиз, амалда эса кўпинча унга ғазаб билан қарши чиқамиз. Университетдаги курсдошларимдан бири ўқишни битирганимиздан сўнг бироз вақт ўтиб, мичиганлик конгрессмен қўлида ишлай бошлади. У ишга ўзининг япон машинасини ҳайдаб келолмасди, бу машина автотураргоҳдаги конгрессмен учун ажратилган жойга қўйилмаслиги учун. Конгрессмендан кимлигини сўрасангиз, у ўзини капиталист дейиши тайин. Албатта, у бозор иқтисодиётига ишонади – фақат бу ишонч Япония компанияси янада яхши ва арзонроқ автомобилларни ишлаб чиқаргунига қадар давом этади. Сўнгра эса шундай сифатли автоуловлардан бирини сотиб олган ходим ишга поездда бориб келишга мажбурланади (фикримча, америкалик автомобилсозлар 1970–1980-йилларда Япониядан келган импортнинг илк тўлқинидан сиёсий ҳимоя излаш ўрнига халқаро рақобатда тўғридан-тўғри қатнашганида, узоқ истиқболда анча кучайиб кетарди). Бу ерда ҳеч қандай янгилик йўқ: рақобат унда бошқалар қатнашган тақдирдагина энг яхши натижа беради. Саноат инқилоби даврида инглиз қишлоқларидаги тўқувчилар намойишларга чиқишган, парламентга мурожаатлар ёзишган ва ҳатто механизацияни тўхтатиш учун тўқимачилик фабрикаларини ёқишган. Дейлик, улар ўз ниятига етиб, биз ҳали ҳам ҳамма кийимларимизни қўлда тўқиганимизда, яхшироқ яшармидик?

Агар сичқон овлаш учун яхшироқ қопқон ишлаб чиқарсангиз, бутун дунё эшигингиз тагига келади. Агар ҳамон эскича қопқонларни ишлаб чиқарсангиз, унда айрим ишчиларингизни ишдан бўшатиш вақти келди. Ушбу мисол нима учун халқаро савдо ва глобаллашув, “WalMart” сингари йиртқич чакана савдо тармоқлари ва ҳаттоки баъзи турдаги технологиялару автоматлаштириш воситалари борасида иккиланишимизни тушунтиришга ёрдам беради. Рақобат, шунингдек, баъзи қизиқарли сиёсий танловларга олиб келади. Ҳукуматлардан доим рақобат босими остидаги компания ва соҳаларга ёрдам бериш ҳамда ишчиларни ҳимоя қилиш талаб этилади. Бироқ рақобат оғриғини камайтириш учун кўриладиган кўпгина чоралар, масалан, компанияларни молиявий қўллаб-қувватлаш ёки ишчиларни ишдан бўшатишни қийинлаштириш кабилар бунёдкор бузғунчилик жараёни секинлашуви ёки тўхтаб қолишига олиб келади. Ўрта мактабдаги футбол бўйича мураббийим айтганидек: “Ғалаба қийинчиликсиз бўлмайди”.

Рағбатлар билан боғлиқ бўлган ва давлат сиёсатини қийинлаштирувчи яна бир масала бор: пулни бойлардан олиб, камбағалларга тақсимлаш осон эмас. Конгресс қонунлар қабул қилиши мумкин, аммо бадавлат солиқ тўловчилар ҳам бўш келмайди. Улар имкони борича камроқ солиқ тўлаш учун ҳамма нарса қилиб кўради: пулни у ёқдан‐бу ёққа айлантириш, инвестицияларни амалга ошириб, солиқ солинадиган даромадларни камайтириш ёки иложсиз қолганда, бошқа штат ёки давлатга кўчиб кетиш. Болалигимда Бьорн Борг теннис қироли эди ва Швеция ҳукумати унинг даромадларига жуда юқори ставка билан солиқ солган. Борг солиқларни камайтириш учун Швеция ҳукуматини аврашга уринмади ёки солиқларнинг иқтисодиётдаги ўрни тўғрисида оташин мақолалар ёзмади. У шунчаки солиқ юки анча енгил бўлган Монакога кўчиб ўтди.

Ҳеч бўлмаганда, Борг теннис ўйнашда давом этди. Солиқлар солиққа тортилаётган фаолиятдан кетиш ёки бу фаолиятни камайтириш учун кучли туртки беради. Қизиғи шундаки, бюджет даромадларининг муҳим қисми даромад солиғи орқали таъминланадиган Қўшма Штатларда юқори солиқлар кишиларни даромад топишдан чеклар экан. Ростдан ҳам, одамлар солиқ ставкаларига қараб ишлаш ёки ишламасликни танлайдими? Ҳа, айниқса, оиладаги иккинчи боқувчи ҳақида гап кетганда, бу айни ҳақиқат. “Bloomberg View”га мақолалар ёзадиган ва “New York Times” газетасида иқтисодиёт бўйича колумнист бўлиб ишлайдиган Виржиния Пострел солиқ ставкаларини феминистик муаммо, деб таъкидлади. “Никоҳ солиғи”

туфайли, юқори даромадли оилалардаги иккинчи боқувчилар (кўпинча аёллар) ҳар бир топган доллари учун ўртача 50 цент солиқ тўлайди. Бу эса ишлаш ёки уйда қолиш танловига катта таъсир қилади. Пострел шундай деб ёзади: “Солиқ тизими турмуш қурган аёлларнинг ишлаши учун ноқулай шароит яратиш орқали уларни ўзининг шахсий хоҳиш-истакларини амалга оширишдан чеклайди. Аёлларни керакли ишлардан чеклаш оқибатида эса умумий ҳаёт фаровонлиги пасаяди”. У ўз сўзларини тасдиқлаш учун қизиқарли маълумотларни келтиради. 1986 йилги солиқ ислоҳоти натижасида энг юқори даромадга эга бўлган аёллар учун солиқ ставкалари кам даромад кўрадиган аёлларникига қараганда кўпроқ қисқартирилди. Натижада уларнинг иш ҳақидан ушлаб қолинадиган пул миқдори кескин пасайди. Бу аёллар худди шундай йирик солиқ имтиёзларини олмаган аёлларга қараганда бошқачароқ ҳаракат қила бошладими? Ҳа, уларнинг ишчи кучи таркибидаги иштироки нақ уч баравар ошди.⁵⁰

Юқори солиқлар компанияларга ҳам шундай таъсир кўрсатади. Юқори солиқлар сармоядан келадиган даромадни камайтириб, ишлаб чиқариш, илмий тадқиқот ва иқтисодий ўсишга етакловчи бошқа ишларга сармоя киритиш учун рағбатни камайтиради. Яна бир ёқимсиз ҳолат мавжуд: шароити яхши бўлмаган америкаликларни мўл-кўл имтиёзлар билан таъминлаш мақсадида бошқалар учун солиқларни ошириш компанияларни камбағаллар ҳаётини яхшилайдиган самарали инвестицияларни киритишдан қайтаради.

Солиқ ставкалари жуда ҳам юқорилаб кетса, одамлар ҳамда фирмалар кўпинча “яширин иқтисодиёт”га ўтишади ва қонунларни очиқдан-очиқ бузиб, бутунлай солиқ тўлашдан қочишади. Қўшимча даромад солиғининг юқори ставкалари ҳисобига молиялаштириладиган саховатли давлат дастурларига эга Скандинавия мамлакатлари қора бозорнинг кескин равишда кенгайишига дуч келишди. Мутахассисларнинг ҳисоб-китобларига кўра, Норвегиядаги яширин иқтисодиёт 1960 йилда ЯИМнинг 1.5 фоизидан 1990-йилларнинг ўрталарига бориб 18 фоизгача ўсди. Солиқчини алдаш ҳамманинг битта бузуқ доира ичида айланишига олиб келади. Яъни қанча кўп одам ва компания яширин иқтисодиётга кириб борса, давлат ўзининг бюджет даромадларини бир хил даражада ушлаб туриш учун солиқ ставкаларини оширишига тўғри келади. Юқори солиқлар эса, ўз навбатида, янада кўпроқ одам ҳамда компаниянинг яширин иқтисодиётга ўтишига олиб келади ва бу жараён давом этаверади.⁵¹

Пулни бойлардан олиб, камбағалларга қайта тақсимлашнинг қийинлиги фақат солиққа тортиш билан боғлиқ эмас. Давлат томонидан бериладиган имтиёзлар ва субсидиялар ёмон оқибатларга олиб келиши ҳам мумкин. Ишсизлик нафақаси яхши миқдорда берилса, одамларда иш излаш истаги сусаяди. Масалан, 1996 йилги ислоҳотдан аввал Америка олиб борган ижтимоий ҳимоя сиёсати фақат ишсиз ёлғиз оналарга пул нафақаларини тақдим этган. Бу турмуш қурган ёки ишлаётган камбағал аёлларга нисбатан қайсидир маънода адолатсизлик эди. Ваҳоланки, ҳукумат, умуман олганда, на никоҳга ва на аёлларнинг ишлашига қарши.

Айтганча, юқоридаги мисоллар ҳукуматнинг берган барча имтиёзлари камбағалларга қаратилганини англатмайди. Аслида ҳам ундай эмас. “Ижтимоий ҳимоя” ва “Medicare” каби энг йирик федерал дастурлардан барча америкаликлар, ҳатто жуда бой одамлар фойдаланади. Иккала дастур ҳам қарилик даври учун кафолатланган имтиёзларни тақдим этади, шунинг учун одамлар шахсий жамғармаларини яратишдан воз кечиши мумкин. Аслида, бу масала анча вақтдан бери муҳокама қилинмоқда. Баъзи иқтисодчиларнинг таъкидлашича, ҳукумат томонидан бериладиган қарилик пенсиялари ва имтиёзлари камроқ пул жамғаришимизга сабаб бўлади (натижада миллий жамғарма миқдори камаяди), чунки бу ҳолда биз нафақа даври учун кўп пул йиғишимиз шарт эмас. Бошқа иқтисодчилар фикрига кўра, “Ижтимоий ҳимоя” ва “Medicare” дастурлари одамларнинг шахсий жамғармаларини камайтирмайди, шунчаки фарзандлар ва невараларга бироз кўпроқ мерос қолади. Эмпирик тадқиқотлар юқоридаги нуқтаи назарларнинг бирортаси тўғри ёки нотўғрилигини тасдиқламаган. Шу билан бирга, бу фақатгина илмий доираларда ўтказиладиган баҳс-мунозара мавзуси эмас. Нисбатан камроқ миқдорда пул йиғиш турмуш тарзимизни яхшилаши мумкин бўлган сармоя имкониятларини чеклайди ‒ бу масалани кейинги бобларда кўриб чиқамиз.

Юқорида айтилганларнинг ҳеч бири солиқлар ёки давлат ижтимоий дастурларига қарши аргумент сифатида талқин қилинмаслиги керак. Аслини олганда, иқтисодчилар қандай турдаги солиқларни йиғиш ва ҳукумат имтиёзларини қай тарзда ташкил этиш ҳақида ўйлашга сиёсатчилардан кўра кўпроқ вақт сарфлашади. Масалан, бензин солиғи ҳам, даромад солиғи ҳам бюджетга даромад келтиради, аммо иккаласи бир-биридан тубдан фарқ қиладиган мотивларни яратади. Даромад солиғи баъзи одамларни ишламасликка рағбатлантиради ва бу, албатта, ёмон. Бензин солиғи эса баъзи одамларни камроқ автомобиль ҳайдашга рағбатлантиради ва бу яхши ғоя. Дарҳақиқат, “экологик солиқлар” атроф-муҳитга зарар етказадиган фаолият турларини солиққа тортиш йўли билан давлат бюджетини тўлдиришга хизмат қилса, “гуноҳ солиқлари” ҳам худди шундай вазифани бажариб, сигарет, алкоголь ичимликлар ҳамда қимор ўйинларидан бюджетга пул келтиради.

Умуман олганда, иқтисодчилар кенг қамровли, содда ва адолатли солиқларни тарғиб қилишади. Содда солиқ тўғридан-тўғри ва осон йиғилади. Адолатли солиқ – фақатгина иккита бир хил даражадаги одам, масалан, бир хил даромадга эга одамдан олинадиган солиқ. Кенг солиқ эса кичик гуруҳдан катта солиқни эмас, балки жуда катта гуруҳдан кичик миқдордаги солиқни ундириш орқали бюджет даромадларини кўпайтириш дегани. Кенг солиқни тўлашдан қочиш қийинроқ, чунки кам сонли фаолият турларигина ундан озод қилинади ва солиқ ставкаси паст бўлгани учун тўловдан қочиш васвасаси унчалик катта эмас. Масалан, қизил спорт машиналари сотувига катта солиқ солиш ярамайди. Бошқа рангдаги машинани сотиб олиш орқали бу солиқдан осон ва қонуний қочиб қолиш мумкин, аммо иккала томон ҳам ютқазади. Ҳам ҳукумат ўз бюджетини тўлдира олмайди, ҳам қизил спорт машиналари ишқибозлари севимли автомобилларини ҳайдай олмайди. Солиқлар ҳеч кимга фойда келтирмай, қайтага, зарар етказадиган ҳолатлар мавжуд бўлиб, улар “Икки томонлама йўқотиш” деб номланади.

Бу вазиятда барча спорт автомобилларига, ҳаттоки барча автомобилларга солиқ солиш афзалроқ, чунки кенг кўламда олинадиган анча кам миқдордаги солиқ орқали ҳам бюджетни керакли маблағ билан тўлдириш мумкин. Бензин солиғи ҳам янги машиналарга солинадиган солиқ сингари бюджетга даромад келтиради, бундан ташқари, у бошқа солиқлардан фарқли ўлароқ ҳайдовчиларни ёнилғини тежашга ундайди. Ҳайдовчилар қанча кўп ҳайдаса, шунча кўп пул тўлайди. Шундай қилиб, биз кичик бир солиқ орқали ҳам бюджетга сезиларли даромад келтирамиз, ҳам атроф-муҳитни муҳофаза қилишга ҳисса қўшамиз. Кўпгина иқтисодчиларга қолса, яна бир қадам олдинга юриб, кўмир, нефть ва бензин каби барча углеродга асосланган ёнилғи турларидан фойдаланишни солиққа тортишимиз керак. Бундай солиқлар бюджет даромадларини янада кўпайтиради ва жамиятни қайта тикланмайдиган ресурсларни тежаш ҳамда глобал исишга сабаб бўладиган карбонат ангидридни камайтиришга ундайди.

Афсуски, юқоридаги ўйлар бизни энг яхши солиқ турини ўйлаб топишга етакламайди. Биз бир муаммони иккинчисига алмаштиряпмиз холос. Қизил спорт машиналарига солинган солиқни фақатгина бой одамлар тўлайди. Углерод солиғи эса бойларга ҳам, камбағалларга ҳам бирдек тегишли бўлса-да, бунда камбағаллар ўз даромадининг анча катта қисмини солиққа сарфлашига тўғри келиши мумкин. Бойларга қараганда камбағалларга кўпроқ юк бўладиган солиқлар регрессив солиқлар деб аталади. Улар адолат тўғрисидаги қарашларимизга зид (прогрессив солиқлар эса камбағалларга қараганда бойларга оғирроқ юк бўлади). Иқтисодиёт бу масалага ҳам ягона “тўғри ечим”ни кўрсатолмайди, қўлидан келадигани муҳим мавзулар бўйича аналитик асосга эга мулоҳазалар олиб боришдир. Дарҳақиқат, энг самарали, идеал даражада кенг қамровли, содда ва адолатли (бу ерда сўзнинг тор маъноси ишлатилмоқда, яъни солиқларни назарда тутган ҳолда) солиқ ‒ ҳар бир киши учун миқдори тенг бўлган универсал солиқ. Тарихда бу турдаги солиқни жорий этишга уринишлар бўлган. Масалан, Буюк Британиянинг собиқ бош вазири Маргарет Тетчер 1989 йилда “жон бошига солинадиган солиқ”ни жорий этишга ҳаракат қилганди. Бу нимага олиб келган? Британияликлар ҳар бир вояга етган фуқаро ўз даромади ёки мол-мулкидан қатъи назар коммунал хизматлар солиғини бир хил миқдорда тўлашидан норози бўлиб, кўчаларда қўзғолон кўтаришди (ҳаттоки талабалар, камбағаллар ва ишсизлар учун баъзи имтиёзлар берилган бўлса ҳам). Кўриб турганингиздек, яхши иқтисодиёт доим ҳам яхши сиёсат дегани эмас.

Айни пайтда ҳамма имтиёзлар ҳам тенглик тамойили асосида яратилмаган. Сўнгги йилларда камбағалликка қарши курашишнинг асосий воситаларидан бири – даромад солиғи кредити (EITC) бўлиб, иқтисодчилар ўн йилликлар давомида ушбу ғояни илгари суриб келмоқда, чунки бу анъанавий ижтимоий таъминот дастурларига қараганда анча яхшироқ рағбатларни яратади. Мисол учун, ижтимоий дастурларнинг аксарияти ишсиз одамларга ёрдам таклиф қилади. EITC эса мутлақо тескарисини қилади: у иш ҳақи кам бўлган ишчиларни субсидия билан таъминлаш учун даромад солиғи тизимидан фойдаланади, шунда ишчиларнинг умумий даромади камбағаллик чегарасидан юқорига кўтарилади. Масалан, 11 000 доллар ишлаб топадиган ҳамда тўрт кишилик оиланинг боқувчиси бўлган ходим EITC ва тегишли давлат дастурлари орқали қўшимча 8000 доллар олиши мумкин. Мақсад ишдан етарлича пул ишлаб топишга кўмаклашишдир. Ҳақиқатан ҳам, бу тизим одамларга ишчи кучининг бир қисми бўлишга кучли туртки бериб, янги кўникмаларни ўрганиш ва натижада юқори маошли ишларга ўтиш умидини уйғотади. Албатта, бу дастур камчиликлардан ҳам холи эмас. Ижтимоий нафақалар ва субсидиялардан фарқли ўлароқ, EITC умуман иш топа олмайдиган одамларга ёрдам кўрсатмайди. Ваҳоланки, айни шу тоифадаги одамлар ҳақиқий ёрдамга муҳтождир.

Кўп йиллар аввал магистратурага топшираётганимда, иншо ёзгандим. Иншода одамзодни Ойга юборишга қодир мамлакатда қандай қилиб ҳали ҳам кўчада тунайдиган одамлар борлигини тушунмаслигим ҳақида ёзганман. Қисман бу сиёсий ирода билан боғлиқ муаммо: агар биз буни миллатимиз учун устувор масалага айлантирганимизда, эртагаёқ кўчадаги уйсизлар сони анча камайган бўларди. Бироқ мен NASAнинг иши бундан анча осонлигини тушуниб етдим. Ахир ракеталар азалий физика қонунларига бўйсунади. Биз Ойнинг маълум бир дақиқада қаерда бўлишини аниқ биламиз ва космик кеманинг Ер орбитасига қанчалик тез чиқиши ёки уни тарк этишини ҳисоблай оламиз. Барча тенгламалар тўғри бўлса, ракета биз хоҳлаган жойга бориб тушади ‒ ҳар доим. Одамларнинг табиати эса анча мураккаброқ. Масалан, гиёҳванднинг кейинги хаттиҳаракатларини орбитадаги ракета ҳаракатлари каби олдиндан аниқ айтиб бўлмайди. Бизда ўн олти ёшли болани мактабни ташламасликка кўндириш учун аниқ бир формула йўқ. Аммо битта кучли қурол бор: инсон доимо ўзи учун энг яхшисига интилишини биламиз, бунда киши ўзи учун айнан нимани яхши деб белгилаганининг аҳамияти йўқ. Ҳаётимизни яхшилашнинг энг ишончли усули – хатти-ҳаракатларимизнинг сабабларини тушуниб етиш ва кейинги ишларимизни шунга қараб режалаштириш. Дастур, ташкилот ва тизимлар инсонни тўғри рағбатлантирсагина, самаралироқ ишлайди. Бу оқим бўйлаб сузишга ўхшайди: одам эшкак эшади, дарё эса унга ёрдам беради.