Яхши хабар ҳам тез тарқайди. Хусусан, дунё тождор вирус билан боғлиқ бири-биридан ёқимсиз «янгилик»лардан безган, толиққан кунларда Тошкентда «Адиблар хиёбони» очилганлиги ҳақидаги хабар чинакам маънода хушхабар тусини олди. Вилоятлардан ёр-дўстлар сим қоқиб, кайфиятларини изҳор этишди. Шунда беихтиёр ўйлаб қоласан киши: замон тинч бўлса, ҳаётда хотиржамлик ҳукм сурса қанчадан-қанча бунёдкорлик ишларини амалга ошириш мумкин, шундай эмасми?!
– Телевизорда «Адиблар хиёбони»ни кўрдим. Қанотим бўлса, ҳозироқ Тошкентга учиб борардим, боғни қадам-бақадам сайр қилардим! Хўп ажойиб маскан бўлибди! Шундай ишга бош-қош бўлган Президентимизга раҳмат! – Ёши 80ни қоралаган, қорақалпоқ матбуоти равнақига катта ҳисса қўшган журналист Саъдулла ота Хўжаниёзовнинг телефон орқали айтган дил сўзларидаги самимият бамисоли «Адиблар хиёбони» сайрига келган ватандошларимизнинг қувончига қўшилиб кетгандек таассурот қолдирди.
Хиёбон – ижодкорлар жамоасининг бадиий асари! Ниҳоятда нозик дид уйғунлиги, мутаносиблиги меъморлар, муҳандислар, ҳайкалтарошлар, дизайн усталари, бинокорларни ўзгача шавқ-завқ билан ёндашувларини тақозо этгани бу «боғ-асар»нинг ҳар гўшаси – ҳар одимида намоён бўлиб турибди! Зеро, иштиёқ, ишчанлик, матонатдан тўқилган маҳорат тантанасидир «Адиблар хиёбони»!
Хиёбонни айланар экансиз, унинг аввалги қиёфаси хотирангизда гавдаланади ва беихтиёр икки хил манзарани қиёслай бошлаганингизни сезмай қоласиз. Дастлабки ҳолатда ҳазрат Алишер Навоий ёдгорлиги боғга нисбатан деярли орқа ўгириб турганди, боғ қўйнида қад ростлаган саноқли ҳайкаллар эса турли ҳолатда тарқоқ жойлашган эди. Ҳозирги ечимда эса Алишер Навоий ўзининг шеърият чўққисидан туриб боғнинг ҳар қаричини ўзининг муборак нигоҳлари билан қамраб олган: вазмин, мумтоз, салобат, назокат. Йигирмадан ортиб бораётган ҳайкалнинг ҳар бири ўз турган маскан-манзили-замонидан Ҳазрат томонга кўз тиккан! Шеъриятимиз тождорининг ҳар сўзи, ҳар лутфи жон қулоқлар билан тингланмоқда! Ажиб бир яхлитлик, узвийликка эришилган! Адабиётшунослар тили билан айтганда, композицион бутунлик хиёбонни ҳам шаклан, ҳам мазмунан бойитган. Мазкур бутунлик, узвийлик миллий бадиий ижоднинг яхлит жараён сифатидаги мавжудлиги тимсолига айланган.
Адабиёт дунёсининг англаб бўлмас сирларидан бири – бу муҳташам салтанатда ҳар сиймо ўзича, ўзгача бир олам! Ҳар аҳли қаламнинг турмуш тарзи, дунёқараши, мезонлари, услуби, хати, салоҳияти… қисматигача ўзгача. Ҳайкалтарошлик эса – хос санъат турларидан бири. Қад-қомат, қиёфа, нигоҳ… шакл-шамойилу қўл-оёққа қадар ҳар бахя сўзламоғи, гапирмоғи, ҳикоя қилмоғи даркор. Жамики маъно-мазмун мусиқий уйғунликда мужассам топмоғи лозим. Шаҳрисабз шаҳрида Амир Темур, Тошкентнинг Алишер Навоий кўчасида Алишер Навоий, Андижон шаҳрида Заҳириддин Муҳаммад Бобур, пойтахтимизда Александр Пушкин, Жиззахда Ҳамид Олимжон, Ойбек уй-музейидаги Ойбек сиймоси тошга муҳрланган юксак дид, нафосат, назокат тимсолига айланган. Шундай қутлуғ анъана «Адиблар хиёбони»даги аксарият ҳайкалларда ижодий эволюция маҳсули ўлароқ давом этган. Қисқа муддатларда қад ростлаган ҳайкалларнинг шакл-шамойили, топилган ечимлари, қиёфалар миллий ҳайкалтарошлик санъатимиз «устахонаси»да ижодий изланишлар қизғин давом этаётганидан, яъни ижодий жараён ҳаракатда эканидан далолат бериб турибди.
Ҳар қандай адабий ижод, ижодий муваффақият ижодий муҳитнинг фарзанди, мевасидир. Ваҳоланки, ижод, аввало, руҳий-ботиний ҳодиса, шу билан бир вақтда у соғлом ташқи муҳитга ҳам кўп жиҳатдан боғлиқ. Ботиний ва зоҳирий омил бирлиги, уйғунлиги илоҳий илҳом сонияларига етаклайди ижод аҳлини! Хусусан, адабиёт даргоҳига энди-энди одим ташлаб кириб келаётган ёш ижодкорлар учун ғоятда зарур, бундай сониялар. Ана, Ватанимиз Ёзувчилар уюшмасининг муҳташам биноси ёнимизда, унинг чароғон хона ва заллари қўлига қалам тутган ижодкорларга мунтазир. Мушоира ўтказасизми, учрашувлар ташкил этасизми, давра суҳбатлари бўладими, тақдимоту ҳоказо тадбирларми, марҳамат, ижодий кайфият бахш этувчи барча шарт-шароит муҳайё.
Эндиликда Уюшма саройи мантиқан «Адиблар хиёбони»га туташиб кетмоқда. Демак, муҳит очиқ осмон остида давом этади. Чаппар уриб очилган гуллар, Ҳамид Олимжон куйлаганидек, кўм-кўк, кўм-кўк майсазорлар, соя-салқин йўлка ва майдончалар ижодкорлар, адабиёт муҳиблари ва шайдолари хизматига шай.
«Адиблар хиёбони»да хиёбон меъморлиги санъатининг имкониятлари бор бойлиги билан кўзга ташланади. Қаранг, жилд-жилд китоблар бағрига сиғмаган ўзбек адабиётининг муаззам тарихи «кафт»дек майдонда мужассам. Алишер Навоийдан тортиб то ХХ аср бошларига қадар яшаб, ижод қилган шоиру адибларимиз – Бобур, Фурқат, Муқимий, Бердақ сиймосига юзма-юз келасиз. Ўтган асрнинг аввалида – эндиликда биз учун мозийга айланган энг аянч ва мудҳиш замонларда ижод «дастгоҳи»ни азиз билган мунаввар сиймоларимиз – Абдулла Қодирий, Беҳбудий, Чўлпон, Абдулла Авлоний, улардан кейинги авлод вакиллари – Ҳамид Олимжон, Зулфия, Ойбек, Ғафур Ғулом, Қаҳҳор, сўнгра – Саид Аҳмад ва Саида Зуннунова, Эркин Воҳидов, Озод Шарафиддинов, Абдулла Орипов, яна бир қанотда Тўлепберган Қаипбергенов, Иброҳим Юсупов, то Муҳаммад Юсуф ва Александр Файнбергга қадар – адабиётимиз дарғалари сиймолари бир асрлик адабиётимиз солномасини ёдга солмоқдалар. Ҳар бир ёдгорлик тарихга айланган юз йилликнинг «кеча ва кундуз»лари ҳақида ҳикоя қилмоқдалар. Бадиий ижод завқи, сурури ва таассуфлар бўлсинким… машаққатларидан ҳикоя қилмоқдалар гўё!
Янги боғнинг бағри кенг, чунончи Машраб, Мунаввар қори, Фитрат, қолаверса, Мақсуд Шайхзода сингари сиймоларимиз мунаввар сафдан ўзларининг муносиб ўринларини олишлари боғнинг сермазмун миқёсига миқёс қўшиши табиий.
«Иқро!» каломи ила бошланган илоҳий Китобимиз. Дунёнинг аввали ва охири шу лутфдан иборат эканлиги эндиликда ҳеч бир ақли расо банда учун сир эмас. Инсонийлик аъмоли ҳам, умр мазмуни-ю гўзаллиги ҳам ушбу мўъжиза – сўзга чамбарчас боғлиқ. Ижод-чи, сўз ижоди? Қайси ижодкор салоҳиятини сўздан айро тасаввур этиш мумкин?! Сўз – қанот, сўз – ҳикмат, сўз – эътироф, эҳтиром, эъзоз!
Сизга пешвоз чиққан ҳар бир сиймо ўша сўз орқали «етиб» келмадиларми, бу дилбар хиёбонга?! Шоирдир, адибдир, мунаққид ё мутаржим – ҳар бирлари сўз, сўз ва яна бир карра сўз воситаси-ла намоён этмадиларми, ўзларини?!
Миллатимизнинг, халқимизнинг қисмати битилган сўз қатларида. Сўзлардан китоблар дунёга келган. Ҳазрат Навоий, Бобур, Фурқат, Муқимий, Бердақ битта-битталаб терган ҳарфлардан бунёд бўлмаганмиди ўлмас манзумалар, боқий девонлар? Қодирий, Чўлпон, Авлоний қай кунжакларда чекдилар ижод машаққатларини? Ойбек, Зулфия, Саид Аҳмад, Ибройим Юсуф, Тўлепберген оға… Муҳаммад Юсуф китобларининг ҳар бири янги-янги китобларда давом этишга муштоқ, мунтазир. Муҳтарам Шавкат Мирзиёев ижод аҳлини яна ва яна ижодга даъват этмоқда: «Адиблар хиёбони»да қад ростлаган ҳар бир ижодкорнинг ҳаёт ва ижод йўли ҳақида ҳужжатли, бадиий фильмлар яратиш мумкин!
Шаксиз, «Адиблар хиёбони» барча-барча ижодкорларнинг севикли масканига айланади. Шоир шеър ўқиса, адиб ўйга толади, бастакор куй басталаса, мусаввир ранг танлайди, мунаққид тадқиқ этса, кино-театр намояндалари янгидан-янги экран ва саҳна кўринишларини кашф этадилар. Бу тарз ижод қайнаган гўшани мухлисларсиз тасаввур қилиб бўлмайди албатта! Зеро, адабиётимиз, санъатимиз, маданиятимиз мухлислари билан боғнинг файзига файз, кўркига кўрк қўшилади.
Ҳуррият – байроғимиз,
Адолат – ўртоғимиз,
Хурсанд бўлган чоғимиз
Мевалансун боғимиз!
Юз йил муқаддам Чўлпоннинг армонига айланган тотли орзу, мана, «Адиблар хиёбони»да меваланиб турибди. Бу – маънавият, маърифат, тозариш, ҳуррият, адолат ва хурсандчилик-шодлик меваси ўлароқ ҳосилини тақдим этмоқда, ҳадя этмоқда!
«Адиблар хиёбони» бўйлаб босган қадамингизда китоб ўқиётгандек бўласиз. Ҳар қадамда ўзингиз севган роман, ўзингиз суюб ёд олган шеър сизни нафосат оламига ошно этади. Гавжум мегаполис шаҳарнинг қоқ марказидаги масъум ва осуда гўшада хотиралар тиниқлашади, хотиралар уйғонади, хотиралар жунбишга киради, зеро, мутолаа шуурларни уйғоқ тутади. Шавқ-завққа тўла мутолаадан кўнгиллар ёришади, «Адиблар хиёбони»да бадиий сўз, бадиий адабиёт, одоб-ахлоқ эътироф, эъзоз, эҳтиром юксакликларига кўтарилади!
(«Гулистон» журнали. 2020. 3-сон.)
Хуршид Дўстмуҳамедовнинг маънавий муаммолардан баҳс этувчи ҳикоялари ҳам эътиборга молик. «Кўчиш» ҳикояси ўспирин йигитчаларнинг илк бор ҳаёт билан юзма-юз келиши ҳақида. Шу кунгача беташвиш болалик гаштини суриб юрган дўстлар уйлари бузилиб, турли томонларга кўчадиган бўлишгач, биринчи маротаба йўқотиш ҳиссини, хотира, оқибат туйғусини қалбларида туядилар. Муаллиф болалардаги инсоний туйғуларни яқин кишилари, катталар маънавий хислатлари билан бадиий тарзда қиёслайди. Ҳикоя сўнгидаги ғоят ўринли топилган «камера» детали бутун асар моҳиятини, ғоясини аниқ ифодалайди. Дарҳақиқат, камера уй анжомларига урилиб машинадан тушиб кетгани каби болалар ҳаётидан ҳам нимадир (болалик беғуборлигими ёки меҳр-оқибатми…) сезилмай йироқлашаётгандек…
Ёзувчининг «Киова қуёши» номли ҳикоясида Америка ҳиндуларининг юртига европаликлар кела бошлаган даврлардаги бир воқеа тасвирланади. Американинг ҳақиқий эгалари – ҳиндуларнинг ўз ерларидан қувғин қилиниб, маҳв этилаётгани – бу фожиа ёш ўзбек ёзувчисини ҳам бефарқ қолдирмаётгани эътиборли, албатта. Муаллифга бу воқеа асосан яхшилик ва ёвузлик, аждодлар ёди, жаҳолат, зўрлик каби масалалар ҳақидаги фикрларни айтиш учун восита, рамз вазифасини ўтаган. Х.Дўстмуҳамедов тенгқурларининг ҳикояларини таҳлил этган мақоласида «Мавзуни маиший муаммолардан танлашда қаламкаш хусусийликдан умумийликка кўтарила олса ва илгари сураётган ғояси фақат бугун билан чекланмай, умуминсоний муаммо даражасига етсагина – дуруст, акс ҳолда ҳикоя бадиий асардан кўра публицистик мақолага яқинлашиб қолиши ҳеч гап эмас», деган жўяли фикрни билдиради. Бироқ умуминсоний муаммо излаб, воқеани Америка ҳиндулари ўтмишидан танлаш шартмикан? Ахир ўша муаммоларни бадиий инкишоф этиш учун ўз миллий тарихимиз, бугунги турмушимиз ҳам материал бера олади-ку! Гап фақат ҳаётни теран кузатиб, ўрганиб, маҳорат билан бадиий ифода эта билишда. Шу муносабат билан улуғ рус танқидчиси Н.Добролюбовнинг «Ҳақиқий кун қачон келади» мақоласи ёдга келади.
О проекте
О подписке
Другие проекты