ЧАСТКА 1: АРХІЎ

Глава 2

Дарога

Калі едзеш у нікуды, галоўнае – не аглядацца.

На вакзал Арсень прыехаў за гадзіну. Прывычка, якая засталася ад бацькі: той заўсёды з'яўляўся раней і моўчкі чытаў кнігу, пакуль іншыя бегалі і нервова пілі каву на пероне.

Цяпер чытаў Арсень. У руках была тая самая кніжка з Крыніц – ён узяў яе з сабой, сам не ведаючы навошта. Проста ляжала ў заплечніку, цяжкая, скураная, з цёмна-чырвоным абразам старонак. Ён адкрыў яе наўгад.

Старонка была спарожая. Не ў тым сэнсе, што чыстая – проста тэкст абрываўся на паўслове, а далей ішоў чысты пергамент. Арсень пагартаў далей. Некалькі старонак былі выдраныя. Не акуратна, а так, быццам іх вырывалі ў спешцы, разам з кавалкамі вокладкі.

– Блін, – вылаяўся ён уголас.

Што за кнігу пакінуў яму бацька? Навошта вырываць старонкі?

Цягнік падалі. Стары, зялёны, з драўлянымі лаўкамі і пахам вугля, які нікуды не знік, нават калі цягнікі даўно перасталі паліць печы. Арсень залез у вагон, знайшоў сваё месца ля акна. Насупраць села бабуля з кошыкам, ад якога пахла яблыкамі і злёгку – саломкай.

– У Крыніцы? – спытала яна, уладкаваўшы кошык пад лаўкай.

– Ага.

– А чаго? Там жа нічога няма. Адзін касцёл стаіць, ды і той разваліцца хутка.

Арсень паціснуў плячыма. Не тлумачыць жа, што едзе апісваць архіў перад зносам. Гучыць яшчэ больш дзіўна, чым проста «у госці».

– Па справах, – коратка адказаў ён.

Бабуля кіўнула, задаволеная тым, што ёй адказалі, і больш не чаплялася. Даставала з кошыка яблыкі, працірала іх хустачкай і клала назад, акуратна, адзін да аднаго.

Арсень упёрся лбом у шкло. За акном паплылі прыгарады: шэрыя панэлькі, гаражы, пустыры. Потым – лес. Потым – поле. І зноў лес.

Ён думаў пра бацьку.

Апошні раз яны размаўлялі месяц таму. Бацька патэлефанаваў ноччу. Арсень спаў, доўга не браў слухаўку, а потым усё ж адказаў: «Што здарылася?» У слухаўцы было маўчанне. Цяжкае, вільготнае, як у калодзежы.

– Ты ведаеш, што такое памяць? – спытаў бацька. Голас быў нейкі дзіўны – не п'яны, не стомлены, а такі, быццам ён толькі што ўбачыў нешта, чаго не павінен быў бачыць.

– Ты чаго не спіш? – Арсень паспрабаваў перавесці ўсё ў жарт. – Бессань?

– Памяць – гэта не тое, што мы памятаем, – працягваў бацька, не зважаючы на ягоны тон. – Памяць – гэта тое, што нас памятае. Разумееш? Мы думаем, што мы валодаем мінулым. Але гэта мінулае валодае намі.

– Тата, трэцяя гадзіна ночы. Мне заўтра на працу.

– Прабач, – бацька памаўчаў. – Прабач. Я проста… я проста хацеў, каб ты ведаў. Калі са мной нешта здарыцца, у Крыніцах… там ёсць адна кніга. Ты знойдзеш.

– Якую кнігу?

Але бацька ўжо паклаў слухаўку.

Арсень тады падумаў – дэпрэсія. Старасць. Бессань. Усе гэтыя гісторыкі пачынаюць з'язджаць з глузду, калі занадта доўга корпаюцца ў старых паперах. Ён перагарнуўся на другі бок і заснуў.

А цяпер ехаў у гэтыя Крыніцы з кнігай у заплечніку.

Цягнік спыняўся на маленькіх станцыях. Назвы былі знаёмыя з дзяцінства – ён ездзіў гэтай галінкай з бацькам гадоў пятнаццаць таму. Таксама восенню. Таксама ў нейкае мястэчка, дзе быў стары касцёл. Арсень тады ўвесь час сядзеў у тэлефоне, калі яшчэ быў тэлефон без інтэрнэту, гуляў у "змейку" і не хацеў нікуды ісці. Бацька спрабаваў расказваць, паказваць, але Арсень не слухаў. Яму было сумна.

Цяпер ён шкадаваў. Шкадаваў, што не слухаў, што не пытаўся, што не запісваў.

– А вы ў Крыніцах даўно былі? – спытаў ён у бабулі.

Яна падняла вочы ад яблыкаў.

– Ды я адтуль родам. Толькі даўно там не жыву. У Мінск да дачкі пераехала. Але часам езджу, могілкі правяраць.

– А што там за месца? Нармальнае?

Бабуля паглядзела на яго з нейкім дзіўным выразам. Быццам разважала, казаць ці не.

– Месца як месца, – нарэшце сказала яна. – Толькі… не ўсё там проста. Касцёл той стары. Людзі кажуць, нечыста там.

Арсень ледзь стрымаў усмешку. Нечыста. Бабулькі паўсюль аднолькавыя.

– А вы самі верыце? – спытаў ён.

Бабуля паціснула плячыма.

– Я не веру. Я ведаю. У маім дзяцінстве туды ніхто не хадзіў. Нават падлеткі не рызыкавалі, хоць і дурныя былі. А адзін раз… – яна асеклася. – Ды не, не буду. Усё роўна не паверыш.

– Раскажыце, – папрасіў Арсень. Не таму, што паверыў, а проста каб заняць час.

Бабуля памаўчала, паправіла хустку.

– Адзін мужык у нашым сяле жыў. П'яніца, праўда, але беззлобны. І вось ён аднойчы паспрачаўся з сябрамі, што заначавае ў касцёле. Яму казалі – не трэба. А ён пайшоў. Нараніцу знайшлі яго ля касцёла. Жывога, але… – яна зноў змоўкла. – Ён пасля таго так і не ачуняў. Усё казаў пра нейкіх дзяцей, якія плачуць пад зямлёй. Праз год памёр. Сэрца, сказалі.

Арсень кіўнуў. П'яніца, сэрца, паданні. Стандартны набор.

– А вы не смейцеся, – строга сказала бабуля. – Вы малады, думаеце, што ўсё ведаеце. Але ёсць рэчы, якія не тлумачацца навукай.

– Я не смяюся, – сур'ёзна адказаў Арсень.

І гэта была праўда. Ён не смяяўся. Яму было проста ўсё роўна.

Цягнік пачаў запавольвацца. За акном паплылі драўляныя хаты, сады, сіласныя ямы. Маленькая станцыя, пафарбаваная ў блякла-зялёны колер, з шыльдай, на якой ледзь трымаліся літары: «Крыніцы».

Арсень узяў заплечнік, падзякаваў бабулі і выйшаў.

Паветра было зусім іншае. Не такое, як у Мінску. Яно пахла вільгаццю, прэлым лісцем, дымам з комінаў і яшчэ нечым – салодкаватым, ледзь улоўным. Мо гнільнёй. Мо позняй восенню.

Платформа была пустая. Толькі два мужыкі курылі ля будкі і праводзілі яго вачыма.

Арсень пастаяў, аглядаючыся. Дзе тут таксі? Дзе аўтобус? Дзе хоць нехта?

– Вам куды? – гукнуў адзін з мужыкоў.

– У мястэчка. Да касцёла.

Мужыкі пераглянуліся.

– А, да касцёла, – сказаў другі, выплёўваючы недакурак. – Ну, гэта пешкі недалёка. Па дарозе проста. Кіламетры тры.

– А падвезці?

– Не, брат, у мяне толькі матацыкл, але ён без колаў стаіць, – зарагаталі яны.

Арсень уздыхнуў і пайшоў па грунтоўцы, якая вяла ад станцыі ў поле.

Дарога была разбітая, усюды лужыны, але ісці можна. Злева цягнуўся лес – высокі, сасновы, з арэшнікам у падлеску. Справа – поле, дзе нешта расло, але даўно сабралі, і цяпер там тырчала толькі шэрая сцеблы.

Арсень ішоў і думаў пра бацьку. Пра ягоныя словы. Пра той дзіўны тэлефанаванне. Пра кнігу, старонкі якой хтосьці выдраў.

Лес скончыўся, і паказаліся першыя хаты. Старыя, драўляныя, з бляшанымі дахамі. Дзе-нідзе – новыя, цагляныя, але таксама нейкія шэрыя, нямытыя. На вуліцы нікога не было. Толькі сабака брахаў дзесьці за плотам ды куры капаліся ў пыле.

Арсень спыніў першую ж старую, якая несла ваду з калодзежа.

– Прабачце, дзе тут можна спыніцца? Пакой зняць?

Старая паставіла вёдры, прыгледзелася.

– А вы хто такія будзеце?

– З Мінска. У камандзіроўку. Касцёл тут будуць зносіць, трэба дакументы праверыць.

– А, – сказала яна і неяк па-іншаму паглядзела. З цікаўнасцю? Ці са спачуваннем?

– Ідзі да Ганны. Яна кватарантаў пускае. Трэці дом адсюль, з сінімі аканіцамі.

Арсень падзякаваў і пайшоў.

Дом з сінімі аканіцамі аказаўся старым, але яшчэ моцным. Падворак чысты, дровы складзеныя роўным штабелем, на вяроўцы сушыцца бялізна.

Ён пастукаў. Доўга ніхто не адчыняў. Потым за дзвярыма зарыпелі падлогі, і на ганак выйшла жанчына гадоў шасцідзесяці, з суровым тварам і разумнымі вачыма.

– Чаго?

– Ганна? Мне сказалі, вы кватару здаяце.

Яна агледзела яго з ног да галавы. Заплечнік, кеды, шэрая кофта. Нічога небяспечнага.

– Надоўга?

– На пару дзён. Можа, на тры.

– Дзесяць рублёў за ноч. Прыбіраць за сабой. Есці не гатую, але разагрэць магу.

– Добра.

Яна адчыніла дзверы шырэй і прапусціла яго ўнутр.

У хаце было чыста, нават утульна. Па-старэчаму, але без смецця. Пакоік, які яна паказала, быў маленькі, з вузкім ложкам, столікам і акенцам, якое выходзіла ў сад.

– Вось тут, – сказала Ганна. – Туалет на вуліцы. Душ? Можна памыцца ў лазні, калі патопіце. Дровы ў калідоры.

– Дзякуй.

Яна пастаяла на парозе, быццам нешта хацела спытаць, але не вырашылася.

– Вы да касцёла прыехалі? – нарэшце спытала.

– Так. Працу такая.

Ганна кіўнула.

– Майго бацьку туды насіла, – сказала яна нейкім дзіўным голасам. – Гадоў дзесяць таму. Ён таксама ўсё туды ездзіў. Гісторык, казаў. А потым… – яна махнула рукой. – Нічога. Адпачывайце.

І выйшла.

Арсень сеў на ложак. Галава пачала балець ад гэтай цішыні. У Мінску заўсёды нешта гудзела – трамваі, машыны, людзі. А тут – цішыня. І ў гэтай цішыні чутно было, як дзесьці капае вада, як рыпіць галінка за акном, як дыхае вецер.

Ён дастаў кнігу. Пагартаў. Паспрабаваў чытаць, але вочы зліпаліся. Дарога, свежае паветра, цішыня – усё гэта рабіла сваю справу.

Арсень лёг проста так, не распранаючыся. Вырашыў: паляжу гадзінку, потым пайду агледжу касцёл.

Ён заснуў амаль імгненна.

І ўпершыню за доўгі час яму нешта прыснілася.

Яму сніўся касцёл: стары, з высокімі вокнамі, праз якія лілося святло – не сонечнае, а нейкае блакітнаватае, халоднае. У касцёле не было людзей. Толькі ён. І цішыня. А потым з-за калоны выйшаў бацька.

Бацька быў малады, такі, якога Арсень памятаў з дзяцінства – з чорнымі валасамі, без сівізны, без маршчын. Ён стаяў і глядзеў на сына.

– Ты прыехаў, – сказаў бацька.

– Ты ж памёр, – адказаў Арсень.

– Памяць не памірае, – сказаў бацька. – Ідзі за мной.

І пайшоў у глыбіню касцёла, туды, дзе замест алтара была чорная пустэча.

Арсень прачнуўся ад таго, што нехта грукаў у акно.

Ён ускочыў. Сэрца калацілася. За акном стаяла Ганна і стукала пальцам па шкле.

– Вы чаго крычыце? – спытала яна праз шкло. – Людзей палохаеце.

Арсень выцер пот з ілба.

– Прабачце. Моцны сон прысніўся.

Ганна кіўнула і адыйшла.

Арсень паглядзеў на гадзіннік. Ён праспаў тры гадзіны. На вуліцы пачынала цямнець.

Ён устаў, апрануўся і выйшаў на ганак. Вечар быў ціхі і халодны. Неба зацягнула воблакамі. Дзесьці за лесам заходзіла сонца, і ягоны апошні промень асвятляў нешта белае на ўзгорку.

Касцёл.

Арсень пастаяў, паглядзеў. І раптам адчуў: нешта цягне яго туды. Не цікаўнасць. Не абавязак. Нешта іншае. Быццам хтосьці кліча.

Ён падумаў: "Пайду заўтра. Цёмна ўжо".

Але сам ведаў, што пойдзе сёння.