Ўлганнинг устига чиқиб тепгандек ошпаз Полли ҳам унинг устидан боплаб кулиш учун овқатни ўзи олиб келар ва тегажоғлик қиларди. Гарчи икки рақиб ўртасида даҳанаки жанг уч кун давом этган бўлса-да, ҳар гал Закхей тортишув сўнгида деворга ўгирилиб, тишларини ғижирлатар, ўзини бу баҳайбат кимса олдида қанчалик заиф эканидан ич-ичидан эзиларди.

Азобли кунлар ниҳоятда имиллаб ўтмоқда эди. Закхей сал ўзига келиб олгач, эшикни очиб, очиқ осмон ва бепоён саҳрони кузатиб ўтирадиган бўлди. У кўпинча буғдойзор тарафдан келаётган ўрим машиналари шовқинига қулоқ солар, хаёлан олисларда қолиб кетган отлари билан гаплашарди.

Айёр ва қитмир Полли шунда ҳам уни ҳам ўз ҳолига қўймасди. У югуриб келиб, эшикни ёпар, «ташқарида шабада эсяпти, совуқда шамоллаб қоласан», деб масхараомуз илжаярди. Закхей ўзини аранг қўлга олиб, қаватма-қават тахланган чорпоялар оралаб ўз каравотига судралиб чиқар, рақибини майиб қилиш илинжида қўлига илинган этик ёки ўтирғични рақибига ирғитарди. Аммо фалокат шунда эдики, Закхей бурнидан нарёғини кўролмас, бинобарин, у отган нарсалар ҳеч қачон нишонга тегмасди.

Еттинчи кун у ошхонада тушлик қилишини билдирди. Ошпаз эса бунга изн бермади. Шу тариқа Закхей яна ўз каравотида овқатланди. У ҳар галгидек зерикканча каравотида тамадди қилди.

Айни дамда ошхонада ҳеч ким йўқлигини у яхши биларди. Ошпаз ва ёрдамчилари ўримчиларга тушлик олиб кетишганди. Боя масхараомуз қўшиқ хиргойи қилганча чиқиб кетишганини унинг ўзи кўрганди. Закхей чорпоядан тушиб, ошхонага йўрғалади. Ошпазнинг китоб ва газетаси аввалги жойида турарди. У газетани сиқимлаб, тўшагига қайтди. Кейин кўзойнагини артганча қизиқарли эълонлар саҳифасини ҳижжалашга тутинди.

Соатлар бир-бирини қувар, вақт шиддат билан еларди. Ниҳоят, Закхей қайтиб келаётган аравалар товушини, ошпазнинг йўл-йўлакай идиш-товоқларни ювиш тўғрисида шогирдларига кўрсатма бераётганини эшитди.

Закхей ҳозир ошпаз кела солиб, кутубхонасига ўзини уриши ва ўша газетасини қўлга олишини яхши биларди. Закхей ўша заҳоти газетани сомонли тўшаги орасига тиқди. Полли бу газетани кўз қорачиғидек асрарди.

Бир дақиқа ўтди. Чорпоя томон оғир қадам товушлари яқинлашиб келарди. Закхей эса қайсар нигоҳларини шифтдан узмай ётарди.

– Бу қанақаси? Қани менинг газетам? – сўради у хонанинг ўртасида тўхтаб.

– Мен қаердан билай? – тўнғиллади Закхей.

– Уни сен олгансан, – пичирлади ошпаз унга яқинлашиб. Закхей бошини оҳиста кўтарди:

– Мен ҳеч қанақа газетани билмайман, бор йўқол! – деди жаҳл билан.

Ошпаз беморга ташланди ва тўшак остига қаради. Кейин адёлни тинтиб кўрдим. Чиндан ҳам газета йўқ эди.

– Уни сен олгансан, – деди ошпаз ўжарлик билан. Кейин ётоқдан чиқиб кетаркан, яна ортига ўгирилди:

– Сен олгансан-ку, тўғрими? Бошқа ким тегарди унга?

Закхей ич-ичидан мириқиб кулди:

– Ҳа, мен олдим. Олдим, кейин… керакли жойга ишлатвордим, ярамас чўчқа!

Шу онда ошпазнинг тўтиқушни эслатувчи юзи қип-қизил тус олди. Унинг қиёфасида ўта шафқатсиз бир ифода акс этарди.

У Закхейга қараб, пишқирди:

– Яхши, яхши! Ҳали кўрамиз!

IV

Эртаси куни момоқалдироқ гумбурлаб, челакдан қуйгандек ёмғир ёғди. Ошпазнинг сув идишлари ҳам сувга тўлиб тошди.

Шу куни кўпчилик ишчилар уйда қолишди. Баъзилари дон солинадиган қопларни ямашга ўтиришди, яна кимдир иш қуролларини кўздан кечириш, ўроқ ва пичоқларни чархлаш билан овора эдилар.

Тушлик пайти Закхей ҳам бошқалар қатори дастурхонда овқатланиш учун чорпоядан тушди. Бироқ остонада пайдо бўлган Полли унга овқатни шу ерга олиб келишини айтди. Закхей эътироз билдирди, қўли тузалиб қолгани, безгак ҳам чекингани, энди бемалол бошқалар билан бирга овқатланишини айтди

Ошпаз агар ошхонага чиқадиган бўлса, Закхейга овқат бермаслигини айтди. Кейин қўлида турган темир идишни Закхейнинг каравоти четига қўйди.

– Бугунча мана шунга қаноат қилиб турасан!

Закхей тақдирга тан берганча каравотига қайтди. Унинг шу овқатни тановул қилишдан бошқа иложи қолмаганди.

– Бугун яна қанақа бемаза овқат пиширди экан бу ярамас? – дея ғудранди у темир идишни кавлаштираркан.

– Жўжа гўшти, – деди ошпаз. У ортига буриларкан, кўзида нимадир порлагандек бўлди.

– Жўжамиш, – минғирлади Закхей. Ва шабкўр кўзлари билан овқатига синчиклаб тикилди. – Бу қанақа жўжа бўлди? Нега алдайсан?

Овқат бир икки бўлак гўшт ва соусдан иборат эди. У ноилож гўштнинг бир бўлагини оғзига солди. У чайнаётган луқманинг нима эканини даставвал билолмади. Луқма қаттиқ гўшт қопланган ингичка суякдан иборат эди. У гўштдан жиндек татиб кўргач, афтини бужмайтирди ва ҳалиги луқмани қўлига олиб, кўзларига яқинлаштирди.

– Бунақа суякни анави итнинг ўзи ғажисин! – дея гўштни ёруғга солиб кўриш учун эшик тарафга одимлади. У луқмани айлантириб кўргач, бирданига каравоти тарафга югурди. Бармоғи солиб қўйилган шишани излади. Шиша йўқолганди.

Закхей ошхонага отилиб кирди. Унинг ранги ўликникидай оқариб кетганди. Остонада туриб бақирди:

– Э, Полли, қани айт, бу нима? Бу менинг бармоғим эмасми?

Закхей гўшт парчасини ҳаммага намойишкорона кўрсатаркан, Полли стол ортида ўтирганча хахолаб куларди.

Закхей гўшт парчасини баландроқ кўтарди:

– Полли, мана, бу менинг тирноғим-ку? Ахир, бу менинг бармоғим, нима, билмайди деб ўйлаганмидинг?

Овқатланаётган ишчилар бир Закхейга, бир унга масхараомуз тикилаётган Поллига қарашарди.

– Нима бўлди? – сўради ўтирганлардан бири.

– Бу менинг бармоғим, – дерди Закхей бўғилиб. – Мен уни овқатнинг ичидан топдим. У менга ўзимнинг бармоғимни пишириб берибди. Мана тирноғиям бор.

Бутун стол атрофидагилар гуриллаб кулиб юборишди. Атрофда ғала-ғовур аралаш қаҳқаҳа тўхтамасди.

– Нима бўпти? У сенинг бармоғингни пишириб, ўзингга едирдими? Ҳа, ҳа, аллақачон бир четини узиб ебсан-ку?

– Кўзим яхши кўрмайди, – йиғламсиради Закхей. – Мен билмовдим… Хаёлимгаям келмаганди.

Кейин у ортига бурилиб чиқиб кетди. Назоратчи амаллаб ғала-ғовурни тинчитди ва ошпазга юзланди:

– Полли, сен унинг бармоғи қолган гўштларга қўшиб пиширдингми?

– Йўқ, – деди Полли. – Жинни бўлибманми? Нима деб ўйлаяпсиз? Мен уни алоҳида идишда қайнатганман!

Пиширилган бармоқ воқеаси куни билан ишчиларнинг хушчақчақ суҳбати мавзусига айланди. Ҳамма Закхейнинг устидан кулар, мазах қилар, уни телбага чиқаришар, ошпаз эса ўзининг бу ғалабасидан сархуш эди.

Закхей эса йўқолиб қолди.

У буғдойзор томон кетганди. Ёмғир ҳамон тўхтамаганди. Қочишга жой йўқ. Закхей эса ҳамон илгарилаб борарди. Унинг ярадор қўли боғланган, Закхей имкон борича уни ёмғирдан пана қилишга уринарди. Ўзи эса жиққа ивиганди. У ҳамон илгарилаб борарди.

Қоронғи туша бошлаганда у тўхтади. Чақмоқнинг ёруғида соатига қаради ва келган йўли билан ортига қайтди. У буғдойзор оралаб, оғир, ўйчан қадамлар билан кетиб борарди. Соат саккизларда у фермага кириб келди.

Атроф зим-зиё эди. Ошхонада ишчилар кечки овқат учун тўпланишганди. Улар орасидан ошпазнинг кўтаринки, шодон овози бот-бот эшитилиб туради.

Кейин у отхона томон юрди, хавфсиз жойга ўрнашиб олгач, қоронғиликка диққат билан тикилди. Ҳатто чигирткалар ҳам доимий қўшиғини тўхтатган, борлиққа сукунат чўккан, фақат аҳён-аҳёнда ёмғир томчилари бу жимликни бузар, олислардан чақнаган яшин ёғдуси заррин буғдойзорларни сийпалаб ўтарди.

Ишчиларнинг овозидан тамаддини тугатиб, ётоққа қайтишаётганини англаш мумкин эди. Улар ёмғирда ивимаслик учун тезроқ қадам босишар ва инжиқ об-ҳавони сўкишарди. Закхей яна бир соат овоз чиқармай турди ва ошхонага йўл олди.

Ошхона ёп-ёруғ эди, кимдир хотиржам кириб келганини кўрди.

– Хайрли тун, – деди Закхей.

Ошпаз ажабланиб, унга тикилди ва тилга кирди:

– Бугун сенга овқат йўқ!

– Майли, – деди Закхей. – Унақада менга бир бўлак совун бер, Полли! Кеча кийимимни яхшилаб ювмаган эканман.

– Фақат менинг сувимда ювмайсан.

– Сенинг сувингда юваман. Мана шу идиш сеникими?

– Яхшиси, бас қил!

– Совун берасанми? – сўради Закхей.

– Совун бераман, – бақирди Полли. – Лекин бу ердан йўқоласан!

Закхей чиқиб кетди. У деворга осиғлиқ сув идишлардан бирини олиб, уни айнан ошхона дераза олдига қўйди. Кейин қўлини тиқиб сувни шалоплата бошлади. Шу заҳоти ошпаз ҳовлига чиқиб келди.

– Нима қиляпсан? – сўради у Закхейнинг тепасига бориб.

– Ҳеч нарса! Кийимимни ювяпман!

– Менинг сувимдами?

– Ҳа!

Ошпаз сувнинг ўзиники эканига ишонч ҳосил қилиш учун бошини сув идиш томонга эгди. Шунда Закхей яраланган қўлининг боғлови орасида револьверни олиб, ошпазнинг чаккасига тиради ва тепкини босди…

V

Закхей қоқ ярим тунда ётиш учун бостирмага кирганида шерикларидан бир-иккитаси уйғониб кетди ва шу пайтгача ҳовлида нима қилганини сўрашди.

– Ҳеч нарса, – деди Закхей. – Шунчаки… Поллини отиб ўлдирдим.

Шериклар ётган жойларидан туриб, каравот четига тисарилишди:

– Сен уни ростдан отдингми?

– Ҳа.

– Жин урсин! Шу етмай турувди. Қаеридан отдинг?

– Калласидан! Чаккасига тираб тепкини босдим, нариги чаккасидан чиқиб кетди.

– Ол-а! Ўлигини нима қилдинг?

– Буғдойзорнинг ғарбий томонида, қўлига газетасини ҳам тутқазиб қўйдим.

– Йўғ-е, ростдан шунақа қилдингми?

Шериклари ниҳоятда жойларига ётишди. Бир дақиқа ўтиб, кимдир сўради:

– У дарров ўлдими?

– Ҳа, – деди Закхей, – дарров десаям бўлади. Ўқ бош чаноғини тешиб ўтди.

– Ҳа, ўқнинг нишонга теккани шу, – деди шерикларидан бири. – Ўқ мияни тешиб ўтса, ўша заҳоти ўлади одам.

Бутун бостирмага жимлик чўкди. Ҳамма ухлаганди.

Назоратчи кўп ўтмай, ошпазнинг ёрдамчиларидан бирини унинг ўрнига тайинлади. Шогирд баҳордан бери анча нарсани ўрганиб, қўли келишиб қолганди. Бугун у устозининг ўрнини эгаллади. У Поллининг ўлимидан жуда хурсанд эди. Ахир, энди у бош ошпаз-да!

То ўрим тугагунча ҳаммаси бир маромда кечди. Поллини ҳам энди ҳеч ким эсламай қўйди. Шўрликнинг жасади буғдойзорнинг аллақайси пучмоғида кўмилганди. Начора, бўлар иш бўлди!

Октябрь келиши билан ишчилар хайрлашув зиёфатини ташкил қилиш ва кейин ҳар томонга тарқалиш мақсадида Биллиборидан энг яқин шаҳарчага жўнаб кетишди. Айни дамда улар бир-бири билан апоқ-чапоқ бўлиб қолишганди. Улар бир-бирини қучоқлаб, хайр-хўш қилишарди.

– Сен қаерга борасан, Закхей? – сўради кимдир.

– Сал узоқроққа, Ғарбга! – деди Закхей. – Балки Вайомингга борарман? Қишда яна ўрмонга бораман, дарахт кесишга!

– Ҳа, унда яна кўришарканмиз, омон бўл, Закхей! Оқ йўл!

Шериклар янкилар ўлкасининг турфа хил бепоён манзиллари бўйлаб тарқалишди. Закхей Вайомингга йўл олди.

Саҳро эса аввалгидек чексиз уммон мисол чайқаларди. Унинг тепасида октябрь қуёши ўзининг игнадек ўткир нурларини аямай сочарди…