БИРИНЧИ ҚИСМ

Матф. XVIII боб. 21-оят. Шунда Петр унга юзланиб дедики: Ё, раббим! Менга қарши гуноҳ қилган биродаримни неча бор афв этсам бўлади? Етти мартагачами? 22-оят. Ҳазрати Исо унга деди: етти мартагача демайман сенга, етти карра етмиш мартагача.

Матф. VII боб. 3-оят. Нима учун биродаринг кўзидаги чўпни кўрасан-у ўз кўзингдаги ходани пайқамайсан?

Иоанн. VIII боб. 7-оят… ичингизда қайси бирингиз гуноҳсиз бўлсангиз, аёлга аввал ўша тош отсин.

Лука. VI боб. 40-оят. Шогирд устозидан юқори бўлмайди, аммо камолатга етгач, ҳар қандай шогирд устозидай бўлади.

I

Бир неча юз минг одам бир парча ерга тўпланиб олиб, ўзлари тиқилишиб яшаётган ерларини хўрлашга нақадар уринишган бўлмасин, ҳеч бир гиёҳ ўсмасин деб ерга қанчалик тош ётқизишган, ниш уриб чиқаётган ҳар бир гиёҳни қириб-қиртишлаган бўлмасин, тошкўмир ва нефть бурқсатишиб, дарахтларни қийратган ва жамики ҳайвону паррандаларни қувғин қилишган бўлмасин, баҳор шаҳарда ҳам баҳорлигини қилган эди. Қуёш қиздириб, қиртишланмаган жойларда, ёлғиз хиёбонлардаги майсазорлардагина эмас, балки харсангтошларнинг орасида ҳам ўтлар жонланиб ўсган ва кўм-кўк тусга кирган, қайинлар, тераклар, шумуртлар ёпишқоқ ва хушбўй барг ёзган, арғувонлар куртак чиқарган эди; зағчалар, чумчуқлар ва каптарлар баҳордан хурсанд бўлиб ин қўйишар, офтобрўя деворлар бўйида пашшалар ғўнғиллашарди. Ўт-ўландан тортиб паррандаларгача, қурт-қумурсқалардан тортиб болаларгача – ҳаммаси шод эди. Аммо одамлар – ёши улғайган кишилар ўзларини ва бир-бирларини алдашни, қийнашни тарк этмасдилар. Одамлар шу баҳор тонгини, бутун тирик жоннинг бахт-саодати учун худо томонидан яратилган шу дунё гўзаллигини, яъни тинчлик-тотувлик билан яшашга чорловчи нафосатни эмас, бир-бирлари устидан ҳукмрон бўлиш учун ўзлари ўйлаб топган нарсани муқаддас ва муҳим деб билар эдилар.

Чунончи, губерна турмасининг маҳкамасида ҳам барча ҳайвону одамларга берилган шу баҳор гашти ва қувончи муқаддас ва муҳим деб ҳисобланмас, балки, кечагина келиб теккан ва фалон идорага деб ёзилган сарлавҳасига рақам қўйилган, муҳр босилган бир парча қоғоз муқаддас ва муҳим эди. Бу қоғозда, турмада тергов остидаги уч маҳбус – икки аёл ва бир эркак ушбу кун, яъни 28 апрель, эрталаб соат тўққизга етказилсин, дейилганди. Аёллардан бири, яъни катта жиноятчи алоҳида келтирилиши лозим эди. Шу тариқа мазкур қоғозга биноан, 28 апрель куни эрталаб соат саккизда аёллар бўлимининг қоронғи ва қўланса йўлагига бош назоратчи кириб келди. Оппоқ сочлари ҳурпайган, енглари уқали кофта кийиб, кўк ҳошияли камар боғлаб олган ҳорғин қиёфали бир аёл ҳам унинг кетидан йўлакка эргашиб кирди. Бу – назоратчи аёл эди.

У навбатчи назоратчи билан эшиги йўлакка очиладиган камералардан бирининг ёнида тўхтаб:

– Сизга Маслова керакми? – деб сўради.

Назоратчи шарақлатиб темир қулфни очди, камера эшигини очган эди, йўлакдагидан ҳам бешбаттар қўланса ҳид гуп этиб димоққа урилди. Назоратчи:

– Маслова, судга! – деб қичқирди-да, эшикни яна дарров ёпиб, кутиб турди.

Ҳатто турма ҳовлисида ҳам шамол далалардан шаҳарга ҳайдаб келтирган ҳаётбахш тоза ҳаво бор эди. Аммо йўлакда ҳар қандай янги келган одамнинг кўнглини оздирадиган шиптир ҳиди, қора мой ва чириган нарсаларнинг сассиқ ҳиди димоққа уриларди. Ҳовлидан кириб келган назоратчи хотин, бадбўй ҳавога ўрганиб қолган бўлса-да, алланечук бўлиб кетди. У йўлакка кирар-кирмас, тўсатдан бўшашиб, уйқу босди.

Камерадан ғовур-ғувур товушлар: аёллар овози, яланг оёқларнинг шипиллаши эшитилди.

– Имиллама, тезроқ қимирла, Маслова! – деб қичқирди бош назоратчи камера эшигидан.

Орадан икки дақиқа ўтар-ўтмас оқ кофта, оқ юбка устидан халат кийиб олган, ўртачадан келган, кўкраклари тўла, ёшгина жувон эшикдан шартта-шартта юриб чиқди, кейин ўгирилиб назоратчи ёнида тўхтади. Жувоннинг оёғида ип пайпоқ, пайпоқ устидан ёғоч кавуш, бошида оқ дурра бўлиб, унинг тагидан, атайин қилгандек қора жингалак сочлари ҳалқа-ҳалқа бўлиб чиқиб турарди. Жувоннинг юзи шундай бўзарган эдики, узоқ вақт қамоқда ётган одамларнинг юзигина шунақа бўлади, худди ертўлада сақланган картошканинг нишларини эслатади. Кичкинагина узун қўллари ҳам, халатнинг кенг ёқасидан кўриниб турган семиз, оппоқ бўйни ҳам худди ана шундай эди. Унинг, айниқса, оқариб кетган юзида чақнаб турган шишинқираган тимқора ўйноқи кўзлари ажойиб эди, аммо аёлнинг бир кўзи салгина ғилай эди. Жувон тўлагина кўкрагини кериб, қоматини тик тутарди.

Йўлакка чиққач, у бошини ғоз кўтариб, назоратчининг кўзига тик қаради ва унинг талабларини бажаришга шайланиб турди. Назоратчи эшикни энди беркитмоқчи бўлганда, сочлари оппоқ, юзини ажин босган рангпар бир кампир эшикдан бошини чиқариб қаради. Кампир Масловага алланима деб гапира бошлади. Назоратчи кампирнинг калласини эшик билан итариб, тарақлатиб ёпди – кампир дарҳол бошини тортиб олди. Камера ичида хотин кишининг хандон уриб кулгани эшитилди. Маслова ҳам жилмайди-да, эшикнинг панжара тутилган кичкина туйнугидан қаради. Кампир ичкари томондан туйнук олдига келиб, панжарага юзини тираб хириллаб гапира бошлади:

– Битта гапда тур – вассалом, ортиқча гапирма.

– Нима бўлса ҳам, тезроқ бир ёқли бўлсайди, бундан баттар бўлмайди-ку, – деди Маслова бошини силкиб.

– Албатта, бир ёқли бўлади-да, икки ёқли бўлмайди, – деди ўзига ишонган бош назоратчи ўткир жавоб берганидан мамнун бўлиб. – Қани, юр!

Кампирнинг туйнукдан кўриниб турган кўзи ғойиб бўлди. Маслова бўлса йўлакнинг ўртасига тушиб, майда қадам ташлаб бош назоратчи орқасидан тез-тез юриб кетди. Улар тош зинадан пастга тушишди, кейин аёллар камерасидан бешбаттар бадбўй ва сершовқин эркаклар камералари ёнидан ўтишди, туйнуклардан қараган кўзлар уларни кузатиб қолди. Бош назоратчи билан Маслова милтиқли икки конвой солдат турган идорага киришди; идорада ўтирган мирза солдатлардан бирига тамаки тутуни сингиб кетган қоғозни тутқизди-да, маҳбус аёлни кўрсатиб: «Қабул қилиб ол», – деди. Қизил юз, чўтир солдат – нижегородлик мужик қоғозни шинели енгининг қайтармасига қистирди-да, шериги, ялпоқ юзли чувашга маҳбус аёлни кўрсатиб кўз қисди. Солдатлар маҳбус аёлни олдиларига солиб зинадан тушиб, дарвоза томон юришди.

Дарвоза ўртасидаги кичкина эшик очилди. Солдатлар билан маҳбус аёл остонадан ҳатлаб қўрага чиқишди, сўнгра панжарадан ўтиб, шаҳар бўйлаб, тош кўчанинг ўртасидан юриб кетишди.

Извошчилар, дўкондорлар, ошпаз хотинлар, ишчилар, амалдорлар тўхташиб, маҳбус аёлга қарашарди: баъзилари бошларини чайқаб: «Йўлдан озган кишининг аҳволи шу-да! Бизга ўхшаб тинч юрса ўладими», – деб ўйлашарди. Болалар «қароқчи» хотинга қўрқа-писа қарашар, орқасидан солдатлар келяпти-ку, энди ҳеч нарса қилолмайди, деб юпанишарди. Кўмирини сотиб бўлиб, трактирдан чой ичиб чиққан бир қишлоқи мужик маҳбус аёлнинг ёнига келди-да, чўқиниб унга бир тийин узатди. Маҳбус аёл қип-қизариб кетди, боши хам бўлди, алланима деб ғудранди.

Маҳбус аёл ҳамманинг кўзи ўзида эканини сезиб, қараётганларга оҳистагина кўз қирини ташлаб қўйди ва ўзига тикилиб қараганларини билиб, хурсанд бўлди. Турмадагига қараганда тозароқ бўлган баҳор ҳавоси ҳам унинг баҳрини очди. Аммо, юришни унутиб қўйган, қўпол маҳбуслар шиппагини кийган оёқлари тошда юрганда оғрир, шунинг учун ҳам у кўзини ердан узмай, оҳистароқ қадам қўйишга уринарди. Ун дўкони ёнидан ўтиб кетаётганда, маҳбус аёл дўкон ёнида, одамлардан қўрқмай, лапанглаб юрган беозор каптарлардан бирини босиб олаёзди, каптар пар этиб кўтарилди-да, қанотларини силкитиб маҳбус аёлнинг қулоғи ёнидан учиб ўтиб кетди, шамоли юзига келиб урилди. Маҳбус аёл жилмайди-ю, кейин ўзининг қандай аҳволда эканлиги эсига тушиб, хўрсиниб қўйди.

II

Маҳбус Маслованинг бошидан ўтган воқеалар кунда бўлиб турадиган воқеалардан эди. Маслова эрга тегмаган бир хизматкор хотиннинг қизи эди. Бу эрсиз хотин қишлоқда опа-сингил помешчик бекачникида молбоқарлик қиладиган онаси қўлида турар ва ҳар йили туғар эди. Қишлоқ одатига кўра, туғилган бола чўқинтириларди, кейин онаси дунёга бемаврид келган, ишлашга халақит берган бу кераксиз болани эмизмасди, у кўп вақт ўтмай очликдан ўлиб кетаверарди.

Унинг беш боласи шу тахлитда ўлиб кетган эди. Ҳаммаси чўқинтирилди, кейин эмизилмади, ўлиб кетди. Ўткинчи лўлидан орттирилган олтинчи бола қиз эди ва агарда у қари бекачлардан бири қаймоқдан сигир ҳиди келяпти, деб молбоқарларни койиш учун молхонага кирмаганда, бу қизчанинг тақдири ҳам худди шундай бўларди. Бека молхонага кирганда аёл дўмбоққина чақалоқни қўйнида олиб ётарди. Қари бекач қаймоқ учун ҳам, кўзи ёриган аёлни молхонага киргизишгани учун ҳам койиди-да, энди чиқиб кетмоқчи бўлганида, гўдакни кўриб ийиб кетди ва момаси бўлишни истаб қолди. Бекач қизчани чўқинтирди ва чўқинтирган қизига раҳми келиб сут, онасига пул бериб турди, шу баҳона билан қизча омон қолди. Қари бекачлар ҳам қизчани «омон қолган» деб юритадиган бўлди.

Онаси касал бўлиб ўлиб қолганда қизча уч яшар эди. Молбоқар кампир неварасини боқишга қийналгани учун қари бекачлар қизчани ўз қарамоқларига олишди. Қора кўз қизча ниҳоятда шўх ва ёқимтой бўлиб чиқди, қари бекачлар ўша билан овунадиган бўлиб қолишди.

Қари бекачлар иккита эди: кичиги Софья Ивановна кўнгилчанроқ бўлиб, қизни шуниси чўқинтирган эди. Каттаси Марья Ивановна қаттиққўлроқ эди. Софья Ивановна қизни ясантирар, ўқишга ўргатар ва уни асранди қилиб олмоқчи бўларди. Марья Ивановна бўлса, қизни хизматкор, уддабурон оқсоч қилиш керак деярди. Шунинг учун ҳам жуда талабчан эди, жаҳли чиқиб турган кезларда қизчани жазолар, ҳатто тутиб олиб урарди.

Шундай қилиб, икки хил таъсир остида тарбия топган қизча ўсиб вояга етганда на асранди қиз бўлди, на оқсоч. Уни Катька эмас, Катенька ҳам эмас, балки Катюша деб чақиришарди. Катюша кашта тикар, уйларни йиғиштирар, иконаларни бўр билан тозалар, қаҳва қовурар, туяр, қайнатиб косачаларда келтириб берар, майда-чуйдаларни ювар, баъзан бекачларга китоб ҳам ўқиб берарди.

Унга бир неча бор совчилар келди, лекин бекачлар орасида яшаб ўрганган қиз ўзига совчи қўйган меҳнаткаш одамлар билан бирга туриш оғир бўлишини ўйлаб, биронтасига ҳам тегмади.