Күннүк Уурастыырап
Багдарыын Сүлбэ,
Сүрдээҕин үөрдүм:
Бөөлүүҥҥү түүлбэр
Эйигин көрдүм.
 
 
Эр бэрдэ киһи,
Эриэккэс үлэҥ,
Кэскилин иһин
Махталбын ыл, эн.
 
 
Норуоппут өлбөт,
Өрөгөй өйө
Дьабыҥҥа көппөт,
Тылыгар сөҥөр.
 
 
Муударай дьоннор
Өйдүүллэр ону.
Булаллар олор
Дуоһуйуу дьолун.
 
 
Үгүс сир аатын
Үөрэтэн билии —
Кэс тылбыт баайын
Кэҥэтэр эбии.
 
 
Итэҕэй, эрэн,
Этэрбин истэн:
Ааҕааччыҥ кутун
Тутуоххун туттуҥ.
 
 
Алта уон сааскын
Астыктык туоллуҥ,
Эн сэмэй ааккын
Сэҥээрдэр буоллуҥ.
 
 
Кэлэр да кэмҥэ
Дьоллоохтук олор.
Туолуохтаах мэҥэ
Баҕаҕын толор.
 

«Нам надо беречь имена людей,

которые составляют гордость, цвет нации».

М.Е. Николаев, первый Президент Республики Саха

Аан тыл

Багдарыын Сүлбэ туһунан матырыйаалы хомуйан, холбоон, кинигэ бэлэмнээн таһаартарар санаа бу сүдү киһибитигэр аналлаах кинигэ ама күн бүгүҥҥэ диэри суох дуо диэн санааттан үөскээбитэ. Онтум, хата, Михаил Спиридонович өссө бу олоххо баарыгар, 80 сааһын туоларыгар, кини үөрэнээччилэрэ – педагогическай наука кандидата У.Ф. Кондакова, Е.Р. Алексеев, С.П. Григорьев олус истиҥ ахтыылардаах кинигэни ытыктыыр учууталларыгар бэлэмнээн бэлэх ууммуттар эбит. Бу «Саха киэн туттар дьоно» серияҕа 2008 с. тахсыбыт «М.С. Иванов-Багдарыын Сүлбэ» диэн кинигэ, хомойуох иһин, республикаҕа киэҥник тарҕамматах.

Ол гынан баран, Багдарыын Сүлбэ курдук, киһиэхэ эрэ бэриллибэт баай ис хоһоонноох, эндирдээх олоҕу олорон ааспыт, хорсун санаалаах, сөҕүмэр үлэһит киһи туһунан суруйуу биир кинигэҕэ баппата биллэр.

Михаил Спиридонович Иванов-Багдарыын Сүлбэни тыыннааҕар төһө да көрсүбэтэҕим, тылын-өһүн эт кулгаахпынан истибэтэҕим иһин, кини биэрбит интервьюларын, ыстатыйаларын уонна суруйбут үлэлэриттэн аахпыт буоламмын, хайдах эрэ бу ураты дьылҕалаах, олоххо инники хардыылаан испит киһини кытта алтыспыт курдук сананным.

Михаил Спиридонович улаханнык ытыктыыр учуутала профессор Г.П. Башарин буолар. Георгий Прокопьевич туһунан кини кэргэнэ К.И. Платонова-Башарина эппит бу тыллара Багдарыын Сүлбэҕэ толору сөп түбэһэллэр: «Ты был мужественным, честным, справедливым во всем. Ты сердцем и душой любил родной народ, которому посвятил свой труд, любил его культуру, страстно любил Родину – Якутию, ее природу, глубоко, искренне любил Россию, русский народ… Народ твой не забывает тебя, чтит, ценит, любит, считает своим достойным сыном».

Кинигэ тахсыытын өйөөбүт «Айар» кыһа дириэктэригэр А.В. Егоровка, эбии үбүлээһининэн көмөлөспүт Ньурба улууһун баһылыгар А.М. Иннокентьевка, социологическай наука доктора, профессор У.А. Винокуроваҕа, суруйааччы Прокопий Чуукаарга, филологическай наука кандидата Багдарыын Ньургун Сүлбэ уолугар, Ньурба улууһун Н.Т. Степанов аатынан Чаппандатааҕы фольклор-литература түмэлин салайааччытыгар Т.Д. Сидороваҕа, Михаил Спиридонович туһунан ахтыы биэрбит дьоҥҥо, үөрэнээччилэригэр, аймахтарыгар махтанабын.

Күндү ааҕааччылар! Бу кинигэ эһиэхэ Багдарыын Сүлбэлиин истиҥ сэһэргэһии, кини чаҕылхай олоҕун сэгэтэн көрүү, кинилиин алтыспыт дьону кытта иһирэх кэпсэтии буоллун.

Л.В. Иванова,

СР култууратын туйгуна

У.А. Винокурова,
социологическай наука доктора, профессор
Киирии тыл
Сырдык сүүрээн чаҕыла

«Багдарыын» диэн тыл суолтата сырдык, ыраас, оттон «Сүлбэ» – сүүрүк, сүүрүгүрдэр. Ол аата Михаил Спиридонович Уйбаныап бэйэтигэр «Сырдык Сүүрээн» диэн ытык өбүгэлэрин ааттарыттан талан, таҥан ааттаммыт дириҥ суолталаах аатын тыыннааҕын тухары дьоһуннаахтык бигэргэппит. Кэнчээри көлүөнэ сахаларга сырдык сүүрээн буолан өйдөрүн-сүрэхтэрин ыраастыы, саха аата сыдьаайа сырдыыр суола, билиигэ-көрүүгэ утаппыты ханнарар, илгэлээх сүмэһин буолан, төрүт Ийэ сири иччилиир ситим сүүрүгүн тобулар анала дьыл-хонук аастаҕын аайы улам күүһүрэн иһэр.

Багдарыын Сүлбэ олоҕун тыыннаах туоһулара бу кинигэҕэ мунньустан кини Саха омук дьылҕатыгар тобулбут, туруорсубут сырдык сүүрээннэрин холбоон баараҕай тардыылаах, улуу эҥсилгэннээх Өй-Сүрэх сахаҕа үөскүүр туоһутунан Багдарыыны – саха дойдутун тыынын, саха тылын, олоҕун майгытын, айар айылгытын, дьоһун ыччатын үөрэтэр, иитэр уратытын, дьылҕатын анаарар үйэлээҕи арааран көрүүтүн, көҥүлгэ, эйэҕэ тардыһыытын, күннээҕигэ кэскиллээҕи тутуһарын – кыраҕы таптыыр сүрэхтэр этитиилэринэн Багдарыын Сүлбэ Айыы тыынын тилиннэрдэ. Аны кини тыыннаахтар кэккэлэригэр өрүү баар буолуо.

Бу кинигэҕэ саха төрүт интэлигиэнин, Багдарыын Сүлбэни, ытыктыыр, кини төлөннөөх сүрэҕиттэн уот сахпыт, киниэхэ күүһүгэр күүс эппит, тирэх, түөрэх, тирээбил буолбут, дьулуһууларын салгыы сайыннарбыт, сиппэтэҕин ситиспит биир санаалаахтара ураты сырдык эйгэ буолан иилии эргийэллэр.

Кинигэ тутула эриэккэс. Аан бастаан хайдах «Саха буоларга» Багдарыын Сүлбэ ыал аҕата, учуутал, директор, чинчийээччи быһыытынан такайбыта араас өттүттэн сырдатыллар. «Уолаттарын сарсыарда сыллаан туруортуур амарах аҕа», «Ханна да тиий, Михаил Спиридонович Иванов тапталлаах, махталлаах үөрэнээччилэрэ Саха сирин хайа баҕарар муннугар элбэхпит», «1600-тан тахса дипломҥа «М. Уйбаныап» диэн илии баттаан туттарбыта». Маны сэргэ кини сир-сир аайы билсэр-көрсөр сир түннүгэ дьоннордоох буолан, республика сирин-уотун, олохтоохторун кытта ыкса ситимнээх этэ. Сунтаарга кэлбитигэр тэрийээччи «Испииһэги туттаран кэбистэ. Багдарыыҥҥа уонча киһи уочараттаабыт, дьиэлэригэр илдьэн хоннороору, ыалдьыттатаары».

Уларыта тутуу кэмигэр, Саха Республикатын тэрийии, саха көҥүлүн туһугар киирсии былдьаһыктаах кэмнэригэр кырдьыгы өрө туппут Багдарыын Сүлбэ, саха омукка күүстээхтик дьайар биллиилээх учуутал, чинчийээччи буолан, Саханы Саха дэтэр уһуктуу хамсааһыннарын төлөннөөх Тыл иччитэ буолбута. Биир санаалаахтары учуутал быһыытынан түмэр дьоҕура сүҥкэнник туһалаабыта. Дьиҥнээх Учуутал – олоҕун устата өрүү учуутал. Ону, холобур, Ньурба эмиэ биир сытыы ньургуна, ленинец Е.Е. Алексеевы кытта биир санаанан, сахабыт туһа диэн бииргэ буолбуттарын Егор Егорович бэлэхтээбит автографтара бигэргэтэллэр. Эмиэ биир оннук туспа суоллаах, булгуруйбат дьулуурдаах М.П. Алексеев-Дапсыны кытта күүстэрин холбообуттара быһаарыылаах суолталаммыта: «Багдарыын туһунан 1980-с сыллар саҥаларыгар «Бастакы топонимист» диэн «Эдэр коммунист» хаһыакка ыстатыйа суруйбутум. Ол өссө бэйэбит сирэй билсэ иликпитинэ суруйбут буолуохтаахпын. Кинини бэйэтин хойут көрсүбүтүм. Мин норуоппар туох эмэ куһаҕан буолаары гыннаҕына тыас биэриэхтээхпин, мантан сэрэниҥ диэн. Ол иһин Дапсы диэн ааты ылыммытым».

Багдарыын Сүлбэ хотугу тиит курдук эриллэн-мускуллан баараҕай, сүҥкэн күүс буолан ыспыт үнүгэстэриттэн тэҥкэ тыа үүнэн таҕыста – «Багдарыынабыстар» кэккэлэрэ. Кинилэргэ туһаайан кинигэ бүтэһик салаатыттан Михаил Спиридонович чиҥ, чуо-бааччы куолаһа субу баардыы иһиллэр: «Элбэх үөрэнээччилэрдээхпинэн, көмөлөһүннэрээччилэрдээхпинэн киэн туттабын, үөрэбин», «Убаизмтан аккаастаныахтаахпыт!», «Хайаан да киһи буолуохтаахпын, олохпун тэриниэхтээхпин диир өй тиийбэт буолан хаалла», «Саха түҥ былыргы баай историялаах омук. Колониальнай империяҕа олорор кэмҥэ аҕыйах ахсааннаах кыра омук историята хаһан да киһилии үөрэтиллибэт», «Промышленноска, баайбытыгар, ыллыбыт да, күн сарсын хаһаайын буолар кыахпыт суох. Итини биһиги өр сыллаах дьаныардаах, дьулуурдаах охсуһуунан, бэйэни бэйэ ииттиниитинэн, үрдүк, араас өрүттээх уустук үөрэҕи баһылаан эрэ ситиһиэхпит. Ити уустуктан уустук соругу ситиһэр туһугар саха норуота өр сыллаах, кэскиллээх былааны ылынара, биир бигэ санааланара наада. Норуот тыын интэриэһин таба тутар, үрдүк сайдыылаах омук буоларын хааччыйар тутаах идеяны булуохтаах уонна ону ситиһэргэ сомоҕолоһуохтаах, бастатан туран, ыччатын иитиэхтээх».

Чахчы чоруун-хатан Багдарыын Сүлбэ курдук дьон баар буолан саха омук кэскилэ кэтит. Саханы Саха дэппит Багдарыын Сүлбэ олоҕун үөрэтиҥ! Киэн туттуҥ!

Итинник дьон үөскээн-төрөөн тахсан истиннэр!

Олоҕун олуктара

1928 с. сэтинньи 8 к. – I Ньурба (билиҥҥинэн Ньурбачаан) нэһилиэгэр төрөөбүтэ;

1942–1945 сс. – Бүлүү педучилищетыгар үөрэнэр;

1945–1948 сс. – Өлөөҥҥө учууталлыыр;

1952 с. олунньу 19 к. – сымыйа балыырга түбэһэн хаайыллар;

1954 с. – хаайыыттан босхолонор;

1955 с. – Дьокуускайдааҕы пединститут история салаатын бүтэрэр;

1954–1956 сс. – сэрии инбэлииттэрин интернат-оскуолатыгар үлэлиир;

1956–1958 сс. – Кэбээйигэ оскуола дириэктэринэн үлэлиир;

1957 с. – Варвара Михайловна Пермяковалыын ыал буолаллар;

1958–1974 сс. – Бүлүү педучилищетыгар дириэктэрдиир;

1960-с сыллартан сир аатын хомуйан чинчийиитин саҕалыыр;

1967 с. – «Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала» аат иҥэриллэр;

1974–1982 сс. – Учууталлар таһымнарын үрдэтэр институкка история, обществоведение кабинетын салайар;

1983–2003 сс. – Гуманитарнай чинчийии институтун старшай научнай үлэһитэ;

2017 с. кулун тутар 25 к. олохтон барбыта.

Багдарыын Сүлбэ

Олоҕум туһунан

Мин Ньурба улууһун Накаас (I Ньурба) нэһилиэгэр 1928 с. сэтинньи 8 к. төрөөбүппүн. Аҕам Уус Испирдиэн, эһэм Такынай Уус – Дьөгүөссэ уус Уйбаныаптар. Удьуор тимир, көмүс уустара. Хос эһэм Дьэпсэй Уйбаныап диэн кыра дуоһунаска тиксэ, дьонугар-сэргэтигэр балайда биллэ сылдьыбыт киһи. Төрүт өбүгэбит Түүлээх Дүҥүрдээх Түлүөн ойуун диэн. Аата сурукка элбэхтик киирбит киһи. Кини хос сиэнэ – Сүлэ Багдарыын. Ол аатын псевдоним оҥосто сылдьабын. Багдарин – эбэҥки тыла, үрүҥ, сырдык диэн өйдөбүллээх.

Аҕыстаахпар иккис кылааска быһа киирбитим. Ол иннинээҕи сылга убайым Сүөдэр ыалдьан кэлэн олорон ааҕарга, суруйарга, суоттуурга үөрэппитэ. Уоннаахпар аҕалаах ийэм иккиэн өлбүттэрэ. Туох эрэ ис ыарыытыгар диэбиттэрин өйдүүбүн. Онон убайым Сүөдэр иитэ ылбыта. Ол гынан 5–7 кылаастарга Марха оскуолатыгар үөрэммитим. Оскуола 7-с кылааһын бүтэрбитим кэннэ убайым, эрдэ үлэһит буоллун диэн, Бүлүү педучилищетыгар үөрэттэрэ ыыппыта, ону 1945 с. бүтэрбитим.

1945–48 сс. Өлөөн орто оскуолатыгар история, география, ССРС конституциятын учуутала буолбутум. Учуутал тиийбэтэ бэрт буолан, итинник үлэлэттэхтэрэ буолуо.

Историк, этнограф И.С. Гурвич ол кэмҥэ учууталлыыр этэ. Чинчийэр үлэнэн дьарыктанарын, дьону кытта кэпсэтэрин көрөр-истэр этим. Үлэтин ис хоһоонун бу диэн өйдөөбөтөрбүн даҕаны, син туох эрэ хаалбыта буолуо. Биирдэ республика хаһыатыгар ыстатыйа таһаартарарыгар мин ааппын кыбыппыт этэ. Дьону кытта кэпсэтэрбэр тылбаастаан көмөлөстө диэн.

Биир сайын экспедицияларга тылбаасчытынан сылдьыбытым. Сайыны быһа. Туундараҕа тиийэ сылдьыбыппыт. Аны санаатахха алмааһы көрдүүллэр эбит.

Учуутал тиийбэт, онон үс сыл кэнниттэн салгыы үлэлэтэ хаалларыахпыт диэбиттэрэ. Ол иһин үөрэх министрэ С.С. Сюльскайга сурук суруйбутум. Үөрэнэ барыахпын баҕарабын, көҥүллээ диэн. Кини Ньурба, Сүлэ. Убайбын Сүөдэри билэр, билсэллэр эбит этэ. Ону ахтыбытым. Көҥүллүүр туһунан сурук кэлбитэ. Онон 1948 сыл күһүнүттэн пединститут устудьуона буолбутум.