– oliy o‘quv yurtida ma’naviy-ma’rifiy ishlarni tashkil etish va boshqarishning ijtimoiy-pedagogik va amaliy-uslubiy asoslarini ishlab chiqish;

4.2.1-shakl

– o‘quv-tarbiyaviy, ma’naviy-ma’rifiy ishlar va shu yo‘nalishdagi ta’lim-tarbiya jarayoni ishlarini yagona dinamik tizim sifatida ifoda- lab olish va uni muvaffaqiyatli faoliyat yuritish mexanizmlarini ishlab chiqish;

BARKAMOL SHAXSNI SHAKLLANTIRISH

– jamiyat taraqqiyoti saviyasi va darajalarini e’tiborga olgan holda yoshlarning tarbiyasidagi davlat ta’lim standartlarini takomillashtirish muammolari bilan muntazam qiziqib borish;

– ma’naviy-ma’rifiy ishlarni tashkil etishni jamiyat taraqqiyoti mosligini kuzatish va nazorat qilishni va bu sohada monitoringni yo‘Iga qo‘yish hamda uning natijalari asosida tarbiyada rostlash va tuzatishlar kiritish mexanizmlarini ishlab chiqish;

– oliy o‘quv yurti talabalarining ma’naviy shakllanganligini aniqlashni modellashtirish lozim va bu modelning obyektiga adekvatligini nazorat qilish orqali yoshlarning ma’naviy shakllanganligini aniqlashning tizimini yaratish. Ulardan kerak bo‘lganda ayrim talaba yoki guruh, kurs. fakultet va shuningdek, oliy o‘quv yurtining talabalarining ma’naviy yetukligini aniqlash mexanizmini ishlab chiqish va uni yuksaltirishga uslubiy tavsiyalar tizimini ishlab chiqib, joriy etishga erishish va hokazo.

Ma’naviy-axloqiy jihatdan shakllangan barkamol inson quyidagi xususiyatlarni o‘zida mujassam qiladi:

– butun oila a’zolari, qo‘ni-qo‘shnilari, mahalla-ko‘yi, hamqishloqlari va butun mamlakat xalqining farovonligi haqida qayg‘uradi;

– odob-axloqli va fe’l-atvori yoqimli bo‘lishini insoniy burch deb hisoblaydi;

– ota-bobolaridan yodgor bo‘lib qolgan milliy-ma’naviy meroslarni yuksak qadrlaydi;

– milliy qadriyatlarni e’zozlaydi. avaylab-asraydi va ularga sodiq bo‘lib qoladi;

– unda vatanparvarlik, xalqparvarlik, insonparvarlik tuyg‘ulari barqaror bo‘ladi;

– umumxalq ma’qullagan Konstitutsiyani va shu kabi muhim davlat hujjatlarini hurmat qiladi hamda Davlat ramzlariga sadoqatli bo‘ladi;

– Vatan ravnaqi, yurt tinchligi, xalq farovonligi yo‘lida fidoyilik ko‘rsata oladi va shu kabilar.

Yoshlarimiz oldiga qo‘yilgan talablarga e’tibor berilsa va shu ketma-ketlikdagi ta’lim-tarbiya olib borilsa, Birinchi Birinchi Prezidenti miz I.A.Karimov orzu qilganidek. «Barkamol avlod – O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori» degan shior amalga oshadi. Bu orzuni amalga oshirishda dastlab «Barkamol avlod orzusini», ya’ni maqsadni quyidagicha ifodalab olamiz: Kadrlar tayyorlash milliy dasturi, barkamol avlodni tayyorlashning qonuniy davlat ahamiyatiga ega bo‘lgan hujjatidir. Bunda. birinchidan, milliy dasturni to‘liq bajarishga erishish, ikkinchidan, butun xalqni mazkur savobli ishga to‘liq jalb qilish, uchinchidan, umumommaning mazkur ishlar mazmun-mohiyatiga tushunib olishiga erishish va nihoyat, to‘rtinchidan. har bir fuqaro belgilangan vazifalarning bajarilishiga ishonch hosil qilishiga va bu jarayonga munosib hissa qo‘shishiga ishtirok etish istagini uyg‘onishiga erishish barchamizning orzuimizdir.

Shu yo‘sindagi olib borilgan ta’lim-tarbiya oxirida barkamol shaxsga qo‘yilgan talab (mezon) bilan tarbiyalangan shaxsdagi intellektual salohiyat solishtirilib ko‘riladi va mezon bo‘yicha talablar bajarilgandan keyin tayyor mutaxassisga «Mehnat bozori» – ya’ni kasbiy faoliyat uchun yo‘llanma beriladi. Bunda mustaqil O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi – buyuk davlat barpo etish, xalqning maqsad-muddaolarini amalga oshirish, milliy g‘oyani yoshlar qalbi va ongiga singdirishdan iborat.

Barkamol shaxs tarbiyasi jarayoniga bunday yondashish ta’lim-tarbiyaning har bir bosqichida puxta tayyorgarlikka ega bo‘lishni va maqsadga yetishni kafolatlaydi. Maqsadga yetish tadbirlari avvaldan ishlab chiqilgan mezonlar asosida olib boriladi. Ta’lim-tarbiya mazmuniga qarab yoki ushbu jarayonni boshqarish mazmuniga qarab maqsadlar tizimi (ketma-ketligi) yoki yaxlit-yagona bir maqsad bo‘lishi mumkin va u Davlat ta’lim standartlariga yoki mutaxassis- larga qo‘yiladigan jahon ta’limi talablari asosida shakllangan (tuzil- gan) bo‘ladi.

Barkamol avlod tarbiyasining qayd etilgan ilmiy asoslangan ta’lim-tarbiya jarayoni, ayniqsa, ta’limni boshqarishda istiqbolli natijalarni qo‘lga kiritish imkonini beradi va eng asosiy, «Barkamol avlod – O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori», degan ezgu niyatlarning og‘ishmay amalga oshishiga fundamental asos bo‘ladi.

Yuqorida keltirilgan fikrlarga tavangan holda, shunday xulosa qilish mumkin. Yoshlarni barkamol darajada tarbiyalash uchun milliy istiqlol g‘oyalari bilan ularni yaqindan tanishtirish, ya’ni ularning qalbida. eng avvalo, milliy ong, milliy g‘urur, milliy mafkura tushunchalarini shakllantirish orqali ularning vaqtini bo‘sh qoldirmaslik, ularni ijtimoiy foydali ishlarga jalb qilish lozim. Yoshlar bilan shunday usullarda shug‘ullanish natijasida, talabalarni bu ishlarga jalb qilish orqali ularni tashqi salbiy ta’sirlardan saqlab qolish imkoniyati paydo bo‘ladi.

4.3. Tarbiya vazifalari va mazmuni. Tarbiyaning aqliy, fuqarolik, ma’naviy-axloqiy, jismoniy, iqtisodiy, ekologik, estetik yo‘nalishlari haqida

Mamlakatimizda ijtimoiy tarbiya va uning turlari (axloqiy, aqliy, jismoniy, estetik, ekologik. iqtisodiy, huquqiy va mafkuraviy tarbiyalar) quyidagi vazifalarni amalga oshiradi. Chunonchi:

1. Axloqiy tarbiyani tashkil etish jarayonida o‘quvchilarni ijtimoiy-axloqiy me’yorlar mazmunidan xabardor etish, ularga axloqiy me’yorlarning ijtimoiy hayotdagi ahamiyatini tushuntirish, ulardan ijtimoiy-axloqiy me’yorlar (talab va taqiqlar)ga nisbatan hurmat hissini qaror toptirish asosida aqliy ong madaniyatini shakllantirish.

2. Aqliy tarbiyani yo‘lga qo‘yish chog‘ida o‘quvchilarni ilm- fan, texnika va texnologiya borasida qo‘lga kiritilayotgan yutuqlardan, yangilik va kashfiyotlardan boxabar etish, ijtimoiy fanlar asoslari xususidagi bilimlar berish tarzida ularda tafakkur qobiliyatini qaror toptirish, dunyoqarashini shakllantirish.

3. Jismoniy tarbiyani tashkil etish jarayonida o‘quvchilarda o‘z sog‘liqlarini saqlash va mustahkamlash, organizmni chiniqtirish, jismoniy jihatdan to‘g‘ri rivojlanishni hamda uning ishlash qobiliyatini oshirish borasida g‘amxo‘rlik qilish tuyg‘usini yuzaga keltirish, ularda yangi harakat turlari borasida ko‘nikma va malakalarni hosil qilish, ularni maxsus bilimlar bilan qurollantirish, o‘quvchilarning yoshiga va jinsiga muvofiq keladigan (kuch, tezkorlik, chaqqonlik, sabot-matonat, chidam, iroda va tavsifni qaror toptirish) asosiy harakat sifatlarini rivoj lantirish, ularda shaxsiy gigiyenani saqlashga nisbatan ongli mimosabatlarni tarbiyalash.

4. Estetik tarbiyani olib borish jarayonida o‘quvchilarda estetik his-tuyg‘u, estetik didni tarbiyalash, ularning ijodiy qobiliyatlarini taraqqiy ettirish, estetik madaniyatini shakllantirish.

5. Ekologik tarbiyani olib borish chog‘ida o‘quvchilarga ekologik bilimlar berish asosida shaxs, jamiyat va tabiat birligi hamda aloqadorligini o‘quvchilarga tushuntirish, ularda ekologiyaning inson, insoniyat, jamiyat taraqqiyotidagi muhim o‘rni va ahamiyati borasida tushunchalarni qaror toptirish. shuningdek, ekologik madaniyatni shakllantirish.

6. Iqtisodiy tarbiyani tashkil etish jarayonida o‘quvchilarga iqtisodiy bilimlar berish asosida mamlakat iqtisodiy barqarorligini ta’minlash, bozor infrastrukturasi qoidalariga amal qilish, ichki bozorni to‘ldirish, kichik va o‘rta biznesni yaratish borasidagi faoliyat jarayonida ishtirok etish, ko‘nikma va malakalarni hosil qilish, inson mehnati bilan bunyod etilgan moddiy boyliklarni asrash, ularni ko‘paytirish borasidagi qayg‘urish tuyg‘ularini qaror toptirish, iqtisodiy madaniyatni shakllantirish.

7. Huquqiy tarbiyani tashkil etish jarayonida o‘quvchilarga Davlat Konstitutsiyasi haqidagi ta’limotni, chunonchi, fuqarolik, oila, meh nat, xo‘jalik, ma’muriy, nafaqa, sud ishlarini yuritish va boshqarish huquqlarining ma’nosini tushuntirish, ular ongiga ijtimoiy-huquqiy me’yorlarning shaxs va jamiyat hayotidagi ahamiyati haqidagi tasavvurga ega bo‘lishlarini ta’minlash, ularda huquqiy ong, shuningdek, huquqiy faoliyatni tashkil etish borasidagi ko‘nikma va malakalarni hosil qilish, huquqiy madaniyatni shakllantirish.

8. G‘oyaviy va mafkuraviy bilim berish, O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, fuqarolik jamiyat asoslari, milliy davlat tuzilishi, shuningdek, mafkura mazmunini o‘rganishni ta’minlash asosida o‘quvchilarda mafkuraviy faoliyat ko‘nikma va malakalarni qaror toptirish, mafkuraviy madaniyatni shakllantirish va boshqalar.

Demak, tarbiya mazmunida oldinga qo‘yilgan maqsad va vazifalarga muvofiq o‘quvchilar tomonidan o‘zlashtirishi lozim bo‘lgan bilim, ko‘nikma va malakalar shaxs xulq-atvori hamda sifatlarining mohiyatini aks ettiradi.

Mavzularni mustahkamlash uchun savol va topshiriqlar:

1. Tarbiya deganda nimani tushunasiz?

2. Tarbiyaning maqsadi nimadan iborat?

3. Tarbiya to‘g‘risida taniqli o‘zbek pedagogi Abdulla Avloniv aytgan fikr-mulohazalar haqida gapirib bering.

4. Tarbiyaviy ishlarni demokratlashtirish deganda nimani tushunasiz?

5. Tarbiyaviy ishlarni insonparvarlashtirish nima?

6. Oliy о‘quv yurtida та ‘naviy-ma ‘rifiy ishlar qanday tashkil etiladi

7. Barkamol inson о‘zida qanday xususiyatlarni mujassam qiladi?

S. Tarbiyaning qanday turlari mavjud?

Test savollari

1. «Vijdon – ruhimizning ma’naviy quvvati bilan fikrimiz- ga quvvat beruvchi bir vositai idrokiyatdir». Ushbu fikr muallifi kim?

A)Aflotun B) Pifagor

D)Suqrot E) Arastu

2. «Tarbiya o‘zi agar u kishining baxtiyor bo‘lishini istar ekan, u baxt uchun tarbiyalashi kerak emas, balki turmush mehnatiga tayyorlashi lozim». Ushbu fikr kimga tegishli?

A)Makarenko B) Ushinskiy

D)Suxo‘llinskiy E) Pestalotssi

3. «Turkiy guliston yoxud axloq» asari kimning qalamiga mansub?

A)M. Behbudiy В) M. Qoshg‘ariy

D)A. Avloniy E) A. Cho‘lpon

4. Tarbiya jarayonining o‘ziga xos xususiyatlari nechta?

A)6 ta B) 5 ta

D)3 ta E) 4 ta

5. Barcha yoshdagi bolalarning asosiy faoliyat turi o‘yin bo‘lsa, maktab o‘quvchisi uchun qaysi faoliyat turi bor?

A) O‘qish faoliyati B) Mehnat qilish faoliyati

D) A va В javoblar to‘g‘ri E) Ta’lim olish faoliyati

6. Tarbiya turlari qaysi variantda to‘g‘ri ko‘rsatilgan?