3.

Адырыыс Боотур Дагдаҕардаах атаарбыт сирдэриттэн түүннэри айаннаан, Тоҕус Боотурдаах түөлбэлээн түспүт сирдэригэр нөҥүө күн киэһэтигэр тиийбитэ. Тоҕус Боотурдаах билэр киһилэрин көрөн үөрбүттэрэ. Түүн хойукка диэри Туоҕа Боотурдаах тустарынан, туматтары кытта кыргыһыыны, Хаан Илбис сүппүтүн туһунан кэпсээни истэн, бэркэ астынан утуйбуттара. Сарсыныгар Адырыыс Боотуру аарааҥҥа диэри атааран, сүүрүктээх үрэххэ диэри суолу ыйан арахсыбыттара.

Адырыыс айаннаабытын үһүс күнүгэр кыра сыырдаах от үрэххэ сарсыардааҥҥы туман быыһынан кыыллар муостара адаарыҥныылларын көрбүтэ. Туматтар быһыылаах диэн сэрэхэчийбитэ. Атыттан ыстанан түһэн, тэһиинин тииккэ эрийэ тардаат, куонньалыгыттан ох саатын хостоон, тиит кэннигэр сөрүөстэ кыҥастаспыта. Дьон көстүбэтиттэн, ойуур кыылларыгар түбэспитин сэрэйэн, бултаһарга санаммыта. Төһө даҕаны үөмэр-чүөмэр үктэннэр, тоҥон эрэр сир маһа-ото тыһыргаан, сарсыардааҥҥы чуумпуга улаатан иһиллэрэ. Табалар тугу эрэ сибикилээн хантаарыҥнаспыттара. Ортолоруттан бу эргин дэҥҥэ көстөр, уус киһи чочуйан оҥорбутун курдук, адаархай муостаах туус маҥан таба тамаһыйан тахсан, тула холоруктана, тыына бурҕаҥнаабыта. «Куйарха Хоһууҥҥа дылы кылбаҥнаан түһэн», – диэн санаа Адырыыс төбөтүгэр кылам гынан ааспыта. Охтоох кирсин тарпытынан, маҥан табаны батыһыннаран иһэн, оҕун ыытан кэбиспитэ. Сыт ылаары хантаарыҥныы тохтообут маҥан таба соһуйбуттуу ньахчас гына түһээт, буута быстарынан кылбаҥныы ойбута. Кэнниттэн туман быыһынан кыыллар муостара барбах адаарыҥнаһаат, сүтэн хаалбыттара. «Дьоҕойон кынаттаахтар дуу, хараҕым иирэн, тугу-тугу ыттым?» – диэн ботугуруу, Адырыыс хараҕын соттуммахтыы, тиитин кэнниттэн тахсан кэлбитэ. Түһэн көрүөн дуу, көрүмүөн дуу саарбахтаабыттыы, турбахтыы түһээт, талахтартан тутуһан, аллара түспүтэ. Табалар барбыт суолларын чинчийэн, төттөрү-таары хаамыталаабыта. Окко умньаммыт хааны булан, тарбаҕынан биһэн ылан, тылынан салаамахтаабыта. Хаан онно-манна биир кэмник суол хаалларан таммаланан, тэйдэҕин аайы, сыыйа аччаан испитэ. «Улаханнаппатах дуу, хайыах баҕайыный?» – диэн саныы, Адырыыс иннин кыҥастаһа, тохтуу түспүтэ. «Чэ, бээ, күн да эрдэ, үрэхтэн тахсыбатаҕына ситэн сиир инибин?» – диэн ботугуруу, атын тиҥилэхтээн биэрбитэ.

Кыыл син барбахтаһа иһэн, үөрүттэн хаалан, талахтар быыстарыгар киирэн сытан ылбытын көрөн, үөрэ түспүтэ. Ох саатын бэлэм тутан, сиэллэрэн бидилиппитэ. Таба от үрэхтэн, куоһааҕынан туораан, бэс мастаах сиргэ тахсыбытын чуо булбута. Соҕотох таба суола тыргылла сытарыттан эрэлэ улааппыта. Хаста даҕаны хоноҥноһо туттан, дьоһумсуйан хаамса сылдьар хара улардарга түбэһитэлээбитэ эрээри, кыыллаан сиэри, ааһа турбута. Кыыл ситтэриэхчэ ситтэрбэккэ, халлаан борук-сорукка сууланан, хараҥаран барбыта. Адырыыс аччыктаан, хараҕа суолу араарбат буолан, биир алаас саҕатыгар тохтообута. Атын сыбыдахтаан, өртөөн кэбиспитэ. Бэйэтэ иһирдьэ киирэн, охтубут улахан тиит буордаах силиһинэн хаххаланардыы, иннигэр кутаа оттунан, хонордуу тэриммитэ. Үтэтин тобоҕун хадьырыйаат, ыҥыырын сыттыктанан, хаҥас өттүгэр батаһын уурунан, сулустары кыҥастаһа сытан, утуйан хаалбыта.

Чараас тумарыкка бүрүллэн, күн сылааһын биэрбэккэ, ыйдыы дьэлтэйиитэ, от-мас кырыаланан, тула сырдаан тунаарбытын кэннэ, дьагдьайан уһуктубута. Уккунньаҕын хамсата дьөлүтэ анньыалыы, үрэн бурулаппыта, ол аайы кырачаан кыымнар кыыһырбыттыы, кытара кыыһа кылахачыспыттара. Үрүү салгына тохтоотоҕуна уҕарыйан, буруонан сабына унаарбыттара. Ханна эрэ, түгэххэ саспыт мэник кыымчаан уһуктан, хаппыт сарадахха хатанан, үөрбүттүү өрө күлүбүрээн, доҕотторун уһугуннарардыы, умайан сириэдийбитэ.

Адырыыс уотун көрбөхтүү, бөҕүөрбүт тарбахтарын саратан, ытыһын уокка үппүтэ. «Туох абааһы кыыла түбэһэн моһуоктаата? Аны бу кырыаҕа суола көстүбэт. Тоҕус Боотурдаах ыйан биэрбит суолларыттан тэйдэҕим. Хайдах буолуох баҕайыбыный, төттөрү баран көрөрүм дуу?» – диэн мунаахсыйа саныы олордоҕуна, икки суор киниттэн соччо ырааҕа суох сиргэ, тугу эрэ былдьаһардыы халаахтаһан, эккирэтиһэн сурдурҕаспыттара. Адырыыс итини көрөн, үөрбүттүү ойон турбута. Санаатынан алыкылыы, суордары хараҕын далыттан түһэрбэккэ кыҥастаспыта. Түргэн үлүгэрдик атын тутан аҕалан ыҥыырдаан, уотун маһын туора-маары ыһаттаат, атын үрдүгэр багдас гына олоро түһээт, тиҥилэхтээн кэбиспитэ. Аны суордары сирдьит оҥостон, алаас сыырын үрдүнэн сиэллэрэн сиксиппитэ. Хаар түспүтүнүү кыраһаланан маҥхайбыт сиргэ хараара сытар сири ыраахтан көрбүтэ. Битигирэтэн тиийбитэ, кыыла соторутааҕыта эрэ туран барбыт. Сыппыт сирин таһыгар саахтаан тобугураппыта өссө даҕаны буруолуу сытара. Атын кыыл диэҕин, сыппыт сирин кытыыта хаан буккааһыннаах чараас мууһунан бүрүллүбүт этэ. «Тууй-сиэ! Бэҕэһээ өссө кыратык барбытым буоллар, ситэрим хаалбыт дии… Борук-сорук даҕаны буоллар, маҥхаҥныырын баҕас көрүөм этэ. Олох хоонньоһон эрэ утуйбатахпын буолбаат?» – диэн ботугуруу, кураанаҕынан силлээмэхтии, кыылын суоллаан барбыта. Таба сытан көһүйбүт бадахтааҕа, илин биир атаҕын соһон барбыта тырыыҥкаланан көстөрө. «Аны баҕас ырааппат инигин, маҥай бэйэлээх тириигин сүлэн тэйиэм», – Адырыыс кыыһырбыт омунугар атын үүнүн илгиэлээбитэ. Суордар астарын былдьатаары дуу, аска тиксээри дуу, араастаан куллугураһа, икки өттүнэн көтөн хайбаҥнаспыттара. Кыыла ситтэриэхчэ ситтэрбэтэ, көстүөхчэ көстүбэтэ. Адырыыс иһэ буһа, буугунуу истэ. Эбиитин кыыла көһүйбүтэ ааһа быһыытыйан, түөрт атаҕар үктэтэлээн атаралаабыта кыһыппыта. Ити иһэн, ойуур иһигэр өссө даҕаны тоҥмокко сытар дүөдэни көрөн, уу иһээри, атын холунун чиҥэтээри тохтоон, тыын ыла түспүтэ. Кыыла көнө сүнньүлээҕин сэрэйэн, быһалыырдыы санаммыта. «Чэ, суолугар таба үктэммэтэхпинэ ааһа туруом», – дии саныы, сэндэҥэ ойуурунан балачча сиэллэрэн, биир алаас үрдүк сыырыгар батыгыратан тахсыбыта. Атын хантаччы тарда суол-иис көрө, туора-маары хаамтаран, кыылын суолун булан ылбыта. Таба алааһы кыйа баран иһэн, ойуур быыһынан ыйдаҥардар сир диэки түһэ турбут этэ. «Киэҥ, нэлэмэн сир буоллаҕына, ситэр инибин?» – дии санаат, суолу батыһа сиэллэрэн тамаһыппыта.

Өтөр буолбатаҕа, кыра ырааһыйаны өҥөйөөт, кыылын иһэ хостонон, өссө даҕаны сылаас чаана бургучуйа сытарын көрөн, охтоох кирсин тарда, тула холоруктаппыта. Ырааһыйа ортотугар үүммүт баараҕай тиит таһа кыа хаанынан халыйбыт, үрүҥ субатыгар диэри сирэйдии охсуллубут этигэр кини тостубут оҕо батары сааллан турара. Адырыыс хараҕын муҥунан көрө, суолу-ииһи кыҥастаспыта. Атыттан түспэккэ оноҕоһун туура тардан ылаат, мөҕүрээн эрэрдии, бэлэһэ хайдыаҕынан хаһыытаан тоҕо барбыта. Ата соһуйан, өрө хантаарыҥнаат, ньахчайа түһээт, иннин диэки бырдааттаабыта. Адырыыс онно сөп түбэһиннэрэн, тэһиинин ыытан биэрбитэ. Миҥэ барахсан кулгааҕын ньылатан, аттар барбыт суолларынан түһүнэн кэбиспитэ. Кыра талахтары күөнүнэн тоҕута түһүөлээн, охтубут мастары үрдүнэн көтүөлээн, уҥуоргута дьирбиилэнэн көстөр толоон кытыытыгар биирдэ баар буолбуттара. Атын хантаччы тарда, иҥэһэтигэр туран, хараҕа ылар-ылбат сиринэн икки аттаах киһи айаннатан иһэллэрин көрбүтэ. Атын ол диэки салайаат, туос бөтөрөҥүнэн түһэрбитэ. Аттаах дьон тугу даҕаны билбэккэ сэлбэйэ айаннатан иһэр буоланнар, икки ардылара түргэнник чугасаһан барбыта. Адырыыс быһымах айанын бытаарпакка, саадаҕыттан ох саатын эһэ охсон ылан, ыҥыырын ойоҕоһугар бааммыт кэһэҕиттэн икки муҥур оноҕоһу сыыйа тардан таһаарбыта. Биирин ох саатын сүнньүгэр ууруна, иккиһин уҥа ыырааҕын быыһыгар кыбыта аспыта. Тэһиинин ыһыктан, атын арҕаһыгар хаптайыаҕынан хаптайан, ох саа бэргэнигэр киирбитэ. Кэнникилээн иһэр киһи көхсө бөгдьөйөн көстөр буолаатын кытта, ыҥыырыгар тиэрэ мэтэрийэ, оноҕостоох кирсин тардан, эйэҥэлэтэн иһэн, ыытан кэбиспитэ. Оноҕос киһи көхсүгэр тыастаахтык сааллаат, тэйэн, туора көппүтэ. Киһи соһуйан: «Һук» – диэн саҥа таһаараат, умса баран, атыттан сууллан түспүтэ. Бастаан испит киһи соһуйан, атын хантаччы тарда эргилиннэрэ, хаһыытаан тоҕо барбыта:

– Ытыма, ытыма-аа! Адырыыс Боотургун дуо?! – атын бэдьэҥэлэтэн иһэн, ыстанан түһэн, аргыһыгар сүүрбүтэ.

Адырыыс аатын истэн соһуйан, атын хантаччы тарда, тохтото сатаан туора-маары тардыалыы, дьон таһыгар мэҥитэн кэлбитэ. Кимнээхтэрин билээри, хараҕын бүлтэччи көрө, ыга астарбыта.

– Адырыыс Боотур, уоххун-кылыҥҥын уҕарыт. Биһиги Туоҕа Боотур биитэ Кырамай Боотур дьонобут. Бу эйигин ыҥырар, батыһыннарар дьүһүммүт… – диэбитинэн, бастакы боотур сүрэҕин тутта нөрүйэн ылбыта.

Охтубут боотур төбөтүн илгистэ, түөрт атахтанан бөкчөҥнүү, тэмтээкэйдээбитинэн туран кэлбитэ.

– Күһэҥэм туһалаатаҕын… Хомуруйда быһыылаах, аттан сууллуохха диэри кытаанах охсуу буолла… – дии-дии аҕылаан мэҥийэ, саҕынньаҕын устан, Адырыыс Боотурга көхсүн көрдөрдө.

Төгүрүк күһэҥэ куйах хабыллар хаба ортотунан хомуллан иһирдьэ киирбитэ күлүктэнэн көстүбүтэ.

– Муҥур оноҕоһунан дэгэпчилээбиппэр үөр! Кимҥитин-туоххутун хантан билиэмий, кыылбын өлөрөн, эккирэтэн ыл диэбиттии, оноҕоспун тииккэ саайбыт баҕастааххыт! Ааппын ааттаабатаххыт буоллар, иэҥҥитин хастаан туран, ээххитин этиттэрэрим хааллаҕа… Кыылым аҥаарын, тириитин аҕалыҥ! – Адырыыс бардьыгынаан тоҕо барбыта. – Кырамай Боотур, Туоҕа Боотур диэтигит дуу, сирдээҥ оччоҕо…

– Биэрэн-биэрэн. Түөлбэбитигэр тиийдэхпитинэ, тириитин ыраастаан, куурдан баран тиксэриэхпит, – бастакы боотур киһитигэр көмөлөһөн, атыгар тахсарыгар үтэн биэрбитэ. – Чэ, барыаҕыҥ, мантан чугаспыт, – диэт, ыҥыырыттан тутуһаат, иҥэһэтигэр атаҕын тумсун даҕаны кэтэрпэккэ, ыҥыырын үрдүгэр биирдэ баар буолбута.

– Кырамай Боотур мин кэлэрбин хантан билбитий? – Адырыыс Боотур уоскуйа быһыытыйа көөҕүнээбитэ.

– Туох диэтэххиний? Түүлэ-битэ бэйэтин киэнэ. Эйигин маҥан дьүһүннээх кыылынан ымсыырдан, хараххын баайан, эккирэтиннэрбитэ даҕаны элбэҕи этэр. Онтуката күрэҥ өҥнөөх ээ… Маҥан табаны өлөттөрөрүттэн туттуннаҕа. Оттон кыылыҥ суолун булларбыт, илин-кэлин түспүт суордар кини көрөр харахтара, истэр кулгаахтара сырыттахтара, – диэн кэпсээн күлүмэхтэнэ, бастакы боотур инникилээн ойута турбута.

– Адырыыс Боотур, кыыһырыма. Инибин, Хаҥалаһым дьонун ахтыбычча, туох-ханнык олохтоммуттарын истээри, суолгун муннаран аҕаллым. Хонон, күүстэ-сэниэтэ эбинэн аас. Аарааҥҥа диэри атаарыахпыт, барар сиргин торумнаан биэриэхпит, – дии-дии Кырамай Боотур Адырыыс Боотур уҥа харытын икки илиитинэн үүйэ харбыы, нөрүйэн ыла көрсүбүтэ. – Тыгын Тойоҥҥо кэпсиир гына олохсуйбут түөлбэбин көрөн бар. Хайа, баҕар, хаһан эмэ охсуллан ааһыаҥ турдаҕа. Мааны хоноһо буол, туоххаһыйбыт санаабын дьайҕарыт, – диэбитэ.

Адырыыс Боотур Тыгын Тойоҥҥо тиийэ охсоору ыксыыра даҕаны, Кырамай Боотурга маанылатан, икки хоммута. Үһүс күнүгэр Кырамай Боотурдаах үһүө буолан, суолун аартыгар диэри атааран биэрбиттэрэ.