Бүгүн халлаан буркуннанан, онно эбии Дыгый ыарыыланан, булдун тэриллэрин көрө барбата. Онтон, хата, чөмчүүк саастаах Татыйык кыыс үөрүүтэ баһаамнаата. Дьоно иккиэн баалларыттан үөрэн, күлэн чаҕаарыйа наара ороҥҥо булумахтанар. Быыһыгар модороон сандалыга быардыы сытан, ийэтэ куобах сүлэрин кыҥастаһар. Көмөлөспүтэ буола, куобах кулгаахтарын тута, араастаан хамсатан оонньуур.

– Сыллыай, Таатык, булдунан оонньооботтор, Барылах буруйугар-сэмэтигэр киириэҥ. Эһэкээн оҕонньор кэлэйэн, аны аҕабыт айатыгар, сохсотугар булду тосхойуо суоҕа. Хата, били аҕаҥ кыспыт талах оонньуурдарынан оонньоо. Мин эйиэхэ кэпсиэм, – Хатыы астыырын тохтотон, кыыһын төбөтүттэн сыллаан ылла. Сандалы анныттан кыра туос тордуйаны ылан, талах оонньуурдары сандалыга уурталаата.

– Ийээ, бу маннык кыыллар ханна баалларый?

– Ыы, чыычааҕым. Ырыых-ыраах биһиги курдук дьон элбиих-элбэх буолан, киэҥ да киэҥ хонуулаах сиргэ олороллор. Кинилэр итинник икки муостаах дьиэ кыыллаахтар. Өссө уһун сиэллээх, кутуруктаах сылгылаахтар. Ынахтарын ыан, ол үүтүттэн араас иһэгэйдээҕи астыыллар.

Дыгый, эмээхсиннээх кыыһын кэпсэтиилэрин истэ-истэ, оһоҕун иннигэр аргынньахтаан олорон, сүлүллүбүт киис тириитин сөҕүрүйбүт уокка үҥүлүтэр, эргитэр-урбатар. «Бу тыал сэби-сэбиргэли типтэҕэ. Уларытан туруорбут сохсом астанна ини? Сарсын хайдах эмэ гынан көрдөххө сатанар. Сир түннүгэ Аташкаан кэлэрэ чугаһаатаҕа, көбүөччү биэрэн ыытыллыа этэ буоллаҕа», – дии саныы-саныы тириини ньилбэгэр ууран, быһаҕынан сыатын кыһыйбахтаата.

Күүтэр Аташкаана дьикти айылгылаах – сир түннүгэ киһи. Уҥуоҕунан намыһах, хатыҥыр, түргэн-тарҕан туттуутун таһынан, доргуордаах саҥалаах. Хараҕын далыгар киллэрбит киһитигэр, күөл уҥуоруттан даҕаны, тугу билбитин, көрбүтүн кэпсээтэҕинэ эрэ холкутуйар. Бэйэтэ тоҥус бэрдэ эрээри, табалаах сахаларга сыстан, хайа да халыан майгылаах дьоннуун биир тылы булар. Бэл, тигии сирэйдээхтэр ситэн кэлэн, тыынын иһиллээри чиччигинээн баран, алыптаах тылга ылларан, тыыппакка ааһаллара. Айаны-сырыыны кыайар буолан, анаан сыал-сорук туруорунан, дьонноох сирдэринэн кэрийэн, сонуну барытын тарҕатар үгэстээх. Сымыйаны, көрбөтөҕүн-билбэтэҕин кэпсээбэтинэн ытыктанар киһи. Итинник сылдьарын быыһыгар, кыһалҕалаахтарга көмөлөһөн, түүлээххэ көрдөспүттэрин мэнэйдэһэн, булан-талан аҕалар.

– Улуу добдурҕа буолла, сир түннүгэ Аташкаан таарыйан ааһар ини? Кини киһи сырыыта киэҥэ, истибитэ-билбитэ элбэх буолуо. Ынахтаах дьонтон тугу эмэ булан кэһиилэннэр, абырыа этэ. Арыы амтанын умнан да бардым… Быйыл саарба, үрүҥ үйэн элбэх. Эһэкээн даҕаны тосхойо сатаата. Аташкааҥҥа биэрэн, эргиттэриэ этибит…

– Дьэ, абырыа этэ… Чачыга хайдах-туох олороллорун даҕаны истиллиэ. Төрөөбүт түөлбэбит буоллаҕа, дэҥ түүлбэр киирэр ээ… Тоҥ биистэр бары кини курдук буолбаттар ньии… Хаһан, байан дуу, хайаан дуу, кыргыспакка, таласпакка олорор кэм буолар… Таарыйдар, оҕобутун да кыһыҥҥы таҥастыырга тугу эмэ мэнэйдэһиэ этибит. Киһи буоллаҕа, улаатан туох да баппат буолла. Саары аҕалбат ээ, сарыыбыт даҕаны киһи туһаммата хаалла, – Хатыы өрө тыынан ылла.

– Иэхэйбиин! Оччоҕо мин аҕабын кытта тыаҕа бултуу тахсыһыам, – Татыйык оонньуурдарын туппутунан, аҕатыгар сүүрэн тиийэн, көтөхтөрөөрү илиилэрин даллаччы уунаҕалаата. Дыгый тутан олорор тириитин, быһаҕын хааһах үрдүгэр уурталаат, испит иэдэһин кыыһыгар таарыйтарымаары уҥа өттүнэн хайыһа, көтөҕөн ылан ньилбэгэр олорто. Кыыһын кэтэҕиттэн сыттаан эрэрдии сыҥсырыйан сыллыы, икки илиитинэн күөмчүлүүрдүү кууста.

– Аам, оҕом сыта минньигиһиэн, – икки өттүнэн иэҕэҥнии, ис хоһооно суохтук тойуктаан кигинэйдэ. Ол аайы талах олоппос, кырыымпалаан эрэрдии, араастаан кыычыгыраата.

– Ээ, оҕом барахсан, барсымынаҕын. Хайа, аҕыйах сылынан бэйэҥ бултаан, булан-талан аһатыаҥ дии. Биһиги эн улаатарыҥ саҕана балаҕаммытын иччилээн, этэҥҥэ сырыттарбыт… – Хатыы саҥата суох барда.

– Аҕаа, Барылах диэн кимий, миигин куобах кулгааҕын тыытта диэн, сэмэлээбэт ини? Ити куобаҕы эйиэхэ хайдах биэрбитэй?

– Ыы, чыычааҕым. Эйигин сэмэлиир баар буолуо дуо?! Барылах диэн ойуур тойоно. Барыбытыгар Эһэкээн буолар. Кинини үөрдэ-көтүтэ, маанылыы, сирин-уотун, отун-маһын алдьаппакка сырыттахха, кыылыттан-көтөрүттэн бэрсэр. Ити куобаҕын эйигин сиэтин, улааттын диэн, туһахпар үүрэн аҕалан киллэрбит.

– Оок, суор хаһыытаан ааста. Аҕаа, иһиттиҥ дуо? «Хуух» диэн хаһыытыырын билэбин ээ.

– Ээ, ити миигин булка ыҥырар. «Тоҕо бултуу тахсыбаккын?» – диир. Суор – тыҥырахтаах көтөр. Кинини тыыппаттар. Барылах көрөр хараҕа, истэр кулгааҕа. Сорох ардыгар, булкуттан тииһинээри, булду ыйан биэрэр. Бултуйдаххына үөрэр. Ардыгар, иҥсэтэ көптөҕүнэ, туһахтары кэрийэн, иҥнибит бултаргын барытын сиэн кэбиһэр. Сиэмэх, олус хаанымсах көтөр. Мин булпун олус буулаатаҕына, Барылахха үҥсүөм диэн куттуубун. Оччоҕо истэр курдук буолааччы.

– Мин суору сөбүлээбэппин. Өлүү-сүтүү, хаан тахсаары гыннаҕына хаһыытыыр быһыылаах, – Хатыы куобаҕын хол-буут араара, үөһээ тыынан ылла. – Бу улуу добдурҕаҕа сиэхситтэр, үөр бөрө курдук, эмиэ субуруҥнууллара буолуо. Бачча үчүгэй бултаах-алтаах, саарба дэлэй дойдутугар саха биистэрэ тоҕо кэлбэттэрэ буолла? Саатар сүөһүлээх-астаах аҕыйах ыал кэллэр… Ыл эрэ, быһаххын уларыс. Аташкаан саха быһаҕын да аҕалбат ээ. Бу муос быһах бүтэн эрэр.

– Дьэ диэ… – Дыгый туохха сөбүлэһэрэ биллибэккэ, хап-сабар быһаҕы уһугуттан ылан, уунна. – Аташкаан кэпсииринэн, Элиэнэ эбэ Туймаада хочотун урааҥхай сахалар баһылаан олороллор үһү. Аҕа баһылыктара Тыгын Тойон диэн сүрдээх өйдөөх, ырааҕы анаарар киһи курдук кэпсиирэ. Били, Уһун Кутурук Бадьаайыны сэриилии кэлэн баран төннүбүт киһи эбитэ дуу, атын эбитэ дуу, билбэтим. Ол Тыгын Тойон саха биистэрин барытын Туймаадаҕа мунньа сатыыр үһү. Олус элбээннэр, булт-алт мөлтөөн, саҥа сири көрдөөн, көһөртөөн эрэллэр диэбитэ. Баҕар, бу да диэки булду эккирэтэн, тиийэн кэлиэхтэрин сөп ээ. Аташкаан бу дойдуну кэпсээбит курдук этэрэ.

– Хайаан кэпсиэ суоҕай, кэпсээтэҕэ. Били, биһиги күрүүрбүтүгэр, улахан кыргыһыы буолбатах диэн сэһэргээбитэ дии. Аҕыйах киһи өлбүтүн ахсааҥҥа да ылбат буоллахтара… Таатыкпыт улаатарын саҕана кэлэллэрэ буоллар… Кэм биир тыллаах буоллахпыт. Оҕобутун үчүгэй киһиэхэ ойох биэрэн, нус-хас буолуо этибит…

– Аҕаа, суор эмиэ хаһыытаата. Эйигин тоҕо тахсыбаккын диир быһыылаах, – Таатык кып-кыра ыйар тарбаҕын чоротон иһиллии сатыырдыы хараҕын быһа симпэхтээтэ.

Эмискэ таһырдьа табалар эҥээннэрэ тыһыгыраан, дьон саҥата ньамалаһан, тэбэнэр-сахсынар тыастара иһилиннэ.

– Таатык, Таатык, кытаат, хорооҥҥор киирэ оҕус, – диэн Хатыы ыксаабыт саҥата иһиллэн эрдэҕинэ, Татыйык наара орон анныгар сылыпыс гынна. Хатыы биир таба тириитин ылан, кыыһа киирбит сирин бүөлүү анньаат, куобаҕын иһин хостообут мас үүйүүлээх туос иһити ол таһыгар уура оҕуста. Дыгый ыраастыы олорбут кииһин сиргэ сытар хааһахха симээт, оһох кэннин диэки атаҕынан хаһыйаат, сандалыттан саха быһаҕын харбаан ылла. Ыарахан халҕан сүр эрчимнээхтик аһыллан тиэрэ барда, тымныы салгын, үөмэн эрэрдии алларанан сыыйыллан, үүт тураанынан бурҕачыйа түстэ, үөһэттэн саба баттыыр сылаас салгыны кытта охсуһан, өрө түллэҥнээтэ. Төбөлөрүттэн атахтарыгар диэри таба таҥастаах, нимчикааннарын көхсүлэригэр сүкпүт, һэлии муоһуттан төбөлөөх кылгас үҥүүнү туппут үс хоһуун, хараҥаҕа атыллыахтарын саараабыттыы тэпсэҥнээмэхтээт, тымныынан аҥылыйан, көтүөккэлэһэн киирдилэр, сырдыгы бүөлээн, өрө үөмэхтэстилэр. Өссө да сабыллыбакка аҥайан турар аанынан өрүһүспүттүү кутуллар тымныы туман бурҕачыйан иһэн, аан тыастаахтык сабыллыбытыгар өрө түллэҥнээт, симэлийэ уһунна.

Кырыа, түү быыһынан кыаһаанныҥы сирэйэ тиирэ тардыллыбыт дүҥүрдүү биир даҕаны мырчыстаҕаһа суох, мэкчиргэ хараҕыныы эрилиҥнэтэ көрбүт хоһуун Дыгый иннигэр хорус гына түстэ. Хараҕар саба түспүт бэргэһэтин өрө анньынаат, үҥүүтүнэн тирээтэ. Хатыы сарылаабытынан оҕонньорун кэннигэр сөрөннө.

– Быһаххын бырах! Хара шуоруҥ халаахтаабытыгар тоҕо быыралаһа тахшыбатыҥ? Биитэр маангааҥҥын баттыы шытаҕын дуу? – тирээбит үҥүүтүн хамсаппакка эрэ өрө дыгдаҥныы, сахалыы саҥара сатаан, сыыгыныы күлэн ыгыһынна.

Дыгый сиргэ ыһыктыбыт быһаҕын атаҕынан хаһыйа тэптэ. Сирэйдэрэ бэргэһэлэрин уһун түүтүнэн саба түспүт хоһууннар, кырыалара ирэн илийбит түү быыһынан көрө сатыырдыы өрө хантаарыҥнаһа, күлэн күһүгүрэстилэр. Биир кэм бэдьэйэ, өрө эккирии, үҥүүлэрин төбөтүнэн наараҕа сытар таба тириилэрин дьөлүтэ кэйэ, өрө-таҥнары сахсыйталаатылар. Тугу эрэ көрдүүрдүү тиҥсирийэ өҥөҥнөһө, тоҕута тарда, ыһан-тоҕон бардылар. Таба түүтэ ыам бырдаҕыныы түллэҥнии көтөн, сиргэ түспэккэ дэйбэҥнии кыймаҥнаста.

– Өссө ким баарый, хаһыҥырыыр кыыллаах шаха бииштэрэ таарыйдылар дуо? Тыыҥҥын иһиллии иликпинэ этэ оҕуш! – Мэкчиргэ Харах үҥүүтүн санньытан, оҕонньору уолугуттан харбаан ылла.

Хатыы баттаҕа ыһыллан, оҕонньорун быыһыахтыы, хоһуун харытыгар ыйааста түстэ:

– Өлөрүмэ-э, өлөрүмэ! Иннинэн сирэйдээх, икки атахтаах тумнан ааһар ыалабыт… Ыыт, ыыт, – диэн тардыалаһан эрдэҕинэ, биир хоһуун ойон кэлэн, баттаҕыттан харбаан ылаат, тиэрэ тардан, тахсар аан диэки соһо ынчыктаста. Кыайбакка, наара ороҥҥо умса анньаат, сутуругунан көхсүгэ охсуолаан ньиргитэлээтэ. Дьоно көрбөттөрүнэн туһанан, үһүс киһилэрэ хааһахтан ороон таһаарбыт киис тириитин бокуойа суох хоонньугар симиннэ. Бэргэһэтин кэннигэр силэйэн, өссө булаары, наара аннын өҥөлдьүйэн, симиллибит таба тириитин оруу тардаары куобах иһэ ороммут туос иһитин үктээн, халтарыйа сыһан, хаһыытаан тоҕо барда. Кыыһырбыт уоҕар тэбэн күдээриттэ. Куобах иһэ ньаҕайдаммыт уллуҥун наара орон кытыытыгар ньиккирийбэхтээт, тириини өссө өрө тардан эрдэҕинэ, Хатыы хаһыытаабытынан ойон туран, хоһуун баттаҕар икки илиитинэн түстэ. Ыһыытаппытынан кэдэрчи тардан онолуйда:

– Аа, абам! Кимнээх буолан иэстэтиэм баарай? Инибин эһиги сиэбиккит… Аны миигин сиэҥ!

Хоһуун төбөтүн чолоччу тартаран, далбаатана кэдэйдэ. Ону көрөн, аттыгар турбут хоһуун ойон кэлэн, Хатыыны сиргэ сөрөөн түһэрэн, тэбиэлээн күрдүргэттэ. Дыгый итини көрөн, уһуутаабытынан өрө чиччигинээн эрдэҕинэ, Мэкчиргэ Харах умса тардан тобуктата түһэрээт, үҥүүтүнэн үлүбээй охсуолаан сабырҕатта.

– Өлөр, өлөөр! Суох гын! Сынньат! Эһиэхэ даҕаны дьиэлгитин тэлэйэр күһэҥэлээх киһи көстүө! – Дыгый төбөтүн тутта, ынчыктаан хардырҕаата. Мэкчиргэ Харах аҕылаан мэҥийэ, тохтуу түстэ. Дьонугар ыстанан тиийэн садьыйталаан, үҥүүтүн туора тутан түөскэ анньыалаан, сарылаата:

– Тохтооҥ! Түксү! Өлөрөөрү гынныгыт! Кэлэ-бара бэлэм түүлээҕи, аһы, балыгы ыларга туһалыахтара, – диэн көбүөлээт, түүрүллэн сытар Дыгыйы үҥүүтүн төбөтүнэн анньыалаата:

– Кубулунума, бу аайы өлбөт урааҥхай буолуоҥ. Ый кыһыл эргэтэ буолуута, өшшө биирдэ кэлиэхпит. Күн шырдыга баҕалаах буоллаҕына, шаарба кыылларда бэлэмнээн тоһуйаар. Маангааҥҥын таһыйан, үөрэтэн биэр. Сэптээх-сэбиргэллээх дьоҥҥо тыҥыраҕын сараппат оҥороор, – дии-дии кураанаҕынан силлээмэхтээт, сандалыга сытар куобах хааннаах буутун айаҕар батары аста. Буор көһүйэни, иһити-хомуоһу сиргэ тоҕо солоон түһэрдэ. Туохтан эрэ куотан эрэрдии үтүрүһэ-анньыһа таһырдьаны былдьастылар. Бэйэлэрин тылларынан добдугураһан иһэн, биир хоһуун төттөрү ойон киирэн, тугу эрэ көрдүүрдүү сандалы, наара ороннор анныларын харбыаласта. Көнө түһэн тула кулахачыйда, бөтүөхтүү сытар Дыгыйы куттаммыттыы көрө тэпсэммэхтээт, таһырдьа ыстанна.

Балаҕан иһэ кураанахсыйа, тымныйа түстэ. Бургучуйан киирэр тымныы салгынтан өйдөммүттүү, Хатыы ынчыктаабытынан, наараттан тардыһан, туран кэллэ. Байааттаҥныы сыҥыргыы, оҕонньоругар кэлэн саба түстэ, уйа-хайа суох ытаан энэлийдэ. Наара орон анныттан Татыйык аҕатын быһаҕын түөһүгэр ыксары туппутунан тахсан кэллэ. Сыҥсырыйа-сыҥсырыйа, кырачаан ытыһынан ийэтин баттаҕын имэрийдэ.

– Ийээ, ытаама… Аҕам эппитин курдук, сотору сахалар кэллэхтэринэ, ити түүлээх таҥастаахтары мантан хаһан да кэлбэт гына ыраах үүрүөхтэрэ…