Gələcək hökmdarın həyat dərsləri

Attila «şərəfli zamin» olarkən istədiyi yerə getmək məsələsində tamamilə sərbəst idi. Odur ki bir neçə dəfə Dunayın digər sahilinə – hunların yaşadığı ərazilərə keçmişdi. Bu zaman Romadakı müşahidələri əsasında gəldiyi qənaətləri, əldə etdiyi qiymətli məlumatları Ruasa çatdırmış, eyni zamanda Honorinin qiymətli hədiyyələrini ona çatdırmışdı. Geri qayıdarkən isə əmisindən imperatora bəxşişlər gətirmişdi.

Aradan dörd il keçdi. Attilanın artıq on yeddi yaşı vardı. Təqvim 411–412-ci illəri göstərir; Qafqazdan həyəcanlı xəbərlər gəldi. Alan, kolx və roksolan kimi tayfalar hunlara ciddi başağrısı yaratmaqda idilər. Öz aralarında da tez-tez çəkişən bu tayfalar hunların güclənməsinə əməlli-başlı əngəl törədirdilər. Nə isə eləmək lazım idi.

Xeyli götür-qoydan sonra Ruasın kiçik qardaşı Aybars öz süvari qoşunuyla hərbi səfərə çıxdı. Onun məqsədi Volqa və Ural arasında qayda-qanun yaratmaq idi. Hər kəs yaxşı bilirdi ki, bu o qədər də asan iş deyil.

Bu o zaman idi ki, Oktar da, Mundzuk da ölmüşdü. İndi isə Aybars uzunmüddətli səfərə çıxırdı. Dunay hunlarına başçılıq etmək üçün dörd qardaşdan yalnız Ruas qalırdı. Onun işi ağır idi və bunun öhdəsindən təkbaşına gəlmək müşkül məsələ idi. Vəziyyəti belə görən Ruas ətrafında ona sadiq ola biləcək, sınanılmış xeyli adam topladı. Hər şeydən öncə isə qardaşı oğlu Attilanın yanında olmasını istəyirdi. Bu məqsədlə onu Romadan geri çağırdı.

Beləliklə, Attila macar çöllüyünə – Puştaya qayıtdı. Ona verilən ilk tapşırıq isə on yeddi yaşlı bir gənc üçün xeyli dərəcədə qeyri-adi idi. Üstəlik, bu gənc təzə evlənmişdi, bir knyazın Enqe adlı qızıyla ailə qurmuşdu. Enqe haqqında tarixçilərin əlində yetərincə məlumat yoxdur. Bircə o bəllidir ki, həmin evlilikdən Attilanın oğlu Ellak dünyaya gəlmişdi. O, gələcək hökmdarın çoxsaylı övladları içində ən sevimlisi idi. Ağlı, istedadı ilə fərqlənən Ellak hələ yetkinlik yaşında diplomatik və hərbi işləri öyrənmək üçün Mərkəzi Avropaya göndərilmişdi.

Şərqi Roma imperiyasının rəqibləri Ruası Konstantinopolu tutmaq üçün təhrik edirdi. Həmin təzyiqlər qarşısında tab gətirməkdə çətinlik çəkən Ruas öncə real vəziyyəti öyrənmək qərarına gəldi. Şərqi Romanın hazırkı durumundan xəbər tutmadan Konstantinopol üzərinə yerimək ağılsızlıq olardı.

Digər tərəfdən II Feodosi əvvəlkitək Ruasın maaşını ödəməyə davam edirdi. Lakin o, hunların başçısı ilə əlaqələri, demək olar, kəsmişdi. İş o yerə çatmışdı ki, ostqotlar və vestqotların hücumu zamanı Ruasdan kömək istəməyə ehtiyac belə görməmişdi. Belə çıxırdı ki, hun hakimi Konstantinopoldan havayı maaş alırdı. Bu, Ruası əsəbiləşdirdi. II Feodosidən özünə qarşı belə münasibətin səbəbini bilmək istəyirdi. Bəlkə, Şərqi Roma imperatoru Ruasa bel bağlamır və onu digər bütün düşmənlərindən daha təhlükəli hesab edirdi. Əgər, həqiqətən, belə idisə, II Feodosini anlamaq çətin deyildi: Ruası həddən artıq yaxına buraxmaq sabah-birigün Şərqi Romaya baha başa gələ bilərdi.

Attilanın qayıtdıqdan sonra söylədikləri əmisinin narahatlıqlarını təsdiqləyirdi: II Feodosi ikibaşlı, hətta üçbaşlı oyunlar oynayırdı. Dunay hunlarının rəsmi müttəfiqi olduğu halda digər tərəfdən gizli şəkildə german tayfalarını bəsləyirdi. Şərqi Romanı şimal və şərq tərəfdən əhatə edən bu tayfaların başçılarına maaş belə kəsmişdi. Məqsəd aydın idi: həm onları zərərsizləşdirmək, həm də ehtiyac yarandığı təqdirdə hunlara qarşı qaldırmaq!

İşi belə görən Ruas ehtiyat tədbirlərini artırdı. Aradan bir az keçmiş hunlar german tayfalarına aid qızıl yüklü atlıları tutdular.

– Bu qiymətli yüklə hara gedirsiniz? – Ruasın adamları onlardan soruşdular.

– Heç yerə. Sadəcə, gəzişirik.

– Elə isə, bizim torpaqlarda nə işiniz var?

Qorxuya düşən süvarilər dərhal hər şeyi boyunlarına aldılar: «Hə, hə, bizi II Feodosi göndərib…»

Məsələdən xəbər tutan Ruasın heç bir şübhəsi qalmadı ki, Şərqi Roma imperatoru ən yaxın müttəfiqinə xəyanət edib: çoxlu miqdarda qızıl müqabilində german tayfalarından hunlara qarşı istifadə etmək qərarına gəlib.

O bundan bərk əsəbiləşdi, lakin dişini dişinə sıxıb gözləməyə qərar verdi. Çünki hazırda Konstantinopol üzərinə hücuma keçmək iqtidarında deyildi. Bununla belə, Attilaya dedi: «II Feodosinin xəyanəti bağışlanılmazdır. Gec-tez ondan və ya xələflərindən intiqam alınmalıdır». Attila da əmisi ilə eyni fikirdə idi, odur ki dərhal razılaşdı.

Bu yerdə qeyd edək ki, tarixi qaynaqlarda Ruasın oğlunun, yaxud oğullarının olduğu barədə heç bir məlumat yoxdur. İki ehtimal var: ya onun əvvəlcədən oğlu, yaxud oğulları olmayıb, ya da olub, lakin erkən yaşda dünyalarını dəyişiblər. Ona görə də Ruas üçün Attilanın qiyməti əvəzedilməz idi: axı indi o öz ağlına, bacarığına, cəsarətinə görə yeganə varisdir!

Dunay hunlarının başçısı əmr etdi ki, qızıl yüklü atlıları qılıncdan keçirsinlər. Ardınca Ruas Şərqi Roma imperatorunun xəyanəti barədə Qərbi Romaya – Aetsiyə xəbər göndərdi. Fikirləşdi ki, Aetsi II Feodosini öz məkrli niyyətlərindən, fitnəkar əməllərindən çəkindirə bilər. Düzü, onun buna elə də ehtiyacı yox idi. Ruas əsla qorxmurdu, sadəcə, güclənmək üçün vaxt qazanmalı idi.

Aetsi məsələdən hali olan kimi Feodosiyə xəbər yolladı ki, Ruasla ixtilafdan çəkinsin. Lakin Şərqi Roma imperatoru onun məsləhətini qulaqardına vurdu və hunlarla intriqanı dərinləşdirmək yolunu tutdu. Artıq zərrəcə şübhə qalmamışdı ki, II Feodosi özünə və imperiyasına ən böyük təhlükə kimi məhz bu tayfanı görür.

Hadisələrin gedişi göstərdi ki, Şərqi Roma imperatorunun yersiz inadkarlığı ona düşündüyündən də baha başa gəldi. II Feodosi Aetsinin məsləhətini dinləməyərək çox şey itirdi…

Bu baş verənlərdən sonra Attilanın həyatında yeni bir dönəm başladı. Ruasdan sonra Hun sarayının faktiki ikinci adamına çevrildi. Lakin, təəssüf ki, onun həyatının həmin dönəmi, yəni 17 yaşından 26 yaşına qədərki dövrü haqqında heç bir səhih məlumat yoxdur. Bəlli olan bircə odur ki, Attila əmisinin etimadını doğrultmağa davam etmiş, özünü vəliəhd – gələcək hökmdar kimi tam təsdiqləmişdi.

O, şübhəsiz ki, hökmdar olmağı çox arzulayırdı, lakin buna tələsmirdi. Sakitcə hakimiyyət başına keçəcəyi günü gözləyirdi.

Çox sonralar Attilanı qardaşı Bledanı qətlə yetirməkdə günahlandıracaqdılar. Guya o, Bledanın əyyaşlığından bezdiyi üçün bu addımı atmışdı. Lakin bir çoxları əmindir ki, səbəb fərqli olub: Bleda yaşca Attiladan böyük idi. Hesab edilir ki, qətlə bu da səbəb ola bilərdi: monarxiya¹¹ prinsiplərini nəzərə alan şöhrətpərəst kiçik qardaşın böyük qardaşı aradan götürmək fikrinə düşməsində təəccüblü heç nə yoxdur.

Bəs bu deyilənlər nə dərəcədə doğrudur?

Hazırda tarix elminə məlum olan odur ki, bu qardaşlar arasında heç vaxt düşmənçilik olmayıb. Əksinə, onların bir-birini çox istədiyinə dair güclü ehtimallar var. Üstəlik, bu da bilinir ki, Bleda atdan yıxılaraq ölmüşdü.

Ümumiyyətlə, Attilanın bütün qohumlarıyla isti, mehriban münasibətləri vardı. Üstəlik, o, Ruasın ən sadiq adamı və faktiki olaraq varisi idi. Belədə qardaşını necə öldürə bilərdi?

Attila, demək olar ki, bir yerdə dayanmırdı. Mütəmadi olaraq müxtəlif tayfa başçıları ilə görüşür, ya köhnə əlaqələri daha da möhkəmləndirir, ya da yeni əlaqələr qururdu. Bir sözlə, böyük bir tayfa birliyi yaratmaqla məşğul idi. Həmin birliyin başçısı isə əmisi olacaqdı. Beləcə, Ruasdan sonra hakimiyyətə gəldikdə Attilanın qüdrətli bir imperatora çevrilməsi daha da asanlaşacaqdı. Bir sözlə, o təkcə əmisi naminə deyil, həm də öz gələcəyi uğrunda canla-başla, yorulmadan çalışırdı.

Bütün bunlar baş verərkən Attilanın digər əmisi Aybars Don və Volqa ətrafında məskunlaşan hunlar arasında ixtilaflara son qoymuş, onlar üzərində hakimi-mütləqə çevrilmişdi. Həmin vaxt iki qardaş arasında əlaqələndirici rolunu da məhz Attila oynayırdı. Əmiləri onun vasitəsilə fəaliyyətlərini bir-birinə uyğunlaşdırır, birlikdə hərəkət edirdilər.

Attila uşaqlıq dostunun köməyinə tələsir

Tarix 421-ci ili göstərir. Attilanın artıq 26 yaşı var. Gəncliyinin ilk çağları geridə qalıb. Lakin hakimiyyətə gələcəyi gün hələ də uzaqdadır. Ruas bundan sonra daha 13 il yaşayacaq, yalnız o, dünyasını dəyişdikdən sonra gələcək Hun hökmdarı taxta çıxacaqdı.

Hələliksə Attilanın nüfuzu getdikcə artır, hətta hunların yaşayış düşərgələrindən kənara yayılır.

Honori artıq 27 ildir ki, Qərbi Roma imperatorudur. Qohumu II Feodosi isə Konstantinopolda oturur və Şərqi Roma imperiyasını idarə edir. Düzünə qalsa, onların hər ikisi, əslində, xeyli dərəcədə istedadsız və iradəsiz adamlar idilər.

Bundan başqa, Honori təbiətcə pozğun idi, eyş-işrətdən ötrü ürəyi gedirdi, kəmhövsələliyi ilə məşhur idi, tez özündən çıxırdı. II Feodosi isə təbiətcə kişi xarakterindən uzaq idi. İlahiyyat və hüquq elminə az-çox bələd idi. Gözəl xətti olmasıyla qürrələnirdi.

Attila bilirdi ki, gələcəkdə onu məhz bu iki istedadsız və iradəsiz hökmdarla mübarizə gözləyir. Onu da bilirdi ki, hər iki imperator başqalarının arxasında gizlənməklə məşğuldur: Honori az qala külli-ixtiyarı hərbçilərə və əliəyri məmurlara vermişdi. II Feodosinin sarayında isə söz sahibi hərəm ağaları idi (hər iki ildən bir onlar öz davamçıları tərəfindən öldürülürdü).

Nəticədə hər iki imperiya xirtdəyəcən problem içində idi.

Attila qarşısına belə bir məqsəd qoydu: Romaya dəyib-toxunmayacaq, Konstantinopolu isə daim qorxu altında saxlayacaqdı.

Lakin bundan öncə o, ikinci dəfə rəsmən evləndi. Evləndiyi Kerka öz həmyerlisi, nüfuzlu tayfa başçılarından birinin qızı idi. Ömrünün sonunacan Kerka onun baş xanımı, zamanı çatanda isə imperatriçə olacaqdı. Bu izdivacdan iki oğlu, bir neçə qızı dünyaya gələcəkdi.

423-cü ildə Honori vəfat etdi. Qərbi Roma imperiyası daxilində varislik üstündə qovğalar, ixtilaflar başladı. Üstəlik, imperiya ərazisində özbaşınalıqlar çoxaldı. Bu zaman Ravennanın yüksəkrütbəli məmurlarından Yohannes deyilən bir nəfər «Yohan» adı ilə özünü imperator elan elədi. O, Aetsinin yaxın dostu idi. Honorinin qanuni varisi isə onun qohumu Valentinian idi. Valentinian Honorinin bacısı Qalla Platsidiyanın cəngavər sərkərdə Flavi Konstansi ilə izdivacdan olan oğlu idi. Honori hələ sağlığında yeznəsini III Konstansi adıyla hakimiyyətin şəriki elan etmişdi. Odur ki indi hakimiyyət Valentiniana ötürülməli idi.

Di gəl, Qərbi Roma sarayında ən nüfuzlu şəxslərdən birinə çevrilmiş Aetsi Yohanın imperatorluğunu dəstəkləyirdi. O, dostunun arxasında dağ kimi dayanmışdı. Üstəlik, məsələ təkcə dostluqda da deyildi. Məsələ burasındadır ki, Valentinianın anası Qalla onun mənfur düşməni idi. Belə ki, Honorinin bacısı bir vaxtlar Aetsiyə dəlicəsinə vurulmuşdu. Ancaq oxu daşa dəymişdi. Aetsi onun sevgisini cavabsız buraxmışdı. Bundan qeyzlənən qadın Aetsidən qisas almaq ehtirası ilə alışıb-yanırdı.

İmperatorluq uğrunda mübarizə başlayanda Valentinianın altı yaşı təzəcə tamam olmuşdu. Təhlükə böyük idi: azyaşlı oğlunu taxta çıxaran Qalla bununla da faktiki olaraq təkbaşına hakimiyyətə yiyələnəcək, əldə etdiyi geniş səlahiyyətlərdən isə öz intiqamı üçün asanlıqla faydalana biləcəkdi.

Qalla Platsidiya oğlunu imperator elan etmək üçün II Feodosiyə üz tutdu. Lakin Qərbi Roma hökmdarı ona yardım əli uzatmaq iqtidarında deyildi. Belədə Qalla mərhum qardaşına sadiq sərkərdələri köməyə çağırdı. Bildirdi ki, onlar Honorinin ruhuna hörmət və sədaqət əlaməti olaraq hakimiyyətin qanuni varisə ötürülməsinə dəstək verməlidirlər. Sərkərdələr Qallanın çağırışına yox demədilər. İşi belə görən Yohan qorxuya düşdü: axı onun ordusu yox idi!

Aetsi dostunu sakitləşdirdi. Məsələni yoluna qoymağı öz boynuna götürdü və Ruasın yanına yollandı. O, hun hakiminin yanına gələndə Attila da orada idi. Ruas qardaşı oğlu ilə nə barədəsə məsləhətləşirdi.

Attila uşaqlıq dostunu görüncə hədsiz sevindi. Aetsi gəlişinin səbəbini açıqladı. Qərbi Romadakı taxt-tac mübarizəsində köməyə ehtiyacı olduğunu söylədi. Ruas onu dinlədikdən sonra Attilaya çevrildi və ondan bu haqda fikrini soruşdu. Attila, əlbəttə ki, Aetsinin əliboş qayıtmasına razılıq verə bilməzdi. Beləliklə, Ruas on minlərlə hun süvarisini Aetsinin sərəncamına verdi. Hun atlıları tezliklə Qərbi Roma torpaqlarına daxil oldular. Lakin onlar üç gün gecikmişdilər. Qanuni varisin tərəfdarları daha cəld tərpənmiş, Yohan taxtdan salınmış, boynu isə vurulmuşdu. Honorinin bacısı oğlu «III Valentinian» adı ilə imperator elan edilmişdi.

Lakin bu hələ hər şeyin sonu demək deyildi. Aetsinin xahişi ilə köməyə gələn hun ordusu ilə imperator qoşunu üz-üzə dayanmışdı. Qalla Platsidiya olduqca narahat idi. Hunların həm sayca çoxluğu, həm də döyüş bacarığı onu təlaşlandırmışdı. Üstəlik, imperiya daxili qovğalar nəticəsində daha da zəifləmiş, gücsüzləşmişdi.

Nəticədə Qalla sülh yolunu tutdu. Bu, Aetsinin də ürəyincə idi. Tərəflər razılığa gəldilər və sonda sülh müqaviləsi bağlandı. Üz-üzə dayanan iki ordunun gözü qarşısında qucaqlaşdılar. Hunlar yaxşıca ənam alıb Dunayın digər sahilinə – öz torpaqlarına qayıtdılar. Aetsi isə sanki heç nə olmamış kimi Ravennaya döndü. Di gəl, Qalla Platsidiyanın ürəyi yenə də sakit olmadı: bu ağıllı və cəsarətli adamdan yaxasını biryolluq qurtarmaq üçün onu Qalliyanın hakimi təyin etdi.

Qallanı qınamalı deyildi: yuxarıda baş verənlərdən sonra Aetsinin də Attila kimi hökmdarlıq niyyəti ilə yaşadığı, əslində, şübhə doğurmurdu. İndi uşaqlıq dostlarının hər ikisi ali hakimiyyətə – imperator olmağa can atırdı.