To‘rt yug va dunyo dinlaridagi ikkinchi kelish kontseptsiyalarining taqqosiy tahlili

Vedik an’anada vaqt aylanishlari – to‘rt yug – batafsil bayon qilinadi, ular dunyo va insoniyatning ma’naviy holatini aks ettiradi. Shu bilan birga, dunyo dinlarida oxirgi davrda adolat, ma’naviy tartibni tiklash va dunyoni yangilash uchun najotkor shaxslarning kelishi haqida g‘oya mavjud. Ushbu bobda biz hinduizm va boshqa dunyo dinlarida ushbu davrlar qanday tasvirlanganligi hamda xalqlar ularning muqaddas yozuvlariga ko‘ra kimlarni kutayotganini ko‘rib chiqamiz.

Hinduizm: To‘rt yug va Vishnu avataralari

Hinduizmda to‘rt yuga – Satya-yuga, Treta-yuga, Dvapara-yuga va Kali-yuga – bu ma’naviy pasayish va uyg‘onish bosqichlari bo‘lib, ular Vedalar, Puranalar va epikoslarda tasvirlangan. Har bir yugda Oliylik Xudo Vishnu maxsus ko‘rinishda (avatarda) yomg‘iradek yer yuziga tushadi, dharmani tiklash uchun.

Satya-yugada (Oltin davr) Vishnu to‘rt avatarda namoyon bo‘lgan: Matsya (baliq), Kurma (toshbaqa), Varaha (cho‘chqa) va Narasimha (mushukbosh odam). Ushbu jussalar tsikl boshlanishidagi eng yuqori poklik va kuchni ramziy ma’noda ifodalaydi hamda dharmani himoya qiladi.

Treta-yugada Vishnu Vamana (kichik boycha), Parashurama (axlat bilan jangchi) va Rama – ideal podshoh hamda adolat himoyachisi sifatida namoyon bo‘ladi.

Dvapara-yugada Vishnu Krishna va Balarama – ilohiy muhabbat va quvonch timsollari – ko‘rinishida tushadi. Krishna vishnavizmda oliy Xudo shaxsiyati sifatida hisoblanadi.

Kali-yugada Xudo tovonchi sifatida – Chaitanya Mahaprabhu ko‘rinishida keladi va davr oxirida Kalki – oq ot ustida jangchi paydo bo‘lib, dunyoni tozalab, yangi Satya-yug siklini boshlashi kutilmoqda.

Kali-yuga boshlanishi miloddan avvalgi 3102 yilga to‘g‘ri keladi, to‘rt yugdan tashkil topgan to‘liq sikl esa 4 320 000 yer yilini tashkil qiladi.

Iso Masih

Shogirdlari Iso Masihning osmonga ko‘tarilgan guvohlari bo‘ldilar va farishtalar Uning shunday qaytishini va’da qildilar: «Sizlar ko‘rganidek, Iso osmonga ko‘tarilganidek, u shunday tarzda qaytadi» (Ishlar 1:11).

Iso Masihning ikkinchi kelishi – esxatologik markaziy voqea bo‘lib, U tirik va o‘lganlarni sud qilib, Xudoning Saltanatini barpo etadi: «Har bir ko‘z Uni ko‘radi va Uni teshganlar ham» (Vahiy 1:7). Pravoslav an’analari Iso Masihning shu tanasida – azob belgilar va nam sochlari bilan, osmonga ko‘tarilgan paytidagi holatda qaytishini ta’kidlaydi.

Islom: Islomda Iso (Isa) buyuk payg‘ambarlardan biri bo‘lib, osmonga ko‘tarilgan va xochga mixlanmagan (Qur’on 4:157-158). Musulmonlar Iso oxir zamonda haqiqiy hukmdor sifatida qaytib, adolatni tiklashiga va yolg‘onni yo‘q qilishiga ishonadilar: «Maryam o‘g‘li Iso sizlar orasida adolatli hakam sifatida paydo bo‘ladi…» (Sahih Muslim hadisidan). Islom manbalarida Iso inson tanasida kelib, odamlarni haqiqiy imonga olib kelishi ta’kidlanadi.

Yahudiylik: Yahudiylarda Mashiah (Masih) – kelajakdagi najotkor va shoh bo‘lib, Isroilni tiklash, tinchlik va adolat olib keladigan shaxs sifatida kutiladi. Tanaxda (Yahudiya Injilida) tinchlik va sud haqida bashoratlar mavjud: «U xalqlar o‘rtasida hukm qiladi, ko‘p qabilalarni hukm qiladi; qilichlarini bog‘lab, oqlarni qoralarga aylantiradi…» (Ishayo 2:4). Ammo yahudiylikda Mashiahning ko‘tarilishi yoki ikkinchi kelishi haqida batafsil tasvir yo‘q, faqat uning kelishini kutish bor.

Budizm: Budizmda qayta tug‘ilishlar aylanishi – sansara sikli tushunchasi mavjud. Buddistler kelajakdagi Budda – Maitreiya – ustozining kelishini kutadilar, u ta’limotni tiklab, ma’rifatga yetkazadi.

Zardushtiylik va boshqa an’analar: Zardushtiylikda Saoshyant – najotkor – kelishi kutiladi, u yomonlikni mag‘lub etib, abadiy tartib o‘rnatadi. Tengriizm va turk xalqlarida esa dunyoni yangilovchi buyuk hukmdorlar haqidagi afsonalar mavjud, ular yangi davrning boshlanishini bildiradi.

Dunyodagi ko‘plab dinlarda najotkorning ikkinchi kelishi yoki najotkor shaxsning kelishi g‘oyasi mavjud bo‘lib, u oxir zamonda adolatni tiklaydi, ma’naviy tartib o‘rnatadi va dunyoni yangilaydi.

• Hinduizmda – Kali-yugni yakunlab, yangi Satya-yugni boshlaydigan Vishnuyning oxirgi avatari – Kalki mavjud.

• Xristianlikda – Iso Masih, u osmonga ko‘tarilgan tanasi bilan qaytib kelib, dunyoni sud qilib, najot beradi.

• Islomda – Payg‘ambar Iso (Isa), adolatli hakim sifatida qaytadi.

• Yahudiylikda – Mashiah kelib, Isroilni tiklab, tinchlik olib keladi.

• Budizmda – Maitreiya kelajakdagi Budda bo‘lib, ta’limotni yangilaydi.

• Zardushtiylikda – Saoshyant – najotkor, yomonlikni mag‘lub etuvchi shaxsdir.

Vaqt sikllari va najotkor shaxslarning kelishi tushunchasi ko‘pgina dunyo dinlarida uchraydigan universal motiv bo‘lib, u insoniyatning ma’naviy yangilanishi va adolatga umidining ramzidir. Ushbu paralellarning tushunilishi insoniyatning umumiy ma’naviy ildizlari va vazifalarini chuqurroq anglashga yordam beradi.

5-bob.

Dunyo dinlaridagi o‘tish davrlari (sandhya va sandhyansa) o‘xshashliklar, farqlar va misollar

O‘tish davrlari – sandhya va sandhyansa – vedik vaqt sikllari tushunchasida muhim rol o‘ynaydi. Ular davrlar «soyalar»i sifatida qaraladi, bunda ma’naviy yorug‘lik asta-sekin so‘nib, jaholat va nafslarning zulmati kuchayadi. Biroq, o‘tish bosqichlari va davr almashinuvi g‘oyasi nafaqat hinduizmda, balki boshqa dunyo dinlarida ham, o‘ziga xos shaklda mavjud. Ushbu bobda biz turli an’analar bu davrlarni qanday tasvirlashini, ular orasidagi o‘xshashliklar va farqlarni ko‘rib chiqamiz hamda tarixiy va zamonaviy misollarni keltiramiz.

1. Vedik an’ana: sandhya va sandhyansa

Induizmda har bir yugninng oldidan va undan keyin o‘tish davrlari – sandhya (soyalar, quyosh botishi davri) va sandhyansa (soyalar qismi) bo‘ladi, ularning har biri o‘sha yug davomiyligining o‘ndan biriga teng. Aynan shu paytlarda dunyoning ruhiy va ijtimoiy holatida chuqur o‘zgarishlar yuz beradi. «Har bir yugninng oldidan soya tushish davri bo‘lib, ular haqiqat nurining so‘naya boshlashi va insonlarning yaxshilik va yomonlikni farqlay olmasligi bilan tavsiflanadi. Bu davrda ulkan ustozlar paydo bo‘lib, adashganlarni yo‘lga soladilar» (Bhagavat Purana 3.11). Bu davrlar sinovga to‘la bo‘lib, ularning davomida nizolar kuchayadi, axloqiy pasayish va ijtimoiy inqirozlar yuzaga keladi, ammo bir vaqtning o‘zida yangi ma’naviy harakatlar va avataralar tug‘iladi, ular dunyoni yangi davrga tayyorlaydi.

2. Boshqa dinlardagi analogiyalar

Xristianlikda o‘tish davrlari aniq belgilab qo‘yilmagan, biroq esxatologik an’analarda Iso Masihning Ikkinchi kelishidan oldingi «katta qiyinchiliklar» va «oxirgi kunlar» davrlari tasvirlanadi. Ushbu vaqtlar ma’naviy pasayish, urushlar, falokatlar va axloqiy inqiroz bilan tavsiflanadi: «Chunki o‘shanda butun dunyoda bo‘lmagan katta qiyinchilik bo‘ladi…» (Matto 24:21).

Islomda «Qiyomat belgilar» haqida so‘z bor bo‘lib, ular axloqiy buzilishlar, ijtimoiy nizolar va soxta payg‘ambarlarning paydo bo‘lishini o‘z ichiga oladi; bu qonuniy Iso payg‘ambarning qaytishi oldidan o‘tish davri sifatida qaraladi: «Qiyomatdan oldin katta sinovlar va bo‘rilar paydo bo‘ladi» (Muhammad payg‘ambar hadislaridan).

Buddizmda sansara aylanish davrlari mavjud bo‘lib, ular ruhiy gullab-yashnash va pasayish davrlariga bo‘linadi. Har bir aylanish oxirida Maitreyya Buddaning kelishi kutiladi, u ta’limotni tiklaydi.

Zardushtiylikda yaxshi va yomonning kurashi haqida so‘z borib, tinchlik va adolat davrining boshlanishidan oldingi sinovlar davri mavjudligi haqida gapiriladi.

Ushbu misollar ko‘rsatadiki, dunyoning ko‘pgina dinlarida o‘tish davrlari yoki davr almashinuvlari mavjud bo‘lib, ular ruhiy va axloqiy holatdagi o‘zgarishlarni ifodalaydi.

3. Tarixiy va zamonaviy o‘tish davrlariga misollar

Insoniyat tarixi ko‘plab misollarni biladi, qachonki eski tartiblar buzilib, yangi fikrlar va harakatlar chuqur o‘zgarishlarga sabab bo‘lib, o‘ziga xos «davrlarning soyalariga» olib keladi. Rim imperiyasining qulashidan o‘rta asrlar davriga o‘tish madaniyat pasayishi va dini islohotlar bilan kechdi.

Uyg‘onish va Reformatsiya davri – uzoq muddatli pasayishdan keyingi ma’naviy va madaniy yangilanish urinishlari. Zamonaviy dunyo global inqirozlar, nizolar va yangi ma’naviy yo‘nalishlar izlash bilan o‘tish davri deb qaralishi mumkin, oldinda ehtimoliy yangi rivojlanish bosqichi joylashgan.

4. O‘tish davrlarini tushunishdagi o‘xshashliklar va farqla

Har bir an’ana o‘tish davrlarini axloqiy va ma’naviy pasayish, ijtimoiy inqirozlar va sinovlar bilan bog‘laydi. Vedik an’anada aniq vaqt chegaralari va sikllar mavjud bo‘lsa, avraamiy dinlarda bu davrlar bashorat va belgilar shaklida tasvirlanadi. Barcha dinlarda o‘tish davrlarida najotkor shaxslar – avatarlar, payg‘ambarlar, masihlar paydo bo‘lib, insoniyatni yangilanishga yetaklaydi. Induizmda sandhya va sandhyansa bo‘lgan o‘tish davrlari va boshqa dinlardagi analogiyalari – bu sinov, o‘zgarishlar va imkoniyatlar davri hisoblanadi.

Bu bosqichlarni anglashi insho ishlarida inqirozlar va to‘qnashuvlar insoniyatning rivojlanish siklining ajralmas qismi ekanini ko‘rsatadi, shuningdek, buyuk ustozlarning paydo bo‘lishi va har bir insonning ichki mehnati orqali ma’naviy yangilanish yuzaga kelishi mumkinligini bildiradi.

6-bob.

Davrlarning inson va jamiyatga ta’siri yuglar siklida ma’naviy va ijtimoiy o‘zgarishlar

Vaqt sikllari – to‘rt yug – nafaqat insoniyatning ma’naviy holatiga, balki ijtimoiy tuzilmalar, madaniyat, turmush tarzi va odamlarning ongiga chuqur ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu bobda biz har bir epoxada inson va jamiyat qanday o‘zgarishini, qaysi ma’naviy amaliyotlar dolzarb bo‘lishini, shuningdek tarixiy va zamonaviy misollarni aniq manbalarga tayangan holda ko‘rib chiqamiz.

To‘rt yugda ma’naviy va axloqiy o‘zgarishlar

• Satya-yuga – haqiqat va mukammallik davri: – Ushbu paytda odamlar yuqori ong darajasiga ega, tabiat va Xudoga uyg‘unlikda yashaydilar. Axloq, poklik, rahmdillik va rostgo‘ylik to‘laqonli namoyon bo‘ladi. Umr davomiyligi yuz minglab yillarga yetadi. Vedik matnlarda Satya-yugda odamlar chuqur tafakkur, meditatsiya bilan shug‘ullanib, g‘ayrioddiy qobiliyatlarga ega ekanligi ta’riflanadi.

• Treta-yuga – axloqiy pasayish bosqichi boshlanadi: – Odamlar ko‘proq tuyg‘ular va lazzatlarga moyillashadi, garchi asketizm va diniy qurbonliklar hali ham ahamiyatga ega bo‘lib qoladi. Umr davomiyligi taxminan 10 000 yilga qisqaradi. Ushbu davrda ulug‘ adolatparvarlar va avataralar, masalan, Rama paydo bo‘lib, dharmani tiklaydilar.

• Dvapara-yuga – axloq yanada pasayadi: – Umr davomiyligi taxminan 1000 yilga tushadi. Asosiy ma’naviy amaliyot ibodatxonalar oldida ibodat qilish va muqaddas matnlarni o‘qish bo‘ladi. Buyuk donishmand Vyasa Vedalarni to‘rt qismga ajratadi, shuning evaziga bilimlar saqlanib qoladi. Shu paytda ijtimoiy nizolar va urushlar ko‘payadi, ichki va tashqi mojarolar aks etadi.

• Kali-yuga – ma’naviy tanazzul va jaholat davri :– Umr davomiyligi sezilarli darajada qisqaradi, axloqiy qadriyatlar buziladi. Asosiy ma’naviy amaliyot – Xudoning muqaddas ismini madh etish (nama-sankirtana), hatto buzilish sharoitida ham bu amaliyotga kirish mumkin. Jamiyatda egoizm, korrupsiya va mojarolar oshadi.

Har bir epoxada ma’naviy amaliyotlar

Vedik manbalarda har bir epoxaga mos eng samarali ma’naviy amaliyotlar ta’kidlanadi:

• Satya-yugada – meditatsiya va chuqur tafakkur.

• Treta-yugada – qurbonliklar va marosimlar.

• Dvapara-yugada – ibodatxonalarda ibodat qilish va muqaddas yozuvlarni o‘rganish.

• Kali-yugada – Xudoning muqaddas ismini takrorlash (japa va kirtan).

• «Kali-yugada odamlar murakkab asketizmlarga kuchi yetmagan paytda, muqaddas ismni takrorlash eng oson va samarali ozodlikka yetish yo‘li hisoblanadi» (Bhagavat Purana 12.3.51).

Ijtimoiy o‘zgarishlar va tarixiy misollar

Turli yugalarga mos keladigan tarixiy davrlar o‘ziga xos ijtimoiy va madaniy o‘zgarishlarni ko‘rsatadi:

• Satya-yugada vedik matnlarga ko‘ra kasta farqlari va ijtimoiy tengsizlik mavjud emas edi – odamlar uyg‘unlik va birlikda yashardilar.

• Treta-yugada ijtimoiy tabaqalar va kastalar paydo bo‘ladi, jamiyat murakkablashadi.

• Dvapara-yugada kastalar yanada qat’iylashadi va ijtimoiy taranglik oshadi.

• Kali-yugada kastalar aralashib, axloqiy normalar buziladi, bu esa zamonaviy tarixda nizolar, korrupsiya va inqirozlarning o‘sishi orqali namoyon bo‘ladi.

Zamonaviy kontekst va ma’naviy o‘sish

Zamonaviy tadqiqotlar va ta’limotlarga ko‘ra, biz haqiqatan ham Kali-yugda yashayapmiz, biroq uning o‘tish davrida, ya’ni ko‘plab insonlarning ongida ma’naviy haqiqatlarga uyg‘onish boshlanmoqda. Misol sifatida g‘arbda yog‘a, meditatsiya va ma’naviy amaliyotlarning tarqalishi hamda vedik falsafaga qiziqishning uyg‘onishini ko‘rsatish mumkin. «XIX asr oxiridan boshlab buyuk ustozlarning ta’siri va yog‘a hamda meditatsiya haqidagi bilimlarning tarqalishi natijasida ma’naviy ongning o‘sishi boshlandi» (Yoga Journal, 2024).

Har bir yug davri insoniyatning ma’naviyati, axloqi va ijtimoiy tuzilmalariga o‘ziga xos ta’sir koʻrsatadi. Ushbu o‘zgarishlarni anglash zamonamizdagi chaqiriqlarni tushunishga va uyg‘un rivojlanish uchun eng maqbul ma’naviy amaliyotlarni tanlashga yordam beradi.

7-bob.

Davrlarning inson va jamiyatga ta’siri – Vishnu avataralari va yuglarni siklidagi ma’naviy o‘zgarishlar

Vaqt sikllari – to‘rt yug – insoniyatning ma’naviy holatiga, ijtimoiy tuzilmalar, madaniyat va ongiga chuqur ta’sir ko‘rsatadi. Har bir davrda axloqiy qadriyatlar, umr davomiyligi va ma’naviy amaliyotlarning shakllari o‘zgaradi. Vedik an’ananing asosiy jihatlaridan biri – Vishnu avataralari g‘oyasi bo‘lib, ular dahrmani tiklash va jonli mavjudotlarni najotga olib kelish uchun dunyoga keladigan ilohiy jussalardir. Keling, avataralar yuglar bilan qanday bog‘liq ekanini va ular ma’naviy hamda ijtimoiy rivojlanishda qanday rol o‘ynashini ko‘rib chiqamiz.

Satya-yug avataralari (Oltin davr) Matsya (Baliq)

Vishnu butun dunyoni buyuk to‘fon va halokatdan saqlash uchun baliq qiyofasida namoyon bo‘ldi. U muqaddas Vedalarni va dono mutafakkirlarni qayiqqa olib o‘tishda yordam berdi. Ushbu avatar ma’naviy bilimlar va yer yuzidagi hayotni og‘ir paytlarda saqlab qolishni ramziy qiladi. «Matsya-avtar dono mutafakkirlar va Vedalarni najot qilib, dunyoning ma’naviy asosini saqlab qoldi» (Vishnu Purana).

Kurma (Toshbaqa)

Toshbaqa ko‘rinishida Vishnu Moluq okeanini aralashtirish paytida Meru tog‘ini qo‘llab-quvvatladi, bu esa xudolar va yovuz ruhlarga amritani – beoliylik nektarini olish imkonini berdi. Ushbu harakat koinot tartibini tiklashga yordam berdi. «Kurma-avtar amritani olishni ta’minlash va koinotdagi muvozanatni saqlash uchun tog‘ni qo‘llab-quvvatladi» (Bhagavat Purana).

Varaha (Cho‘chqa/v’eper)

Cho‘chqa ko‘rinishidagi avtar Yerni koinot suvlari orasidan ko‘tarib, Hiran’yakshidan himoya qildi. Ushbu avtar moddiy olam va tirik tabiatni himoya qilish ramzi hisoblanadi. «Varaha-avtar Yerni ko‘tardi, uni halokatdan saqlab, hayotni tikladi» (Vishnu Purana).

Narasimha (Odam-bshir)

Ushbu avtar Hiran’yakashipu yovuz ruhini yo‘q qildi va mo‘min Prahladni himoya qildi, yaxshilikning yomonlik ustidan g‘alabasini va imonni himoya qilishni ko‘rsatdi. «Narasimha-avtar – adolatli odamlarni himoya qiluvchi ilohiy kuchning ko‘rinishi» (Garuda Purana).

Bu to‘rt avatar eng oliy ma’naviy poklik va kuchning timsoli bo‘lib, ularning vazifasi koinot aylanishining boshida uyg‘unlik va tartibni saqlashdir.

Tréta-yuga avataralari (Kumush davri) Vamana (Kichik bola)

Vishnu kichkina bola ko‘rinishida namoyon bo‘lib, rakshasa-samray Balaning mag‘rurligini to‘xtatdi, unga tegishli bo‘lgan osmonlarni olib, xudolarning hokimiyatini tikladi. «Vamana-avtar kamtarlik va donolikni o‘rgatadi, adolatni tiklaydi» (Vishnu Purana).