Сўзбоши

Шотландиялик Томас Карлайл юз йилдан ортиқ вақт муқаддам иқтисодиётга “ёқимсиз фан” деб таъриф берганди. Кўпчиликнинг фикрича, бунга сабаб – фаннинг зерикарли ва қизиқарсиз экани, шунингдек, “бир томондан бундай, иккинчи томондан эса шундай” каби иборалар билан тўлалиги. Айтишларича, президент Ҳарри Трумэн ҳам иқтисодиёт фанидаги дудмоллик ва мавҳумликни йўқотиш кераклигини таъкидлаган эмиш. У ўз мамлакатида аниқ-тиниқ фикрга эга бўлган иқтисодчилар бўлишини хоҳлаган. Бироқ Карлайл умуман бошқа нарсани назарда тутган эди. У бизга танқислик ҳамма жойда ҳам учрашини уқтирмоқчи эди. Чунончи, баъзида бир-биридан кучли хоҳишларимиз орасидан биттасини – дейлик, бугунги ёки эртанги роҳатдан бирини ёхуд ўзаро зиддиятли қадриятлар ва мақсадлар орасидан бирини танлашимизга тўғри келади. Энг муҳими шуки, шотландиялик бу инсон ҳар бир нарсанинг ўзига яраша чиқими мавжудлиги ҳамда меҳнат ва қурбонликларсиз ҳеч нарсага эришиб бўлмаслигини таъкидлаган.

Ишончим комил, кўпчилик иқтисодиёт фани ва иқтисодчиларни ёқимсиз ҳамда ўта зерикарли, деб ҳисоблайди. Иқтисодчиларга берилган таърифлардан бири шундай: “Иқтисодчи рақамларни яхши тушунади, аммо ҳисобчиликка ярамайди”. Иқтисодчилар бунчалик обрўсизланишининг энг катта сабаблари уларнинг мужмал тилда ёзишга мойиллиги, мураккаб диаграммалардан тез-тез фойдаланиб туриши ва математикани кўп ишлатишидир. Ҳа, яна бир нарса, улар кўпинча ниманидир билмасликларини тан олишни исташмайди.

Нима учун иқтисодиётни мазах қилишади? Нима учун бу фан билан юзлашган ўқувчиларнинг кўзларидаги нур дарров сўнадиган бўлиб қолди? Фикримча, бунинг сабаблари иқтисодчиларнинг яхши ёза олмаслиги ва иқтисодиётга доир матнларнинг аксарияти математика ҳамда мураккаб диаграммалардан иборат экани билан боғлиқ. Бунинг устига, атиги бир неча иқтисодчигина иқтисодиёт кундалик ҳаётимизга қанчалик алоқадорлигини кўрсатишга ёки иқтисодий таҳлилларни нисбатан қизиқарлироқ йўсинда тушунтиришга қодир. Чарльз Уиланнинг ушбу китоби иқтисодиётга оид олдинги тушунчаларнинг барчасини ўзгартириб юборади. Уиланда “Мидас қўли”га¹ ўхшаган қурол бор, десак адашмаган бўламиз. Агар Уиланнинг қўли тиллага тегса, унга жон киради.

Бу чин маънода нодир китобдир. Унда ҳеч қандай тенгламалар, тушунарсиз атамалар ёки мураккаб диаграммалар йўқ. Иқтисодиётдаги кўплаб ғоялар ортида ҳисоб-китоб ва диаграммалар турган бўлиши мумкин, аммо Уилан уларни осон тилда тушунтириш мумкинлигини исботлади. У иқтисодиётнинг энг асосий ғояларини ажратиб кўрсатади. Уилан “фикрини аниқ усулда етказувчи иқтисодчи” деган тушунчанинг оксиморон эмаслигини яққол кўрсатиб беради.

Бу китобда биз иқтисодчиларга йўналтирилган танқидларнинг жуда кўпи ўринсиз эканига гувоҳ бўламиз. Иқтисодий таҳлил оғир ва мураккаб мавзу – ҳатто кўп ҳолларда физик таҳлиллардан мураккаброқ. Физика сайёраларнинг қуёш атрофида ёки орбитадаги электронларнинг атом атрофида айланишига ўхшаган тизимларни осонлик билан изоҳлаб беради. Бироқ ҳатто табиий фанлар ҳам табиатни тушунишда қийинчиликларга учрайди. Об-ҳавони олдиндан айтиб бериш бунга мисол бўлиши мумкин. Сунъий йўлдошнинг мураккаб кузатувлари ва об‐ҳавони олдиндан айтиб беришнинг кучли усуллари борлигига қарамай, метеорологлар кўпинча “Эртага об-ҳаво худди бугунгидек бўлади” каби содда башоратлардан нарига ўта олмайдилар. Шубҳасизки, об-ҳавони башорат қилишда инерция моделидан фойдаланилса, энг муҳим жиҳатларнинг барчаси кўздан қочирилади, бироқ, шунга қарамай, метеорологлар кўрсатган умумий натижа ўзини оқлайди. Агар метеорологлардан глобал исиш каби узоқ муддатли жараёнлар борасида башорат қилишни сўрасак ва уларнинг фикрларини иқтисодчиларники билан солиштирсак, иқтисодий башорат нисбатан аниқроқдек туюлади.

Иқтисодиёт табиий фанлардан қийинроқ, чунки биз иқтисодиётга оид бирор масала бўйича назорат остидаги лаборатория тажрибаларини ўтказа олмаймиз. Чунки одамлар ҳар доим ҳам кутилганидек ҳаракат қилмайдилар. Психолог ва иқтисодчиларнинг қимматли билимларини қамраб олган ҳамда инсонларнинг иқтисодий хулқ‐атворини ўрганувчи бутун бошли янги йўналиш мавжуд бўлиб, унга анча катта эътибор қаратилмоқда. Бироқ биз ҳали ҳам инсонларнинг хулқ-атворини олдиндан аниқлик билан башорат қилишга қодир эмасмиз. Албатта, ҳамон барча нарсани тушунишдан анча йироқ эканимиз ҳеч нарсани тушунмаслигимизни ҳам англатмайди.

Инсонларнинг хулқ-атвори муайян омиллар натижасида юзага келиши маълум. Оддий мантиққа кўра юз берадиган кўплаб доимий ҳолатлар мавжудлигини ҳам биламиз ва албатта, билимимиз кенгайиб бораётганидан мамнунмиз. Ҳар бир савдо-сотиқ жараёни харидни ўз ичига олиши ҳамда фойда келтириши аниқ бўлган имкониятлар камдан-кам ҳоллардагина эътибордан четда қолиши бизга маълум – бу назария ортидаги асосий ғоя шуки, қимматли қоғозлар бозори юқори самарадорликка эга.

Иқтисодиёт қанчалик тушунарсиз бўлмасин, ҳаётимизга кўрсатадиган муайян таъсири мавжуд ва у ҳукуматнинг маълум бир сиёсатни шакллантиришида муҳим роль ўйнайди. Иқтисодчилар ҳукуматнинг барча тармоқларига таъсир ўтказишади. Инфляцияни четлаб ўтиб иқтисодий ўсиш ва йирик миқдордаги иш ўринлари яратилишига хизмат қилиш анчадан бери ҳукумат иқтисодчиларининг вазифаси бўлиб келган. 1992 йилги сайловолди кампаниясида Билл Клинтоннинг энг муваффақиятли шиори нима бўлганини эслайсизми? “Ҳамма гап иқтисодиётда, тентак!” Рақобатни кучайтириш ва монополияларни чеклаш (Адлия вазирлиги), атрофмуҳит зарарланиши (Атроф-муҳитни асраш агентлиги) ва тиббий ёрдам билан таъминлашни (Соғлиқни сақлаш хизмати) назорат остига олиш каби фаолият турлари билан шуғулланадиган идоралар, албатта, иқтисодий омилларни ҳам ҳисобга олишлари керак. Аслида, деярли ҳар қандай сиёсий қарор (хоҳ ижтимоий масалалар, хоҳ солиқ, хоҳ халқаро, хоҳ қишлоқ хўжалиги ёки миллий хавфсизлик масалаларига оид бўлсин) муайян иқтисодий оқибатларга олиб келади. Сиёсатчилар иқтисодчиларнинг бу каби муаммоларни ечиш қобилиятига қанчалик шубҳа билан қарамасин, уларнинг маслаҳатларини эътиборсиз қолдиришмайди. Худди шу мавзуда Жон Майнард Кейнес шундай деб ёзган эди: “Назария эмас, балки амалиёт билан шуғулланадиган киши интеллектуалларнинг ғоялари билан ўралашишимга унчалик ҳам ҳожат йўқ, деб ҳисоблаши мумкин. Бундай фикрдагилар қайсидир марҳум бирон-бир иқтисодчига тегишли ғояларнинг қулидир. Ҳукуматни телбалар бошқарса, ўз жоҳиллигию зулмини ўтмишдаги олимнинг фикрлари билан оқлашади”.

Иқтисодчиларнинг таъсири бизнес ва молия соҳаларида ҳам кенг тарқалган. “Fidelity Magellan” жамғармасининг собиқ менежери Питер Линч шундай деганди: “Агар иқтисодчи билан ўн тўрт дақиқа суҳбатлашсангиз, ўн икки дақиқангизни бекорга сарфлаган бўласиз”. Масаланинг кинояли жиҳати шундаки, профессионал қўшма фонд менежерлари муттасил равишда молиячилар ишлаб чиққан усулларга кўра баҳолаб борилади. Бундан ташқари, иқтисодчилар бизнесга оид бошқа кўплаб қарорлар қабул қилинишига ҳам таъсир кўрсатади. Улар “General Motors” компаниясидан тортиб “Procter & Gamble” компаниясигача бир-биридан фарқли ширкатлар маҳсулоти учун талаб миқдорини ҳисоблаб чиқадилар. Уларнинг катта қисми стратегик режалашдан бошлаб ресурслар назоратигача бўлган бизнесга кўмаклашувчи консалтинг фирмаларида ишлайди. Улар фойда ва таваккаллар ўртасидаги тафовутни таҳлил қилиб, инвестор фирмалар учун қимматли қоғозларга сармоя киритишга ёрдам берадилар. Шунингдек, улар корпорациялардаги молиявий ишлар бўйича масъул раҳбарлар учун акциялар нархига қарздорликнинг таъсири ва дивиденд сиёсати бўйича маслаҳат берадилар. Асосан, йирик опцион айирбошлаш платформаларида савдо қиладиганлар иқтисодий моделлар асосида ишловчи, опционнинг олдисотди нархини айтиб турадиган қўл компьютерлардан фойдаланади. Ҳақиқат шуки, иқтисодий таҳлил нафақат сиёсий етакчилар, балки сармоядорлар ҳамда ишлаб чиқарувчилар учун ҳам жуда фойдалидир.

Шунингдек, иқтисод кундалик ҳаётимиздаги чигалликларни ойдинлаштиради ‒ буни оддий истеъмолчилар ҳам тушуниши мумкин. Нима учун саломатлик суғуртасини сотиб олиш бунчалик қийин? Катта йўл бўйлаб кетар эканмиз, нега айнан “McDonald’s” рестора нига келиб тўхтаймиз? Бошқа кўплаб тамаддихоналар янада яхшироқ гамбургер тайёрлаши мумкин-ку. Нима учун кўплаб одам айнан “нуфузли” институтларга ҳужжат топширади? Ахир арзонроқ нархларда ўша институтлар каби яхши таълим берадиган олийгоҳлар ҳам борку. “Тескари танлов”, “ижтимоий неъматлар”, “маҳбус дилеммаси” каби тушунчалар кундалик ҳаётимиз билан қандай алоқадорликка эга экани тўғрисида ҳеч ўйлаб кўрганмисиз? Шу ва бошқа мавзулар ушбу ажойиб китоб ичидан ўрин олган.

Ўнта иқтисодчидан битта саволга ўн хил жавоб оласан, дейишади. Гаров ўйнашим мумкинки, ўнта иқтисодчидан: “Нима учун Нью-Йорк шаҳрида квартиралар ва таксилар етишмовчилиги кузатилади?” ‒ деб сўрасангиз, ушбу саволга ўналаси ҳам: “Такси ҳайдаш рухсатномалари сонига чеклов ўрнатилгани ва ижара назорати такси хизматлари ҳамда тураржойни етарли миқдорга етишдан чеклаб тургани туфайли”, ‒ деб жавоб беради. Иқтисодчиларнинг барчаси умумий фикрда бўлган кўплаб масалалар мавжуд. Иқтисодчиларнинг мутлақ кўпчилиги халқаро савдо мамлакатларнинг яшаш стандартларини кўтаришига, четдан киритиладиган маҳсулотларга солинган бож тўлови эса халқнинг зарарига ишлашига ишонади. Шунингдек, иқтисодчиларнинг аксарияти якдиллик билан қабул қиладиган яна бир фикр бор: ижара назорати уй-жойнинг сони ва сифати камайиб кетишига олиб келади. Аксар иқтисодчилар 2001 йил 11 сентябрдаги даҳшатли воқеа иқтисодий фаолликнинг камайиб кетишига олиб келишини бир овоздан башорат қилишган эди. Тажрибамдан келиб чиқиб айтишим мумкинки, иқтисодчилар орасидаги тафовут (улар хоҳ консерватив республикачи бўлсин, хоҳ либерал демократ бўлсин) ўзаро ва бошқа соҳа вакиллари ўртасидаги тафовутдан кўра кичикроқ. Ўзаро қарама-қарши сиёсий қарашларга эга иқтисодчилар кўп масалаларда якдил фикрга эгалар.

Иккала партия билан ҳам яхши муносабатда бўлган иқтисодчилар кўпинча сиёсатчиларнинг икки партияли коалициясига қарши бирлашади.

Шу сабабли ҳам иқтисодчилар дунёга бошқача назар билан боқишларига ва муаммоларни ҳал этишда ўзгача ёндашишларига ишонаман. Иқтисодчидек ўйлаш талаб ва таклиф каби соддалаштирилган моделлар билан ишлашда дедуктив фикрлаш демакдир. Шунингдек, иқтисодчи каби ўйлаш чекланган шароитда нималарни айирбошлаш кераклигини аниқлашни ҳам ўз ичига олади. Бунда бир танловнинг чиқими бошқа муқобил танлов келтириши мумкин бўлган кирим билан ўлчанади. Самарадорлик асосий мақсад этиб белгиланади, яъни чекланган манбалар орқали эгаллаш мумкин бўлган энг катта фойда кўзланади. Бу ерда маржиналистик ёки босқичма-босқич ёндашувни қўллаш лозим. Бундай ёндашувларда қўшимча маблағ киритиш эвазига қанча даромад кўриш мумкинлиги ҳисобланади. Манбалардан турлича фойдаланиш ҳисобга олинади ва исталган натижага эришиш учун турли вариантлар кўриб чиқилади (ҳар хил манбалар ўртасида турли ўрин алмаштиришлар орқали). Ниҳоят, иқтисодчи “инсонларга танлаш имкони берилгандагина фаровонлик ошиши мумкин, рақобатчи бозорлар эса одамларга танлов имкониятини берадиган самарали механизм” деган фикрга ишонади. Барча иқтисодий муаммолар норматив масалалар (қандай бўлиши лозимлиги тўғрисидаги қарашлар)дан иборат бўлса, иқтисодчи каби ўйлаш эса таҳлилий ёндашувни ўз ичига олади. Таҳлилий ёндашув одатда “қиймат” масаласига доир муаммоларни ҳисобга олмайди ёки уларнинг аҳамиятини пасайтириб кўрсатади.

Китоб айни шу жиҳатлари билан ўзгача. У ҳам кенг қамровли, ҳам холисликни сақлай олган. Китоб эркин бозорнинг ҳаётимизни яхшилаш йўлидаги афзалликларини эътироф этиб, нима учун марказлашган иқтисодиёт охир-оқибат халқнинг фаровонлик даража сини пасайтиришини тушунтиради. Шу билан бир қаторда, ижтимоий хизматлар билан таъминлаш ҳамда бозорларга шароит яратиб бериш учун қонуний андозани белгилашда ҳукуматнинг роли қанчалик муҳим экани тасвирлаб берилган. Шунингдек, эркин бозор иқтисодиёти атроф-муҳитга зарар келтирадиган ёки хусусий бозорлар мамлакат фуқаролари истайдиган баъзи маҳсулотларни ишлаб чиқара олмайдиган вазиятларни тўғрилашда ҳукуматнинг роли тан олинмоқда. Эркин бозорлар келтириб чиқарадиган бу каби ташқи муаммолар содир бўлганда вазиятни тўғрилаш ҳукуматнинг зиммасида. Китобда бу ҳам алоҳида эътироф этилган.

Ҳеч ўйлаб кўрганмисиз, нима учун жун ишлаб чиқарувчи чорвадорлар йиллар давомида федерал ҳукуматдан субсидия олган? Уилан сиёсат ва иқтисод қандай қилиб бу каби вазиятларни келтириб чиқаришини тушунтириб беради.

Айтайлик, Бен Бернанке нима учун Америкадаги иккинчи энг қудратли инсон сифатида тан олинишини биласизми? Уилан пул‐кредит сиёсатининг иқтисодга таъсирини оддий тушунтиради. Ёки “Ғаройиб гаров” (“Trading Places”) фильми сўнгида “ёмон одамлар фьючерс товарлар бозоридан²