АББОС САИД

Қазои Қадар

Роман

Биринчи китоб

Биринчи қисм

“Шарқ” нашриёт-матбаа

Акциядорлик Компанияси

Бош таҳририяти

Тошкент-2021

Меҳрибон ва раҳмли Аллоҳ номи билан

Азоб шундоқ бўлур ва агар билсалар,

охират азоби бундан-да шиддатли …¹

1

Анча йиллар ўтиб, Хончорбоқни тарк этганига чорак асрга яқинлашгач, “Ваққос ота”да ‒ учтепаликлар учун ажратилган хилхонада отаси қабри тепасида аллазамонлар ‒ болалигида бобоси Шокир баззоздан ўрганиб олгани “Ёсин”ни тиловат қиларкан, бундан уч-тўрт йил бурун эски ҳовлиларига қайтмоқ ниятида кўч-кўронини ҳам йиғиштириш тараддудига тушганларида қария бу тадбирни ҳадеганда пайсалга солаверганини ёдга оларкан: “Дадам укасининг ёнига қайтишни истамади, Асқарникига бориб кўрсатган “томошаси”дан кейин келини Тоҳираниям ёмон кўриб қолганди, яна бунинг устига, ўзи қурилишига бош-қош бўлгани масжидниям ташлаб кетолмади. Ҳа, ҳа, ҳаммадан ҳам ана шу масжидга боғланиб қолганди, кўзи қиймади ташлаб кетишга”, деган ўй кўнглидан ўтди, ўтдию: “У ҳали тетик эди, ҳали камида беш-олти йил яшарди, сен анави машмашани кўрсатмаганингда ҳали ундан ҳам кўп яшарди. Уни укаси эмас, амакинг Рашид дўкон эмас, уни сен қулатдинг. Анави иблислар билан бўлиб ўтган жанжалдан сўнг қайта ўзига келолмади, ўша воқеа, ўша можародан сўнг ўнгланмади” , дея ичида сўзланиб, ўзини маломат қилгандан-қилаверди. Ортда қолган кўнгилсизликларни қанчалар эслашни истамаса-да, юқори қаватдаги қўшниси билан бўлиб ўтган можаро, у касофатларнинг тўнғич ўғли Азимжонга нисбатан қилган адолатсизликлари яна хотирасида жонланиб, аянчли бир ҳолга тушди-қолди. Юраги ўртанди, хиёл ўтмай чап кўкраги атрофида бир нарса ловуллаб ёна бошлаганини ҳис этди…

2

У бир-икки ойдан бери XIX асрнинг иккинчи ярмида Туркистон руслар томонидан истило қилинишини ўрганиб юрган эди.

__________________________________

1.Қуроъни Карим, Қалам сураси, 33-оят.

Босқинчиларнинг Оқмасжиддан тортиб то Тошкентни эгаллаб олишларигача бўлган ўн уч йиллик уринишларини роман қилиш ниятида гоҳ Шарқшунослик институтига, гоҳ эса Навоий кутубхонасига бўзчининг мокисидай қатнаб, ўша даврга оид маҳаллий ва рус манбаларини титкилаб ўрганишга киришганди, фалокат босиб шу куни кутубхонадан эрта қайтганини-чи…

Тошкентнинг киндигини Хадра деб олинганида, бир тупканинг тагида бўлган, шаҳарнинг жанубий чеккасидаги, нариги тарафи “Занги ота”нинг Эшонгузар мавзеига бориб тақалган катта ҳалқа йўлининг бериги этагидаги тўрт қаватли уйнинг биринчи қаватида яшамайдими, ён-атрофини пастак кўкат девор билан ўраб қўйгани айвончаси рўпарасидаги боғчага юқори қаватдаги қўшнилар нечанчи бор турли чиқитлар ‒ арақ шишалари, ҳар турли консерва банкалари, тухум пўчоқлари, сигарет қолдиқларию қутилари, суяклар, яна оқ, қора, кўк целлофанга ўралган алланарсаларни ташалаганларига кўзи тушди-ю, яна фиғони фалакка ўрлади. Унга гўё булар атайлаб жиғига тегиш учун, ўша шўро даврида ўзлари аллома санаганлари, аммо у, Анвар Шокир ёмон кўргани Маркс Темировичнинг аламини олаётгандек, яна талабалик йилларидаги адоватларини ҳам билдириб қўйиш мақсадида уларни одам ўрнида кўрмай, атайлаб бу номаъқулчиликни қилишаётгандай бўлиб кўринди…

“Тунов куни тозалаб қўювдим, яна расвосини чиқаришибди. Буни яна ўшалар қилган, юқорисидагилар бамаъни оила, бунақа бемазагарчиликка боришмайди, устига-устак, улар ҳозир Хоразмга ‒ юртига кетган, буни фақат ана шу бефаросатлар қилишган ‒ уларга гап таъсир қилмайди, ичкиликниям бизнинг подъезда ёлғиз шулар ичади!.. Бирда эри Тиркаш дераза рўпарасида туриб олиб суяк тозалаётганини, кейин эса тозалаб бўлинган суяк бўлагини пастга улоқтираётганига кўзим тушувди. Майли энди, мушук-пишакка ташалаётгандир-да”, девдим, манави иши ‒ юқоридан пастга арақ шишаларини ирғитиши ҳечам қуюшқонга сиғмайди, ҳаммасидан ўтиб тушди! Бу отасининг иши эмас, бу номаъқулчилик ўғли Сарсоннинг иши бўлса керак!.. Ҳа, ҳа, бу ўша жипириқнинг иши!..” деган турфа ўй-мулоҳазаларга бориб, якуний бир хулосага келиб, ана шу такасалтангга яна бир бор дакки-дашном бериб инсофга чақирмоқчи бўлди.

‒ Сарсон, Сарсон !.. – деб юқоридаги айвонча деразасига қараганча қўшнисининг ўғлини чақирди. Хаёлидан шу чоқ: ”Яқиндагина унинг хотини бир боласи билан кетиб қолганди, исми Тоқат эди шекилли? Қайнанаси Фаросатнинг, манави Сарсон такасалтангнинг зуғумларига чидолмади, тоқати тоқ бўлиб онасини чақиртириб, кўч-кўронини йиғиштирдию жўнади-кетди! Ҳойнаҳой ана шунинг учун ҳам аламини ичкиликдан олаётган кўринади бу жипириқ! Бу ишни ана шу бетамиздан бошқа ҳеч ким қилмайди!”, деган ўй ўтди, ўтдию яна бир бор овозининг борича юқорига юзланди: ‒ Сарсон, ҳўв Сарсон!..

Юқоридан пастга ҳеч ким қарайвермагач, бу ишни атайлаб қилаётганларини пайқаб яна Сарсон жипириқни чақиришда давом этди. Энди унинг овози зардали, зардалидан ҳам кўра қаҳрли бир тус олди. Бу қаҳр нафақат Сарсон жипириққа, балки уни талтайтирган, алал-оқибат ана шу кўйга тушишига сабабчи бўлган онаси Фаросатга ҳам қаратилганди. Келиб чиқиши даштийларга бориб тақалган, Ўртаовулнинг дунган аралаш қозоқларидан саналган, яшаш тарзлари ва тиллари ўзбеклашса-да, ташқи қиёфалари ва ички дунёлари аслича қолган, ана шу саҳройи халқлардайин терс, айтганини қилдирмоқчи бўладиган, биров билан ғижирлашиб қолгудай бўлса, ўжар одатини тарк этмай охиригача ўшаларга хужум қилишни қўймайдиган ана шу қўшнисини у талабалик йилларидан бери билар, ўзи газетасида ишлаган Маркс Темировичнинг шогрдларидан эканини, кейинчалик кафедрасида ҳам ишлаганидан хабардор эди. У ҳам Анвар Шокир ва Осиёни ўша йиллардан бери кузатиб келар, уларни Талабалар шаҳарчасида кўп маротаба бирга кўрган,

ҳатто Маркс Темирович туфайли уни ёқтирмаслигини ҳам билар эди-ю, аммо кейинчалик мана бундай қўшни бўлиб қолишларини ўйламаганди. Қўшни бўлиб қолишгач эса, ҳар икки томон тақдирга тан беришса-да, эски адоват айниқса, Анвар Шокир ва Фаросат ўртасида сақланиб қолди. Анвар Шокир ўша пайтларда ҳам енгил аёл санагани Фаросатдан иложи борича нари юришга уриниб, хотинини ҳам шунга чақирса-да, эркаклар билан ҳеч бир андишага бормай баб-баробар гаплашаверишни канда қилмайдиган Фаросатнинг ўзи у ва унинг оиласи билан муомаласини яхшиламоқ илинжида турли баҳоналар билан уларникига ташриф буюришини қўймас, иложи борича пастки қаватдаги қўшниларига яхши кўриниш мақсадида ўзини ҳар кўйга солиб яхши таассурот уйғотишга чоғланарди-ю, бироқ ҳар сафар уриниши зое кетаверар, унинг сохта хатти-ҳаракатлари, феъл-атворидаги ноқисликлар панд бериб қўйганини ўзи ҳам англаб етмасди. Алал оқибат бу қўшнилари унга рўйхуш беришавермагач, ҳатто кўришни ҳам истамаётганларини, уни кўришлари ҳамоно ё уйга кириб кетишларини, ё бўлмаса айвончаларининг деразасини ёпиб олишларини, хуллас ўзларини ундан нарига олаётганларининг шоҳиди бўлгач, буни ҳам Анвар Шокирдан деб билиб, ўзининг бир пайтлар Маркс Темирович билан бўлган муносабатларига боғлаб, наинки уни, балки хотини Осиёни ҳам ўзига душман санай бошлаган, шу-шу буларга нисбатан унда ва оиласидагиларда хусумат авж олиб, иложи борича ғаразгўйликнинг турли йўлларини қидиришликни тарк этишмасди.

Анвар Шокир улардан нари юриб ҳам қутулолмаётганларини, улар мана бундай ғаламисликлар қилиб юқоридан ҳар турли чиқитларни ташлай бошлаганларини, бу сафар эса қуюшқондан чиқиб ичкилик шишаларини ҳам ташлашгача бориб етганларининг шоҳиди бўлгач, ортиқ чидаб туролмади. Уларни бу сафар яна бир инсофга чақирмоқ, керак бўлса ақлларини киритиб қўймоқни хоҳлади. Булар билан пачаклашиш яхшиликка олиб бормаслигини фаҳмласа-да, кўнгли аллақандай нохушликни туйса-да, вужудидаги ўжар бир истак тинчини ўғирлаб, қўшниларига нисбатан нафрати алангалана бошлади.

У яна уч-тўрт бор чақирганидан сўнггина айвончанинг ошхона қисмига яқин ердаги дераза табақаси очилиб, бу хонадонга бўзчининг мокисидай қатнаб пашшахўрда бўлишини канда қилмайдиган, оиланинг кўп ишларига бурун суқаверадиган, яна опаси Фаросат иккови тижоратга оид ва баъзи бошқа юмушларни ҳам биргаликда бажариб кетаверадиган синглиси Таманноз пастга энгашиб туриб:

‒ Ҳа, Анвар ака, нима дейсиз? – деди.

Ҳеч қанча вақт ўтмай унинг ёнида опаси ҳам пайдо бўлиб, анордайин қизарган юзида ясама табассум ўйнаб:

‒ Тинчликми, Анвар ака, наа-мунчаа?! Осмон узилиб ерга тушибди депмиз-зза?! ‒ дея доғулилик билан пастки қаватдаги қўшнисидан норозиланганини ноз-ишвали оҳангда сездирди.

Анвар Шокир опа-сингилнинг лола янглиғ қизарган ярим истеҳзо, ярим табассумли япалоқ юзларига, яна ўзларини бехаёларча тутиб пичирлаб хиринглашларига назар соларкан: “Булар ичиб олганга ўхшайди, йўқса менга қараб бунақа ойимча-таннозларча ишва қилмасдилар, жилмаймасдилар!” , деган ўй дилидан ўтди, сал жаҳлдан тушган бўлиб:

‒ Фаросат, яна ҳаммаёқни ивирстирибсизлар-ку! Яна қанча такрорлашим, сизларни огоҳлантиришим керак!– деди, негадир шу дамда кўнгли бир нарсаларни сезгандай ғашлангандан-ғашланиб, айтарли арзирли гап тополмай, нима дейишини билмай ёзғирди: ‒ Унақамас-да, энди!..

Ўзларининг суйилиб, эркаланиб муомала қилишлари пастки қаватдаги қўшниларига таъсирини ўтказиб “попугини пасайтирдик” деб билган опа-сингил яна бир-бирига шивирлаб хиринглашди. Таманноз унга бир нима демоқчи бўлганди опаси тирсагидан ушлаб, “ бу билан ҳисоб-китобим бор, ўзим боплайман!” дегандай бир йўсинда пастга энгашиб:

‒ Ҳозир тушиб борамиз, тозалаб оламиз!..– дея оғзидаги тилла тишларини кўрсатиб ёқимсиз илжайди.

Анвар Шокир опа-сингилнинг тушишини истамади. Айниқса, Фаросатнинг ёқимсиз, айёрона илжайишида ёмон бир шумликни, бадниятини сезган бўлди. Хаёлидан яна талабалик кезлари, шўро даврида қолиб кетган ўша ёқимсиз манзара кўз ўнгидан ўтиб улгурди. Ўшанда у Маркс Темировичнинг дорилфунундаги кафедрасига хафталик газеталарида эълон қилинаётган бош мақоласини ўқиттиргани олиб борган эди, тасодифан эшикни берухсат тақиллатмай очиб юборганида худди мана шу Фаросат содиқ устозининг қучоғида турганини, у бунинг юзидан чўлп-чўлп ўпаётганини кўриб қолиб, шартта эшикни беркитиб олганини, юраги темирчининг босқонидек гурсиллаб уриб кетиб пича эшикка орқа ўгириб суяниб туриб қолганини, шундан сўнг йўлакдаги ана шу кафедра жойлашган куллиётга қарашли бўлган бино орқа ҳовлисига қараган катта италянча дераза яқинига бориб турганида ичкаридан Маркс Темирович эмас, нақ мана шу ойимчанинг ўзи чиқиб келиб, ҳеч бир уялмай-нетмай: “ Домламизнинг кайфиятлари юқоридаги мажлисдан бузилиб тушганди, шу йўл билан ўзларини сал овутаётгандилар”, деган мазмундаги баҳонани рўкач қилганини, яна бу ҳолатни, бу манзарани ёши бир жойга бориб қолган одамнинг эркаликлари мазмунида қабул қилишини унга эслатиб ўтишни ҳам унутмаганини, қўлидаги оқ папкага солинган, ўша ҳафтадаги газетанинг биринчи саҳифасида чоп этилиши керак бўлган бош мақолани унинг қўлидан оларкан, худди ана шу ҳозиргига ўхшаб ўшанда ҳам доғуллик билан кулиб қўйганинию “ ана шундай бир “аллома устозига” қаршилик қилолмаганини, боз устига, юқорида таъкидлаганидек, “кекса одамнинг “болаларча хатти-ҳаракати-га” йўл берганини” тўғри тушунишини истаб, тасодифан гувоҳи бўлган воқеани унутишини, яна таҳририятдагиларнинг қулоғига етиб боришига ҳам сабабчи бўлиб қолишдан сақланишини Маркс Темирович алоҳида таъкидлаганини дараклар экан, тағин бир маънодор илжайганди. Шу-шу уни дорилфунун фойесида ёхуд ташқарисида, унда-бунда эса таҳририятга келолмаётган устозининг битта-яримта топшириқларини етказгани ташриф буюрганида учратиб қолса, тепа сочи тикка бўлиб ғазаби қўзиб кетаверарди. Кейинчалик ҳам ўша воқеани унутишликка қанчалар уринмасин, уддалай олмади. Олтмишдан ошган Маркс Темирович ва унинг шогирдларидан, яқин гумашталаридан саналган Шариф Юнусовда ҳам шунга ўхшаш қўлостида ишлайдиган битта-яримта танноз, енгилтак аёлларга нисбатан ўз нуфузига тўғри келмайдиган, одоб-ахлоққа зид гап-сўзларни, ҳазил-ҳузулларни қилгудек бўлса, ёинки шунга ўхшаган қуюшқонга сиғмайдиган хатти-ҳаракатлар билан уларнинг аёллик шаънини топтаса чидаб туролмас, унга қарши чиқарди, ана шундай бир соҳа ‒ маънавият, маърифат ҳақида, шўро мафкураси, шўро турмуш тарзи ҳақида одамлар онгини яхши томонга буриши, ўзгартириши керак бўлган, ана шу эзгу ишга ўзларининг умрларини бағишлаган қилиб кўрсатган, ана шу нарсалар ҳақида фалсафа сўқишга уринган сафсатабоз валламат “алломалар”нинг, мансабпараст, шуҳратпараст шўро мафкурачиларининг ҳақиқий башарасини, қиёфасини таниб улгургач, уларнинг тубанлик ва фисқу-фужурлари, фосиқликларининг шоҳиди бўлгач, улар билан сира келишолмаган, ҳали-ҳануз келишолмасди. Энди яқин ўтмишга айланган ўша шўро тузумидаги нуфузидан, имконият-имтиёзларидан фойдаланиб не-не қабиҳликлар, не-не нодонликлар, не-не каззобликларни қилган “аллома устозлари” ўзига ўхшаган олғир-олчоқларнинг мансаб поғоналарига кўтарилишига, айримларининг эса ҳокимият бошқарувигача етиб боришларига сабабчи бўлган, бошқа фаросатларни эса илм остонасидан илм осмонга олиб чиқишга ваъда бериб, ана шу ахду паймонига маълум маънода вафо қилиб, ҳарҳолда осмону фалакка олиб чиқолмаса-да, “қуйироқ поғонага жойлаштиришга” эришган, бошқа бир фаросатларни эса адабиёт майдонига олиб кириб, шу майдоннинг маликасига айлантиришга қуюқ ваъда берса-да, ўша маликага айланмоқ ишқида ёнганлари куйиб кулга айланиб, у тузумда у ҳақда, унинг ўзларига кўрсатган ғамхўрликлари ҳақида битта-яримта мадҳиялар, битта-яримта хотиралар ёзишдан нарига ўтмаганларини, ё бўлмаса ҳали-ҳануз тутуриқсиз шиғирларини турли ерларда тўплам ҳолида бостирмоққа уриниб юрганларини, қолган битта-яримта у эккан “бузуқ уруқлар” эса, “аллома устозлари” аллақачон бу ёруғ дунёни тарк этиб кетган эса-да, ўзлари тақир тиканаклар-у чирмовиқларга ва сассиқ алафларга айланиб қанчалаб гулираъноларга, нилуфарлару гулсафсарларга, намозшом гулларга озор беришда давом этиб келаётгандилар. Шариф Юнусовга ўхшаган шогирди, гумаштаси эса янги шароитга буқаламундек мослашиб ҳали ҳам ўзини дунёнинг устуни санар, аммо қилиб юрган баъзи бир номаъқул, хуфия ишларидан инсон боласи ҳазар қилар; мана бу Фаросатга ўхшаганлари ҳам палидликда, фосиқликда ундан ўтиб тушар , у ҳам ана ўша шўро даврида устози қилиб юрган ғаламисликларни давом эттириб, ўша устози ёмон кўргани қўшнисига, ўзлари ҳамиша “калшоир” деб камситганлари, устидан кулганлари Анвар Шокир ва унинг оиласига бўлган адоватлари, ҳусуматлари туфайли уларни тинч, хотиржам яшашга қўйишмасди. Ана шулар ҳақида ўйлар экан, шу дамда унинг юраги яна нохуш уриб, тағин-да дилини ғам-ғусса чулғаб олди. “Булар бир балони бошламасалар гўрга эди-да! Бу енгил оёқ опа-сингилнинг қўлидан ҳар иш келади! Истаган бемазагарчиликдан қайтмайди!”, деган ўй кўнглидан кечар экан, тағин бир марта Фаросатнинг эркакларни кўрганида, айниқса у билан кўз уриштирган ёки ўзини бозорга солиб солланиб юришига ишқибоз бўлиб қош қоқиб гап отган суюқи эркакни, яна ўша эркак ўқимишли, илмий даражали, битта-яримта ўқув даргоҳида ишласа, башарти ўша ернинг сўзи ўтадиган кишиларидан эканлигини билиб қолгудай бўлса, ҳали ҳам эски дорилфунунда ишлаган даврларини қўмсаб, тағин ўшандай даргоҳларга қайтишни истаб қолар, иложи борича ҳалиги одам билан алоқасини бузмай, иложи борича унинг этагидан тутишга уринар; бошқа бир шу атрофлик кўриб юргани мансабдор кас билан танишиб, суҳбатлашиб қолгудай бўлса, ўзини удли-шудли, илмли тутиб турли масалаларда, ишларда ёрдам сўрашдан уялмас, шу баҳонада ўша одам унга керак бўлишини ҳисобга олиб, ана шу нарсани режалаштириб ишончига кирар, ўзи ҳам ундайларнинг хизматларига тайёрлигини билдириш мазмунида эри Тиркаш тирсакни ҳам орага қўшиб, баъзи пайтларда ҳеч кимда шубҳа уйғотмаслик мақсадида атайлаб эрини ҳам таништириб қўйиб: “Нима ишлар бўлса айтаверинг, акангиз бу юмушларни дўндиради ‒ қурилишми, дурадгорликми, сварка ишлари дейсизми, кафел теришми – ҳамма-ҳаммаси қўлларидан келади! “, деб унинг баҳосини ошириб, ҳавасманд-хуштори бўлган пулдор эркакларга боғлаб-пайвандлашни маромига етказиб, кифтини келтириб, керак бўлса ўшаларнинг хизматкорига ҳам айлантиришдан қайтмас, ўзининг ушбу хатти-ҳаракатларини оиласининг бирини-икки қилиш, фарзандларининг келажагини ўйлаш, шунингдек, замона талаби ‒ тадбирлигига йўйса-да, ҳақиқатда унинг тагига бошқа “нозик мақсадларни” ҳам яшириб қўярдиким, буни фақат ўзи ва унга қармоқ ташлаб кўз уриштирган, суюқ сўзлар билан қош қоққан, шунинг баробарида номаъқул нафсоний истакни кўзлаб тоғни олиб беришга ваъда бериб юрган ўша валламатгина биларди, холос. Ана шулардан ҳам хабар топган, айрим пайтларда эса қўшнисининг ясан-тусанга алоҳида зеб бериб ошиқиб йўлга равона бўлаётганини айвончасида туриб ёки бўлмаса бирор ерга кетаётганида ёхуд қайтаётганида кўриб колган Анвар Шокир дарров унинг ниятини, мақсадини фаҳмлаб улгурарди. Шулар ҳақида ўйлаб, хулоса чиқариб, иложи борича опа-сингилни пастга туширмасликка тутиниб:

‒ Сарсон тушиб супуриб олса бўлгани, сизлар овора бўлманглар!.. – деди, негадир у қўшнисининг бўйи етган қизи бор эканини, ана ўша қизи Сапира тушиб тозалашини эмас, айнан ўғли Сарсон тушиб супуришини истаганидан, кейинчалик мулоҳаза қилиб ўзи ҳам ҳайрон бўлди. Айниқса, у жини суймагани ва худди ана шу арзандаси атайлаб шиша идишларни пастга улоқтирган деб билгани учун ҳам у ўз айбини ювишини хоҳлаган, ана шу булғатгани ерни супуртириш орқали уни инсофга келтирмоққа, гарчан у ота-онасидан ўтиб тушган бадбахт эса-да, не-не аҳмоқгарчиликларга қўл урганидан хабардор бўлса-да, ёшлигини ҳисобга олиб эгилтирмоққа, шу йўл ва тушунтириш орқали яна бир бор уни қайта тарбияламоққа, табиийки бора-бора таъсирли усулни қўллаб одам қилмоққа уринмоқчи бўлаётганди. Чиқмаган жондан умид деганларидек, бир неча маротаба ана шу ниятини хотини Осиёга айтганида, у эрини бу ишдан қайтарган, уни тузатиб бўлмаслигига шаъма тарзида: “Букрини фақат гўр тўғирлайди”, деган бир гапни қилган, келинининг бамаъни фикрини Абдурасул ота ҳам неча маротаба таъкидласа-да, у ҳар сафар уларга эътироз билдириб: “Циркда ҳайвонниям ўргатадилар-ку? Наҳотки энди мана шу бетамиз такасалтангни инсофга келтириб бўлмаса?! Ҳарҳолда, чиқмаган жондан умид, бир уриниб кўриш керак!”, деб ўз ўжар истагидан воз кечмаган, ана шу Сарсон жипириқдек бир нокасни “одам қилиш” фикридан қайтмаганди. “ Бориб-бориб ота-онасидан бешбаттар кўйга тушиб қолмасин, ҳар қалай буларга қўшниман-ку! Битта-яримта: “Сен қўшни бўлиб туриб ҳам бунинг одоб-ахлоқига таъсир ўтказмадингми, йўлдан қайтармадингми, бу ишни қилма демадингми? Ҳайф сендек қўшнига! Яна буёқ одамларга ақл ўргатиб китоб ёзадилар!..”, деб юзимга солиб ўтирмасин, ҳалиги, қўлингдан келса душманинга ҳам яхшилик қил деган гап бор-ку! Балки шу сафар уринишим ижобий натижа бериб, яхши томонга ўзгартиролсам! “ , деб ҳали-ҳануз юрагининг бир чеккасида ана шу разил кимсаларга ҳам эзгулик қилиш истагидан воз кечмаган, ҳечқурса зурёдларини ёмонликдан қайтариш, унинг хулқу атворини ўзгартиришга, ижобий томонга ўзгартиришга уриниш керакдек кўринаверар, ана шу туйғу дилида сақланаётган , ана шу туйғу ҳали унда яшашда давом этаётганди.

‒ Биз тушиб борамиз деяпман-ку! Вой-бўў, шунақа экан-да, а Анвар ака? – деб тағин-да тантиқланиб, тағин-да доғулилик билан ундан норозиланган бўлди Фаросат.