Серыя «Несур’ёзна пра сур’ёзнае» заснавана ў 2014 годзе

Рэдакцыйны савет:

А. М. Зэкаў, К. В. Камейша,

Л. Ф. Анцух, В. А. Губараў

© Шырко В. А., 2025

© Афармленне. ТДА «Выдавецтва “Чатыры чвэрці”», 2025

* * *

Гарадскiя жулiкi

Пралог

У Беларусі больш як дваццаць тысяч рэк і амаль гэтулькі ж вёсак. Многія рэкі, нават бацька Нёман, «чысцейшы ад чэрвеньскіх рос», абмялеў, дзякуючы скарапанаўскай меліярацыі, а іншыя, як рэкі майго маленства і юнацтва, шчодрыя на рыбу Уздзянка, Алёхаўка, Жэсць, увогуле зараслі зялёнай раскай, ператварыліся ў канавы з іржавай вадой і гадкімі жабамі-рапухамі, п’яўкамі.

Нікуды ад урбанізацыі не ўцячэш. Невялікія вёскі зніклі, знікаюць, будуць знікаць. На іх месцы, дзе яшчэ нядаўна звінеў дзіцячы смех, раздаваліся галасы кабет ля калодзежных жураўлёў, спаборнічалі рана ранічкай (хто каго перапяе) галасістыя пеўні, выконвалі сваё адвечнае «му-у-у» каровы, рохкалі свінні, пасялілася цішыня. Настальгія – «гэта сум па чысціні», лічыў паэт Алесь Пісьмянкоў. І гэты сум не вылечыць ніякімі лекамі.

На шчасце, маё Чурылава не знікла. Яно стала прыгажэйшым. Выраслі новыя дамы – дачы мінчан. Унукі і праўнукі былых жыхароў нашай вёскі перасыпалі, абнавілі старыя хаты, пабудавалі новыя. Люба-дорага глянуць. І я як мог прыбраў свой бацькоўскі дом: абшаляваў звонку, абабіў вагонкай сцены ўнутры, прывёз новую мэблю, жонка развесіла карціны і партрэты бацькоў. Па прыездзе дадому штодня хаджу на могілкі, дзе пахаваны тата з мамай, дзед з бабай, блізкія і далёкія сваякі і, бадай, тысячы землякоў: Кучукі, Якімовічы, Леўшукі, Дуброўскія, Кашалевічы… З многімі я сябраваў, шчыраваў падлеткам на саўгасных фермах і палях, з іншымі вучыўся. Эх, дзе вы, мае дарагія? Ужо не згуляем у футбол. Перабралася на могілкі ці не ўся каманда. Пакуль без мяне, капітана. Але не за гарамі той час, калі далучуся да маіх сяброў і я. Таму і спяшаюся згадаць пра незабыўныя сустрэчы з тымі, па кім сумую. Чамусьці ў снах вы заўсёды вясёлыя, шчодра сыплеце жартамі, упрыгожваючы свой сказ прымаўкамі, прыказкамі, адмысловымі параўнаннямі.

Геніяльны французскі пісьменнік Віктор Гюго заўважыў: «Мы нараджаемся з крыкам, паміраем са стогнам, а жыць застаецца, як ні было б складана, са смехам».

Наш гараж

– Дзе ты будзеш ставіць сваю цацку? – спытаў бацька, калі мы прыехалі з райцэнтра. – Ці дадуць табе гараж у Мінску?

Во сялянская практычнасць! Я і не думаў пра гараж, калі машыну купляў. Знаёмы па лесвічнай пляцоўцы ставіць свае старэнькія «жыгулі» насупраць дома. І летам машына стаіць, і зімой. Відаць, і мне давядзецца да яго прысуседзіцца.

– Дык ці дадуць гараж? – захвалявалася маці.

– Доўга чакаць, мама. Я не пытаўся, але чуў: лягчэй кватэру атрымаць, чым гараж. Нават на платную стаянку, небам крытую, не ўбіцца.

– А зімой ты будзеш ездзіць?

– Не, канечне. Баюся. Ранавата да Абрама на піва.

– То, можа, пабудуем гараж у нас? Саб’ём з дошак. Хоць зімой пад навес машыну схаваеш, – уздыхнуў бацька.

– Гараж е ў В’юнашы, у Петрыка е, Кашаля, – загінала пальцы маці. Яна доўга лічыла, у каго з чурылаўцаў ёсць гараж, пакуль не збілася.

– Ты хіба разуйся, – параіў бацька, – а то на руках пальцаў не хопіць.

Маці нават вухам не павяла.

– Дзевятнаццаць… дваццаць адно, – нават добра ведаючы маю маці, не проста здагадацца, чаму пасля дзевятнаццаці ідзе дваццаць адно. А дзе, урэшце, прапала дваццаць, і чаму дваццаць адно, a не дваццаць адзін?

Маці хадзіла ў школу пяць зім. І тыя матчыны зімы былі надзіва кароткімі – кожная па месяцы, не даўжэй. За пяць месяцаў яна навучылася чытаць, з горам папалам пісаць і прыстойна лічыць. Кароў у полі маці лічыла тройкамі: тры, шэсць, дзевяць, дванаццаць… Не саб’ецца ніколі. Так што будзе не зусім справядліва сцвярджаць, што маці дарма мясіла бахіламі снег ад свайго маленькага хутара Востраў да Прысынкаўскай школы.

Слова маці ў нашым доме – закон, і бацька разумее: колькі б маці гаражоў ні налічыла, яму давядзецца зачальваць шнур і браць у рукі кельму. Амаль усе гаражы ў вёсцы цагляныя, хіба ў Шута з дошак. Але Шут ёсць Шут. Ды і не машына ў яго, а матацыкл. Так што на драўляны варыянт маці не ўгаварыць. А бацька – цясляр, не хочацца яму важдацца з цэглай і растворам, ён усё жыццё хаты рубіў, склюдаваў, столь падшываў, падлогу насцілаў. Хоць і працаваў да самай пенсіі брыгадзірам будаўнічай брыгады, справу з цэглай меў рэдка.

«Што тая гліна ці камень, – казаў ён, – дрэва жыве, яно дыхае. Вазьмі сасну – золатам пераліваецца, а пахне як».

Маці больш празаічны чалавек. Для яе прэстыж куды важнейшы, чым эстэтыка. Галоўнае – не ўдарыць тварам у гразь перад вяскоўцамі. Яна і тэлевізар першай у вёсцы купіла, і дыван замест палавікоў паслала.

– Дык будзем цагляны будаваць? – сумна спытаў бацька не то ў мяне, не то ў маці.

Я прамаўчаў. Не лезь, жаба, туды, дзе коней куюць.

– Анёж! – адрэзала маці, і адразу ўсё стала ясным, як божы дзень. Давядзецца будаваць гараж з цэглы. Усё вырашыла адно-адзінае слова, якое не сустрэнеш не толькі ў тлумачальным слоўніку, але і рэдка ў якім дыялектным. Ёсць «анёл», «анёлак», а матчынага «анёж» няма.

Назаўтра мы паехалі з бацькам у сельсавет, выпісалі паўтары тысячы цаглін і дзесяць мяшкоў цэменту. Дома чакаў прыемны сюрпрыз. На вуліцы каля хаты ўзвышалася ладная горка пяску. Маці ўдалося завярнуць самазвал з сельгастэхнікі. Куды шафёр вёз той пясок і каму – невядома. Паразумеліся з вадзіцелем за дзве пляшкі віна.

Гараж вырашылі будаваць паміж дзічкай і высокай стройнай бярозай, пасаджанай, калі я вучыўся яшчэ ў пачатковай школе. Месца для гаража выбралі добрае – лепшага, бадай, і не трэба.

– Пара і разметку рабіць, – сказаў бацька.

Мы раскалолі на некалькі частак бярозавае палена, узялі сякеру, рыдлёўку, рулетку, шнур і панеслі ўсё гэта на другі бок вуліцы.

– Ты зверху зямлю выбірай, – загадаў бацька, – а я калкі тым часам загастру.

Я зразаў рыдлёўкай чорную тлустую зямлю і думаў, чаму так часта ў нас урадлівую глебу пакрываюць асфальтам, узводзяць на ёй заводы, будуюць гарады. Тысячагоддзі стварала прырода гумусавы пласт, а мы яго губім на вачах. Няўжо нельга будаваць тыя ж гарады на пустках ці хаця б зразаць і вывозіць урадлівую зямлю з месца забудовы, прадаваць яе дачнікам, а калі самім не трэба, то і за мяжу за золата. Быццам і пісалі пра гэта не адзін раз, ёсць адпаведныя інструкцыі, а воз так і стаіць, не зрушыўся. Вунь бацька без інструкцыі ведае, як трэба рабіць.

Мы аж упарыліся, пакуль закончылі разметку. Па некалькі разоў мералі рулеткай шырыню, даўжыню, правяралі дыяганалі шнурам. Спатрэбіўся-такі, а я ўсё гадаў, навошта яго бацька ўзяў – сцены ж класці яшчэ не скора.

Фундамент вырашылі рабіць невялікі: сантыметраў на трыццаць у зямлі і дваццаць на паверхні. Сцены на паўцагліны – вытрымае як піць даць.

Капаў я. Бацька прывёз на самаробнай калясцы два мяшкі цэменту, пасля – напаўразбітую ванну, выкінутую кімсьці з суседзяў на агульны сметнік.

– З яе ўсё выцеча!

Бацька толькі ўсміхнуўся з маёй наіўнасці.

– Укапаем у зямлю – лепшага карыта не трэба. У ёй і бетон замяшаем, а там і раствор для кладкі.

Да абеду мы і фундамент выкапалі, і камення прывезлі. Папрасілі каня ў Шутавай Валі (яна малаказборшчыца) і двойчы з’ездзілі на камяніцу. Гэта побач з намі, метраў дзвесце ў адзін бок, не больш. Пасля абеду маці пайшла правяраць нашу работу.

– Дабром гэта не кончыцца, – як у ваду глядзеў бацька.

Маці падняла такі гвалт, што цэлыя чароды спалоханых варон дружна шуганулі ў неба.

– A Божачкі, a міленькі! Адзін дурань стары, другі малады, – крычала яна, – без пары загоняць мяне ў труну. О-о-я-ёй… А дзе ж вашы вочы былі! Самі не бачыце, дык у людзей спытайце.

Як мы з бацькам капалі траншэі пад фундамент, то людзей не было, а тут адкуль іх толькі набралася. Суседзі з хат павылазілі. Васіль Кучук, Зіна Кашалевіч, яшчэ адзін Васіль Кучук, бацькаў аднакласнік, ехаў на трактары з бочкай, спыніўся. І самае страшнае – як з-пад зямлі вырас спецыяліст па гаражах Валодзя Фурын. Калі Васілі і Зіна для бацькі не аўтарытэт, то ад Валодзі проста так не адмахнешся. Убачыўшы яго, маці яшчэ мацней закрычала:

– А скажы ж ты, Валодзечка, гэтым дурням, што не ўлезе машына ў такі гараж.

Валодзя, як спецыяліст высокага класа, не спяшаўся вынесці прысуд свайму настаўніку: ён шмат гадоў працаваў у бацькавай брыгадзе, і тата вучыў яго будаўніцтву. Майстра Фурын агледзеў выкапаныя пад фундамент траншэі, кашлянуў на ўсякі выпадак і палез у халяву бота па метр. Ён мог бы насіць яго і ў кішэні, але ж некалі пісар насіў пяро за вухам, каб усе бачылі, хто ён. І Фурын не супраць пусціць пыл у вочы. Вось і зараз, напусціўшы на сябе важнасць, памераў шырыню і даўжыню. Усе прыціхлі, а маці старалася нават не дыхнуць. Нарэшце Фурын склаў метр, павярнуўся да бацькі.

– Ушыркі, Шырка, – скаламбурыў ён, – сама раз, а ўдаўжкі караткавата, трэба крышку напусціць.

Ганьба на ўсю вёску. Лепей бы мая машына стаяла пад адкрытым небам. Маці схапіла рыдлёўку і пачала засыпаць траншэю.

– Добра, што яшчэ бетон не залілі, – сказаў Васіль-сусед.

– A то ломікам давялося б памахаць, – падтрымаў яго Васіль-трактарыст, бацькаў аднакласнік.

Хоць не веруючы, я мог бы на Бібліі прысягнуць, што мы з бацькам разметку зрабілі правільна, даўжыні хапае. Але каму трэба мая праўда? У вёсцы ўсё трымаецца на запасе: сена добры гаспадар, хоць у яго адна карова, накошвае на дзве, дроў нарыхтоўвае на тры зімы. Запас бяды не чыніць. Любяць у нас у Чурылаве згадваць гісторыю дзевяностагадовага дзеда Міколкі, які ажаніўся з пяцідзесяцігадовай кабетай. «Чаму ты ўзяў такую маладую? – пацвельваліся са старога. – Табе ж пара шлюб з зямлёй браць». – «Не бяда, што маладая, – адказаў дзед, – лепш хай застанецца, чым не хопіць».

Так і тут, лішні метр у даўжыню не перашкодзіць.

– Што б я без цябе, Валодзечка, рабіла! – дзячыла Фурыну маці. – Хіба зайдзі ў хату, пагрэйся.

Я не сказаў бы, што на вуліцы было холадна. Можа, таму Фурын адмовіўся ад пачосткі, а можа, палічыў, што не зарабіў сто грамаў.

– Дык ты, Валодзечка, будзеш назад ісці – паглядзі, як яны робяць… Мо падкажаш што-небудзь. A то на іх дзе сядзеш, там і злезеш: адзін сляпы на адно вока, другі глухі на адно вуха.

Вось і кантралёра маці знайшла.

Пакрысе цікаўныя разышліся, і мы з бацькам ужо без ранейшага энтузіязму капалі новую траншэю-папярочку, рыхтавалі апалубку.

Усё ішло як па масле, пакуль не дабраліся да сцен. Рэшата было рэдкае, у прасеяны пясок траплялі дробненькія каменьчыкі, раствор атрымліваўся не авохці які. І ўсё ж мы не здаваліся, хоць часта пападала ад маці: і тое не так, і гэта. Бацька выводзіў вуглы, зачальваў шнур, a я выкладваў сцены.

Нічога не выходзіла з расшыўкай, наш раствор рана застываў, рассыпаўся. Не памагалі і парады Фурына. Адзінае, што яму ўдалося, – пераканаць маці, што без расшыўкі гараж будзе яшчэ мацнейшым. Мы з бацькам, вядома, былі ўдзячны Фурыну за гэта, а то маці хацела ўжо спыніць будаўніцтва.

Я працаваў мулярам траха не дваццаць гадоў назад у студэнцкім будаўнічым атрадзе. Набыты там за два месяцы досвед даўно забыўся, давялося па-новаму асвойваць прафесію. І ўсё ж (няхай з горам напалам) сцены раслі на вачах. Былі яны, на вялікі жаль, не ідэальна прамымі, але, як сказаў Фурын, калі не піхнуць, то самі не разваляцца. Аднойчы ён нават своеасабліва пахваліў нас: «Як робіш, – сказаў, – усе недахопы навідавоку, а зробіш – ніхто не тыкае пальцамі на пралікі. Так што не зважайце на крытыку».

Калі дайшлі да крокваў, бацька павесялеў. Тут яму ўжо Фурын не ўказ. Мы ўвачавідкі паклалі ўпоперак і ўдоўж брусы, паставілі кроквы. Крылі гараж толем, а па ім шыферам. Знайшліся ў бацькі і дошкі для падлогі.

– Але нічога гараж! – хваліўся бацька, забіваючы апошні цвік у апошнюю дошку. – Як казаў Іван Лепкаў: хіба мая сучка не сабака, хвастом не віляе?

– Дзвярэй няма, а так быццам усё, – падбіў я бабкі.

– Усё ды не ўсё. У Петрыка вада ў гараж зацякае. Трэба яшчэ пад’езд забетанаваць. І заязджаць лягчэй, і вада не зацячэ. А дзверы я сам зраблю, без твае дапамогі.