ТАҲРИРИЯТДАН

Одамлар нима учун ёлғон гапиришга мажбур бўлади? Ўзи ўйлагандек гапирмаслик, ўзи гапиргандек амал қилмаслик, ҳатто ўзи ўйлаганини ўзи инкор қилиш… бу нима?

Қўлингиздаги ушбу асар замонавий Теҳрон жамияти ҳақида ҳикоя қилади. Асарда турли ижтимоий қатлам вакиллари – инқилобчию аксилинқилобчи, наркофурушу полиция ходимлари, жиноятчию судья, фоҳишаю муллалар ҳаёти, уларнинг ташвишу шодлиги алоҳида олинган инсонлар мисолида очиб берилади.

Муаллиф имкон қадар ўз шахсий қараши, ҳиссиётларини кўрсатмасликка, борини бордек ҳикоя қилишга ҳаракат қилган; ҳикоялардаги ҳеч бир қаҳрамон устидан ҳукм ўқимаган. Теҳрон жамияти мусулмон аҳли ҳисобланса‐да, аксар мусулмонлардан фарқли ўлароқ шиа жамиятидир. Шу боис, ўқувчига уларнинг айрим одатлари, дейлик, муваққат никоҳлари ёки шиа имомларига илтижо қилиши, имом Ҳусайн учун ҳамон аза тутиши ғалати туюлиши мумкин. Эрон ислом инқилобидан сўнг диннинг давлат мафкурасига айлантирилиши унинг турли сиёсий фитналар ва мустабидлик қуролига айланишига ҳам сабаб бўлган. Оқибатда одамларда диннинг зоҳирига эътибор кучайган, шаръий қоидалар ҳам ҳаёти зарурияга мувофиқ талқин қилинаверган. Диннинг сиёсийлашуви диннинг ўзига зарар берган.

Рамита Наваининг ҳикоялари инсоний ҳикоялар, уларда инсоннинг тақдири, фожеаси ва ютуқлари акс этган. Шу жиҳатдан унинг қаҳрамонлари бизга ҳам бегона эмас.

Ушбу китобни барча теҳронликларга, хусусан, теҳронлик турмуш ўртоғим, ҳаётим мазмуни Габриелга, ва энг муҳими, мени доим руҳлантириб турган онам Лая ҳамда Теҳроннинг ажойиб ва фозил инсони бўлмиш отам Курушга бағишлайман.

Фитна соладиган ҳақиқатдан хотиржамлик берадиган ёлғон афзал.

Саъдий Шерозий, “Гулистон”

СЎЗБОШИ

Келинг очиғини айтай, Теҳронда яшаш учун ёлғон гапириш керак. Бу ерда ахлоқнинг ўрни эмас, Теҳронда ёлғон сўзлаш ҳаёт ва мамот масаласидир. Ажабланарлиси шундаки, мунофиқликка бўлган эҳтиёж борасида ҳамма баробар – ёлғонлар дунёсида одамларни динига кўра ажратиш ва қатламларга тафриқа қилиш йўқ. Энг тақводор ва художўй теҳронликларнинг айримлари ёлғон санъатини камолотга етказган. Биз теҳронликлар ҳақиқатга ишлов беришга зап устамиз. Болалар ёшлигидан отаси уйда спиртли ичимлик сақлашини тан олмасликка, ўсмирлар бокира эканини таъкидлаб қасам ичишга, дўкондорлар мижозларига рамазон ойида овқат ейиши, сув ичиши ва чекиб олиши учун уйининг орқа тарафидан жой ажратиб беришга, Ашуро кунида¹ диний маросимнинг бир қисми сифатида ёш йигитлар ўзини калтаклашга, буларнинг бари аслида ёқимтой қизлар олдида довюраклигини кўз-кўз қилиш учун бўлса-да, лекин улар фақат Аллоҳ учун тўплангани, ҳар бир зарб Имом Ҳусайн учун, дея ёлғон даъво қилишга ўрганган. Ёлғонларни хаспўшлаш учун яна янги ёлғонлар тўқилади ва жамият ёлғонга тўлиб кетади.

Ҳақиқат эса махфий, ноёб ва хавфли матоҳга айланади, жуда қадрланади ва унга эҳтиёткорлик билан ишлов берилади. Теҳронда кимдир сизга ҳақиқатни гапирса, билингки, у сизга ё дилдан ишонади ё тамомила таваккал қилмоқда. Эрон жамиятида тирик қолиш учун ёлғон гапириш узоқ ўтмишга, ислом босқинининг илк чоғларига бориб тақалади. Ўша даврда шиалар турли таъқиблардан ҳимояланиш учун эътиқоди ҳақида ёлғон гапирган ва бу “тақия” деб аталган. Қуръон ҳам ўрни келганда каттароқ яхшилик учун ёлғонга рухсат беради. Бу ёлғонлар оқими катта шаҳарлардан сизиб чиқиб, шаҳарча ва қишлоқларга етиб борган бўлса ҳам, Теҳрон унинг булоғи бўлиб қолади.

Энг қизиғи шуки, эронликлар ўзларини ўзлари алдамасликка астойдил интилади. Бу маданиятимизнинг бир қисмидир. Форс шоири Ҳофиз ҳаётдан маъно топиш учун ҳақиқат излашга чақирган эди:

 
Ҳақиқатга ошнолигинг
Сени сира тарк этмас.
Бу мушкул йўлдаги қувончу азобинг
Саҳна пардаси каби ёпинчиғингни кўтаради
Ҳамда сен чин “ўз”ингни топасан.
 

Эрон сериалларида қаҳрамонлар мудом ўзини излайди. Бу йўлда улар диний мажбуриятлар юки ва самимий инсоний истаклар ўртасида саргардон кезади. Шу боис аксарият теҳронликлар давомли зиддият ичида яшайди: тирик қолиш учун ёлғон гапиришга мажбур қиладиган шароитда қандай қилиб ўзлигингизга содиқ қолишингиз мумкин?

Энди охирги бир нарсани аниқлаштирай: биз эронликлар онадан ёлғончи бўлиб туғилмаймиз. Ёлғон гапириш инсонларнинг ўта интим муносабатларига қадар аралашишга ўзини ҳақли ҳисобловчи ҳукуматнинг зулмкор тартиботи оқибатидир.

Теҳронда яшаб (ва алдаб), мен жуда кўп теҳронликларнинг ҳикояларини тингладим ва уларнинг баъзиларини сиз билан баҳам кўрмоқчиман. Уларнинг ҳаммаси ҳам оддий теҳронлик эмас. Баъзилари форс жамиятидан четлашиб қолган. Аммо умид қиламанки, китобдаги энг ғайриодатий ҳикоялар ҳам Теҳрондан ташқарида яшайдиган одамга 12 миллиондан ортиқ аҳолиси бор бу шаҳардаги ҳаётни тушунишга ёрдам беради. Тажрибамга таяниб айтаманки, теҳронликларнинг хос сифатлари – уларнинг меҳрибонликлари. Ҳаёт нечоғлик оғирлашса ҳам, амалдорлар нақадар шафқатсиз бўлса ҳам, оддий аҳолида бетакрор илиқлик бор. Мен бу илиқликни режимнинг ашаддий тарафдорларида ҳам, ўзгача фикрловчиларда ҳам, умуман, ҳамма-ҳаммада сезганман.

Мен одамларнинг хавфсизлиги учун барча исмлар, жой номлари ва вақтни ўзгартирдим, аммо воқеалар ҳақиқатан содир бўлган ва ҳамон содир бўлмоқда. Буларнинг бари ёлғонлар шаҳри ҳаётининг асл ҳикояларидир.

ПРОЛОГ

Вали Аср кўчаси

Теҳрон осмони нур билан тўйинади. Шаҳар узра оловранг туман тушиб, қуёш нурини синдиради. Қалин ва ўйноқи заррачалар ҳар бир бурчакка етиб бориб, одамнинг бурнини куйдириб, кўзини қамаштиради. Кўчалар қора тутун бурқситиб чиқараётган машиналарга тўла. Тутун машинадан чиққач ҳавога енгилгина кўтарилади-ю, муаллақ қолади. Туманлар ҳатто шимолдаги қўнғирранг Элбурс тоғларини ҳам қоплайди. Бу ерда кўп қаватли бинолар худди жамоа бўлиб сажда қилаётганлар олдида турган имом каби пастга қарайди. Унинг тагидаги водий эса одамлар билан тўлган. Бир қарич ҳам бўш жой йўқ. Бунда бирор сабаб, мантиқ ёки услуб ҳам йўқ. Эски маҳаллалар гўё спагеттисимон арқонлар билан бир-биридан ажратилгандек. Постмодерн услубида қурилган кўримсиз уйлар эса эски уйлар устида қад ростлаган.

Теҳроннинг қоқ ўртасидан шаҳарни иккига ажратиб узун ва кенг йўл ўтган. Йўлнинг икки томони бўйлаб минглаб баланд чинорлар экилган. Вали Аср кўчаси Теҳроннинг шимолидан жанубига чўзилган бўлиб, ундаги ҳаётга жон бағишлайди ва шаҳарнинг энг чекка бурчакларига қадар кириб боради. Вали Аср барча теҳронликлар учун бутун шаҳарни бирлаштирган ягона йўлдир. Бир неча ўн йиллардан бери эронликлар бу ерга қувончли дамларини нишонлагани, намойиш ўтказгани, парад кўргани, кимнидир хотирлагани ҳамда мотам тутгани келади. Теҳрон билан боғлиқ ёдимда қолган илк болалик хотираларимдан бири – ана шу кўча бўйлаб машинада ўтганим. Ўшанда дарахтлар орасида ўзимни қанчалар хавфсиз ҳис қилганим ҳали-ҳамон ёдимда. Бир-бирига хиёл бош эгиб турган дарахтлар яшил барглари ва шохлари билан бизни гўё ҳимоялаётгандек эди.

Дарахтларнинг бетонни ёриб чиққан кекса илдизлари ёнидан ўтган чуқур ариқда шимолдаги тоғлардан келадиган муздек сув оқади. У қанчалик жанубга яқинлашса, шунчалик қорамтир бўлиб боради. Вали Асрнинг ўртасидан шундоқ ўтганда ҳаёт қайнаб ётган, гавжум, минглаб мотоцикллар, машиналар ва одамлар ҳаракатланаётган шаҳар маркази чиқади. Кўп қаватли турар жойлар орасида сиқилиб қолган, аммо яшашдан умиди сўнмаган эски уйлар ҳамон учрайди. Жануб томонга юрганингиз сари бинолар кичикроқ ва харобароқ бўлиб бораверади: дераза ойналари синган, томига қийшайган тунукалар ёпилган, оҳори кетган ғиштин уйлар. Занглаган газ қувурлари ва ҳаво совутгичлари худди металл ичак ташқарига чиқиб кетгандек деворда осилиб туради. Бу ердаги кўчалар қадимчилик ва қашшоқлик соясида қолиб, тусини йўқотган. Аёллар чодрасининг² қора матоси бошқа қора ёпинчиқлар ва бош кийимлари билан уйғунлашиб кетади: ислом дини қабул қилган ушбу мотам рамзини ҳамма кийиб юради. Фақат уруш қаҳрамонлари, шаҳидлар ва сиёсий ташвиқотнинг ёрқин суратларида бунга амал қилинмайди. Шаҳарнинг энг жанубий қисмида Вали Аср кўчаси Теҳроннинг бош темир йўл бекати бўлмиш Раҳ Аҳан майдонидан ўтади. У ерга мамлакатнинг турли бурчакларидан сайёҳлар келади: лурлар, курдлар, озарбайжонлар, туркманлар, тожиклар, араблар, балужлар, бахтиёрийлар, қашқаийлар ва афғонлар.

Вали Аср кўчаси ва унинг юзлаб йўллари Теҳроннинг шаҳри суғроси ҳисобланади. Шимолдан жанубга, 18 километрдан ортиқ чўзилган бу кўча бою камбағалларни, диндору дунёвийларни, анъанадорлигу замонавийликни бирлаштиради. Аммо шаҳарнинг ҳар икки чеккасидаги одамлар ҳаёти бир-биридан бир неча асрга фарқ қиладигандек туюлади.

Бу йўлни Ризошоҳ Паҳлавий қурдирган. Гарчи қурилиш ишлари 1921 йилда – ҳали у тахтга чиқмаган пайтларда бошланган бўлса ҳам. Қожарлар сулоласининг сўнгги вакили Аҳмадшоҳ тахтдан ағдарилгач йўл қурилиши жадаллашди. Бунинг учун асилзодалар, давлат арбоблари ва Қожар сулоласи шаҳзодаларига тегишли боғ-роғлар вайрон қилинди. Ризошоҳ ўзи ва оиласи учун энг яхши ер майдонларини асраб қолди. Йўл шимолга анча чўзилгани, шаҳар ташқарисидаги қишлоқлар аро ўтгани, Шоҳ саройларини боғлагани учун қурилишга яна 8 йил кетди. Қишки саройлар шаҳарнинг илиқроқ қисми – жанубда, ёзги саройлар эса шимолдаги салқин тоғлар бағрига қурилганди. Ушбу йўл Ризошоҳнинг Эронни замонавий дунёга олиб кириш кўзланган кенг қамровли лойиҳаларининг бир қисми эди. Қурилажак йўл француз хиёбонларининг гўзаллигию озодалигини, улкан Рим йўлининг маҳобатини ўзида мужассам этиши, ҳайбати ва ҳашамати билан Ўрта Шарқнинг ҳавасини келтириши лозим эди. Ризошоҳ 18 мингта чинор экиш ишларини шахсан ўзи назоратга олган. Йўлни эса ўз исми билан – Паҳлавий деб атаган.

1979 йилдаги Ислом инқилоби Ризошоҳнинг ўғли Муҳаммад Ризошоҳни тахтдан ағдаргач Шоҳга қарши бўлган миллатчилар Паҳлавий кўчасининг номини Эроннинг собиқ бош вазири Муҳаммад Мусаддиқ номига ўзгартирди. Европада таълим олган ҳуқуқшунос доктор Муҳаммад Мусаддиқ мамлакат нефтини миллийлаштиришга урингач Марказий разведка бошқармаси дастаклаган тўнтаришда лавозимидан ажралган, сўнг қаҳрамонга айланган эди. Кўчага берилган янги ном ҳам унинг бош вазирлиги каби қисқа бўлди. Инқилоб етакчиси оятуллоҳ Руҳуллоҳ Хумайний мамлакатнинг энг машҳур кўчаси ислом дини эмас, форс миллатчилиги учун курашган одам номи билан аталишига сира кўнолмасди. Унинг обрўсига ҳасад ҳам қиларди. Хумайний бу кўчани Имоми Замон номи билан танилган, шиа мазҳабидаги 12 имомнинг охиргиси бўлган ҳамда шиа эътиқодига кўра дунёнинг Сўнгги Нажоткори ҳисобланган ҳазрат Имом Маҳди шарафига Вали Аср деб номлашни буюрди. Маҳдийнинг қайта хуруж қилиши янги осойишта давр бошлангани ва исломий камолотдан дарак беради, аммо унгача Сўнгги Нажоткор кўздан пинҳон бўлади. Ислом бошқаруви шарофати билан ҳаёт қувватидан мосуво бўлган шаҳарнинг рамзи бўлмиш бу кўча учун мос ном.

Ҳаммаси ярим тунда содир бўлади. Айнан соат нечалиги ва қанча одам бунда иштирок этгани номаълум. Аммо эртаси куни тонгда ҳамма шу ҳақида гапиради. Далиллар Вали Аср кўчаси бўйлаб тизилган эди: бетон орасидан ўнлаб дарахт шохлари чиқиб туради. Шаҳар ишчилари йўлдаги қирқдан ортиқ чинорни арралаб ташлабди. Теҳронликлар шикоят қилади. Хатлар ёзишади, ҳоким идорасига қўнғироқ қилишади, суратга олишади, “Twitter” ва “Facebook”да саҳифа очишади. ОАВ бош саҳифаларида ҳам шу гап. Таниқли инсон ҳуқуқлари гуруҳи янада кўпроқ дарахт кесилганини даъво қилади. Маданий мерос гуруҳи “маъсум” дарахтларни бу тарзда нобуд қилишни “вайронкорлик“ деб атайди. Миллий радио станцияси бўлмиш “Радио Фарҳанг”нинг мунозарали эшиттириши чақириқларга тўлиб кетади. “Ҳар бир дарахт мен учун хотира. Дарахтлар кесилса, хотираларим ҳам ўлади. Улар гўё менинг жонимни олаётгандек”, дейди кўзлари ёшга тўлган аёл эронликларга хос ҳис-ҳаяжонга берилиб. Теҳронликлар ғазабда.

Оёқларидан айрилган уруш фахрийси Вали Аср кўчасининг шимолий томонида жойлашган Парк-э Меллат (Миллат боғи) яқинидаги йўлакчага доимгидек келиб ўтиради. Исқирт бўлиб кетган қўлтиқтаёқларини ёнига қўяди ва қўлидаги буюмларни ерга теради: турли ҳажм ва рангдаги батареялар. Унинг ортидаги ариқдан семизгина каламуш югургилаб ўтади. Елкасига скрипка илиб олган мусиқа талабаси дарахтлар кесилгани ҳақида эшитиб, ўз кўзлари билан кўргани келди.