ЯМ-ЯШИЛ ДАРАХТ

I
ВАҚТНИНГ ҚАЛБИ ҚАҲРАМОН

Насрда даврнинг бурилиш нуқталари

Вақтнинг дарёси аёвсиз оқиб бормоқда. Биз адабиётчилар бу дарёга қараб, ҳар сафар ўз асар кемаларимизни санаб қўямиз, вақтнинг абадий ва енгилмас адолатли тўлқинларига топширишдан олдин уларни сўнгги кўрикдан ўтказамиз, уларга кўнглимизда олижаноб бир тилак билан ёрқин йўл, кенг уфқлар тилаб қоламиз. Шундай қараб турганда, бизнинг баъзи acap кемаларимиз ҳозирги замоннинг мустаҳкам, учқур, ғоятда гўзал, ҳавасни келтирадиган йўловчиларни ортган ва бутун виқорли кўринишида олис манзилларга тўзимай-нетмай етиб оладиган кемалар хилидан бўлса, бошқа бирлари яқинроқ масофаларни мўлжалга тутиб ясалганлигини, учинчи бирлари эса кўзимиздан сал узоқ кетмаёқ гирдобга тушиб, гирдоб ичра пирилдоқдай айланаётганлигини, йўловчилар ичра бебошлик, тартибсизлик, ваҳима қўзғалаëтганини, ёзувчи капитанимиз эса ўз қаҳрамон – йўловчиларини гапга кўндиролмаётганини, уларнинг бошини қовуштиролмаётганини кўрамиз. Булар ғоявий-бадиий «энергия инқирози»га учраган кемаларки, улардан сўнгги, беҳол, мижғов садолар келмоқда…

Бизнинг бугунги розамиз кечаги йўлидан шарт бурилиб, бошқа йўлдан кетаëтган наср эмас. Ёки у ўтилган йўллардан буткул воз кечиб, тамомила янги йўллар дан бораëтган, адабиётга янги йуллар таклиф қилаётган наср ҳам эмас.

Бизнинг насримиз ўз тажриба мактабига эга, ўзига хос сифат ва ўзига хос қиёфа орттирган наср.

Лекин бу билан биз фақат эски йўллардан бормоқдамиз, вақт, замон, макон зўр тарихий ўзгаришларга дучор бўлган эса-да, биз ўз бадиий воситаларимизни кашфиётлар қилмадик, умид билан янги йўллар солмадик, деган хато ва бир ёқлама қарашни такрорламокчи эмасмиз.

Шунга чуқур аминмизки, биз ҳаёт ва маданият тарихи синовидан ўтган тамойилларга қанчалар содиқ бўлсак, шу садоқатимиз даражасида новатор ҳам бўламиз.

Кечаги насримизни ўтган йилларимиз насрига солиштирганда биз мавзулар, мавзуларнинг бадиий ечимида муштарак тенденциялар мавжудлигини кўрамиз.

Шароф Рашидовнинг «Бўрондан кучли», Пиримқул Қодировнинг «Эрк», Ҳамид Ғуломнинг «Машъал», Мирмуҳсиннинг «Дегрез ўғли», Одил Ёқубовнинг «Бир фельетон қиссаси», Асқад Мухторнинг «Давр менинг тақдиримда», Саид Аҳмаднинг «Уфқ», Ўлмас Умарбековнинг «Одам бўлиш қийин» романларида қаҳрамонлар – оддий кишилар. Лекин бу оддий кишилар ўзларида давр ва жамиятнинг хусусиятларини жамлаштирганлар.

«Ғолиблар» романи дейилганда, киши кўз ўнгига дарров ажойиб, топилмас қиз Ойқиз келади. Олтинсой деган номи шоирона тоғ қишлоғида етишган бу қиз роман бошлариданоқ бизга чинакам жасорат кўрсатиш иштиёқи билан яшаётган бир қаҳрамон каби кўринади. Қизнинг асл табиатида жасоратга мойиллик, унга чанқоқлик ҳукмрон. Тўғрироғи, жасорат унинг қонида мавжуд; қиз ёшлик чоғларида бургут болалари билан ўйнагиси келади. Тоғларда чинакам бургут билан тўқнаш келганида ҳам ўзини йўқотиб қўймайди, агар бургут унга ташланиб қолгудай бўлса, ўзини қандай ҳимоя этажагини чамалайди. Яъни Ойқиз матонат кўрсатиш палласи келганда, нима қилишини билмай довдираб қоладиган одамлар тоифасидан эмас. У жасур ва кўзлаган ишининг уддасидан чиқадиган, мақсад сари тик ва оғишмай интиладиган одамлардан.

Ойқизнинг табиатида жасорат билан эгачи яна бир ажойиб фазилат бор: у шоира ҳам. Шеър ёзадиган эмас, йўқ, она юрти табиатининг китобини шоирона кўз билан ўқийдиган, шоирона қалб билан англайдиган, шоирона кўрадиган она юрт гўзаллигига дид билан шайдо шоиралардан. Ундаги бу шайдолик ҳам ёшликдан қонига сингган. Шунинг учун ҳам у табиат билан сўзлашганда бу ғоятда мароқли эшитилади. У қушларга қарата:

«– Сизларни севаман, қушлар… севаман. Сизларга ҳавасим келади. Чунки ҳар куни қуёш билан ҳаммадан олдин учрашасизлар. Эҳтимол, шунинг учун ҳам чиройли, кучли, мағрур ва довюраксизлар?!

У бошини қуйи солди ва Олтинсойга назар ташлаб, оғир нафас олди:

– Эҳ, қушлар, қушлар! Сизлар ҳеч нарсани тушунмайсизлар!.. – у сакраб пастга тушди. Отнинг айилини салгина бўшатди-да, оғзидан сўлиғини чиқариб, ўтга қўйди.

– Бор, ўтла. Боя мендан хафа бўлдинг шекилли? – Ойқиз Бойчибарнинг пешанаси ва ёлини силаб эркалади. Бор ўтла, – деди у яна». Ойқиз табиатидаги мана шу шоирона эркинлик, она табиатга ундошлик, оламни кенг тушуниш унда тарбияланган инсонийлик туйғусидан туғилган. Ва бу туйғу унинг барча хатти-ҳаракатларига ҳам сингиб кетган.

У ҳатто ҳаётий қийинчиликлар олдида, бирон чигал муаммони ечишга эҳтиёж туғилган кезларда, хаёлини безовта ўйлар кемирган чоғларда ҳам баъзан табиатдан мадад кутгандай, у билан маслаҳатлашгандай бўлади. Ойқиз гўзал тоғ бағридаги қоя тошга суяниб, юрагини ўртаган муаммоларга жавоб қидиришни севади. Шунда гўё она ер унга тўғри йўл топишида кўмаклашиб юборгандай ва шу билан ўз фарзандининг бошини силагандай бўлади.

Ойқиз ўз феъли, табиатини ҳам она табиатга қиёсан, гўё табиат олдида синоқдан ўтказиб оладиганлардан. У тоғ юлғунига қараб хаёл сураркан, кўнглидан шундай ўйлар кечади: «Бу юлғун – темирдек қаттиқ ва мустаҳкам тонг юлғуни, – ўйлади Ойқиз, бизнинг тоғларимизда нимаики мавжуд бўлса, ҳаммаси қаттиқ, мустаҳкам. Шундай эмасми?» Ойқиз инсон сифатида ўзида мана шундай букилмас ирода, ғайрат, матонат каби хислатларни тарбиялашга интилади. Шароф Рашидовнинг «Ғолиблар» романи воқеалари бир тоғ қишлоғида кечса-да, лекин у бутун юртда бўлаётган, бўлиб турган мазмундор ҳодисаларга мос жаранглайди. Уларнинг узвий қисмидек англанади.

Даврни акс эттиришда ғоят ёрқин бўёқлар Ойбекнинг «Улуғ йўл» романига ҳам хосдир. «Улуғ йўл»ни ўқиганда аср бошидаги рус инқилоблари арафасидаги Туркистон ҳаёти тасвирлари жонланади. Ёзувчи романда ўзбек халқининг турли-туман ижтимоий табақаларини ва уларга мансуб одамларнинг турмуши, равиш-рафторини эпик бир кенглик билан тасвирлаб беради. Бундоқ қараганда, бир томонда очлик, йўқсиллик, хор-зорлик, иккинчи томонда эса кимхобларга бурканган, олтин забаржадлар тақинган, димоғи тошни ёрадиганларнинг бойликдан қутурган чиркин ҳаёти… Ойбек бойни бойлик тахтида, бойлик орттириш йўлидаги адоқсиз талвасаларда, ҳирс ва шаҳватга бўлганган бир алфозда кўрсатса, юпунлик ва абгорликни унинг йиртиқ, бечораҳол шолчасида бадиий таъсирчан қилиб кўрсатади.

Айни чоғда қорни ҳатто уношига тўймай ўтаётганлар, ахир бир товоқ ёғлик палов нима деган гап, шунга ҳам ойда бир марта бўлсин эришолмаётганлар, турмушлари насияга берилган одми жиякларга қараб қолаётганлар, турмуш қуриш ва яшашда ўзларида тариқча ҳам ихтиёри бўлмаганларнинг аянчли тақдирлари кишида туганмас ачиниш, ҳамдардлик, курашчанлик ҳисларини туғдиради… Мана бир парча:

«Чол дукнинг учини ингичкалар экан, кулимсиради:

– Арзон-арзон, бир танга, холос! Кўриб турибсиз, бир дукни қўлдан чиқаргунимча, она сутим оғзимга келяпти. Саҳардан оқшомгача чархнинг ғув-ғуви каллани шиширади, кейин қорин пиёзнинг пўстидай шилиниб, базўр уйга етсам, кампирим тақ этиб олдимга бир коса арпа умочми, оқшоқ хўрдами қўяди… Ҳа, шундай, сингилларим.

– Ҳаммамизнинг кунимиз шу экан, ер ютсин дунёсини! – деди шошиб турган жувон.

– Тавба дегин, қизим, Парвардигорим ўзи ёрлақасин. Ойнинг ўн беши қоронғи бўлса, ўн беши ёруғ, бандасининг умри шундоқ… – деди кампир насиҳатомуз оҳангда.

– Отамнинг соқоли оқарибди-ю, қачон ёруғликка чиқар экан?! – сўради заҳарханда билан ҳалиги жувон.

– Ўзи кўрмаса, болалари кўрар ёруғликни… – деди кампир осойишта товуш билан».

Қарангки, агар «Ғолиблар»да Ойқиз йўқ бўлиб кетган булоқларнинг кўзини очиб, эл-юртни фаровонликка етказишни ўйласа, шу йўлда дард чекса, кийинчиликларга бардош берса, Ойбек романидаги гўзал қиз Жамила ва унинг оиласининг тирикчилиги нозик бармоқлар тикатурган жиякларга қараб қолган. Унинг қизиқишлари шу жияк атрофида деярли тугайди… Лекин шу жияк қурғур ҳам сотилмай қолганда, унга термулиб ўтирган оила не аҳволга тушиши мумкин? Жамила акаси муллавачча Умаралига шундай дейди: «– Жияк ўлгур сув текин кетди, эсиз меҳнатим. Буям майли-я, насияга олиб қолди Ойниса хола, пули йўқ экан. Танча устидаги чойнакни бошига кўтариб совуқ чойдан қулт-қулт ютди. Кейин рўмолини ечди-да, сочларини тузатиб қайтадан ўради… Умарали синглисига ҳам меҳр, ҳам қизғаниш ҳисси билан термилди. Синглисининг ингичка нозик қошлари остидаги шаҳло кўзларида мунг кўриб, ич-ичидан дард чекди». Мана шундай оғир муҳтожликда яшаётган халқнинг ўртасида, қишнинг оёқларида шов-шув мишмишлар тарқалади. Биров ишонган, биров ишонмаган, биров ёқа ушлаган, биров Некалайнинг шарпасидан чўчиб, оғзидан астағфуриллони қўймаган… Ҳеч ким ҳуррият деса ишонолмаган. Бу пайтда чилладан эндигина чиққан эшонлар мўйи мубораклару муборак тишлар ҳақида лоф уриб, халқнинг онгига заҳар қўймоқда эдилар. Гўё ҳурриятнинг илк хабари келганда, камбағал бечоранинг заҳил юзларига бир умр тегмаган нур ёйилганини, бойуламоларнинг башараларида ваҳима ва саросима акс этганлигини Ойбек ўткир қалам билан чизади. Унинг тасвирида дошқозондай қайнабтошиб, яқин борганни куйдириб турган замон киши кўз ўнгида аёвсиз рост бўёқларда гавдаланди. Улуғ йўлда бораётган меҳнаткаш халқнинг катта карвони ичида Ойбек муҳаббатга тўлиқ қалб билан тасвирлаган мунис ва садоқатли киз Унсиной, кўнгли севгининг тошқинларига, гўзал орзуларга тўла Зумрад, халқнинг манглайи инқилоб офтобидан ёришаётганлигини кўриб ўзида йўқ шод Умарали ҳам бор. Булар Ойбек романида оғир йўллардан ўтиб, ёруғ турмуш умидида борадилар. Шу аснода инқилобнинг акс садоси Тошкентнинг тор, биқиқ кўчаларига етиб келади.

Агар бугунги кун адабиётимиз ва айниқса, насримизнинг энг яхши намуналарига диққат билан қаралса, уларда мана шундай келажакка умид билан қараётган содда инсонлар образини яратишга рағбат ва майл жўш уриб турганлигини кўриш мумкин.

Ҳаёт кўп қаҳрамонлар етиштириб беради ва адабиёти шу қаҳрамонлар изидан боради.

Баъзи ақлли одамлар ўзларига ўзлари, нима учун биз тарихни севамиз? – деб савол беришади. Эҳтимол, биз тарихда боболаримизнинг нигоҳлари, қалблари, босган изларини севармиз. Биз тарихни қай замонда, қай тахлитда яшамайлик, у бизнинг ўтмишимиз бўлганлиги учун севамиз. Ўтмиш эса Расул Ҳамзатов айтгандай, халқнинг шаҳодатномаси ва паспортидир.

Бугун адабий суҳбатларимиз доирасига Назир Сафаровнинг «Наврўз» романи, Ойбекнинг «Алишернинг ёшлиги» повести, Одил Ёқубовнинг «Улуғбек хазинаси», Мирмуҳсиннинг «Меъмор», Миркарим Осимнинг «Жайҳун узра булутлар» сингари тарихимизнинг турли даврларини акс эттирган асарлари кириб келди. Булардан ташқари, истеъдодли адибимиз, китобхонга жозибадор реалистик асарлари билан севимли бўлиб қолган Пиримқул Қодиров тарихимизнинг энг мураккаб даврларидан бири ва Темурийлар инқирозининг сўнгги фожиали дамларини ўз ичига қамраб олган, айни замонда юксак иқтидорли олим, шоир Мирзо Бобур ҳаёти ва образини эпик планда кенг таҳлил, тадқиқ қилган асари устида жиддий иш олиб бормоқда. Ўйлаймизки, бу асар ҳам адабий жамоатчилик ва кенг ўқувчилар оммасининг юксак талабларига тўла жавоб берадиган ёрқин романлардан бири сифатида интизорлигимизга жавоб беради.

Биз тарихимизни севамиз дедик. Лекин тарих, унинг қайси саҳифасини очиб кўрманг, даҳшатли фожиалар, драмалар билан тўлиқ, наҳот биз шу фожиалар ва драмаларни севсак? Йўқ, биз ўша фожиалардан омон чиққан, ўзининг улуғвор ва олижаноб руҳини сақлаб қололган ва доимо адолат тантанаси учун курашган, адолат ва ҳуррият қачон бўлмасин барқарор бўлишига ишонган халқимизнинг босиб ўтган йўлини, унинг енгилмас соғлом иродасини севамиз. Биз тарихий асарларни ўқиганда, улардан ижтимоий тарихий жараёнларнинг марказида турган улуғ халқ кучи ифодасини қидирамиз. Тарихнинг зўр ғилдирагини халқ ҳаракатга келтиради. Бу ғилдиракка тармашган ва уни фақат ўзиники қилиб олишга уринган юзлаб шоҳлар, босқинчилар, босқинчи саркардалар охир-оқибат шу ғилдирак тагида қолиб, йўқ бўлиб кетди. Ғилдиракнинг асл эгаси эса ҳамон тирик. Тобора кучга тўлишмоқда, тобора кечагидан бугун зўрроқ қудратли ишларга рағбат кўрсатмоқда. Назир Сафаровнинг янги романини ўқиганда, аввало, худди мана шу нарса, яъни халқнинг иродаси ва руҳи ғоятда ёрқин, акс эттирилганлигини кўриш мумкин. Бошданоқ айтиб қўя қолайлик, «Наврўз»нинг ички композицион қурилиши, сюжет чизиқларидаги интизоми ва романнинг умумий бадиий конструкциясида ёпишмай, ётсираб турган механизмлар, хусусан, унинг боши ва охирида кўринадиган публицистик элементларнинг ўринли, ўринсизлиги, тасвир воситаларининг сифати хусусида баҳслар қилиш мумкин. Лекин бир нарса шубҳасиз. Адиб ўн олтинчи йилнинг уқубатли воқеаларини ҳам, инқилоб юзага келтирган воқеликни ҳам ёритади. Шу нуқтаи назардан қараганда, адибнинг муайян бир даврга кўра олинган ижтимоий онгдаги ўзгаришларнинг жараёнини англаб етиш даражаси ва миқёси таҳсинга сазовордир. Биз у йиллар ғоятда оғир бўлганлигини Айнийнинг «Эсдаликлар», Ойбекнинг «Болалик», Абдулла Қаҳҳорнинг «Ўтмишдан эртаклар» сингари адабий полотнолари орқали биламиз. Лекин ўзбек халқининг революцной ўтмишида мураккаб ва зўр бир бурилиш нуқтаси бўлган Жиззах қўзғолонининг бадиий тарихи ва айниқса, бу тарихни унинг шоҳиди томонидан сўйлаб берилиши ижтимоий-сиёсий ҳамда адабий жиҳатдан катта аҳамиятга эгадир. Роман воқеалари жуда содда тил билан ҳикоя қилинади. Шунинг учун улар баъзан ташқаридан жуда одми воқеаларга ўхшаб кўринади. Биз Назирқулнинг оч тентираётгани, очлик жонидан ўтиб бораётгани, ёнғоқ ўйнаётгани, отасининг чойхонасига сув ташиётгани, ҳунар ўрганишга интилаётгани ва ниҳоят, куёв бўлгани, мактабга кириб сабоқ олаётгани, сабоқ бераётганини кўриб турамиз. Булар оддийгина воқеалар, шундай эмасми? Бироқ ҳамма гап шундаки, оддийгина бўлиб кўринган воқеаларда, уларнинг замирида чуқур бир маъно ётади.

Бинобарин, «Наврўз»нинг бутун бадиий пафоси ва қиммати халқ бирдамлиги ғоясини гавдалантириб беришга қаратилгани билан белгиланади.

Кейинги йилларнинг муҳим адабий ҳодисаларидан яна бири маҳсулдор адиб Одил Ёқубов номи билан боғлиқ. Кеча ёшларнинг маънавий дунёси ҳақида, лирик тўлқинларда асарлар ёзиб юрган адиб бугун тарихий мавзуда роман яратди. Дарҳақиқат, кашфиёт номаълумлик сари саёҳатдан бошланади. Ёзувчининг олдида қийин вазифа турарди. Вазифанинг қийинлиги Улуғбек фожиаси билан боғлиқ воқеаларнинг чизиқлари саводли китобхонга маълум даражада танишлиги бир томондан бўлса, иккинчи томондан, улар Шайхзода сингари юксак иқтидорли шоир томонидан чуқур бадиий инъикосини топганлигида эди. Ёзувчи бунда воқеаларнинг оддий шарҳловчиси даражасига тушиб қолиши ҳеч гап эмасди. Лекин адиб бу вазиятда бирдан-бир тўғри йўлни топди. У маълум тарихий воқеаларни талқин қилишни эмас, шу воқеаларда асосий роль ўйнаган тарихий шахсларнинг инсоний қиёфасини очишни, уларни ҳаракатга келтирган ҳаётий омилларни бадиий ифодалашни, дунёқарашлар ўртасидаги курашни кенг гавдалантириб беришни асосий мақсад қилиб қўйди. Шунинг учун ҳам роман подшоҳ Мирзо Улуғбек билан унинг ўғли Абдуллатиф ўртасидаги тахт учун курашни эмас, икки тарихий ижтимоий қарама-қарши кучлар ўртасидаги ғоявий курашни акс эттирди ва шу курашнинг бадиий тарихи сифатида китобхонга манзур бўлди.

Бу роман танқидчилик томонидан қизғин кутиб олинди. Республика матбуот саҳифаларида олдинма-кейин Воҳид Зоҳидов, Анқобой Қулжонов, Н.Худойберганов, Умарали Норматов, П.Шермуҳамедов сингари ҳозиржавоб танқидчиларнинг мақолалари эълон қилинди. Танқидчиларимиз романнинг асосий ғоявий ва бадиий мундарижасини тўғри белгилаб, ҳаққоний баҳо бериб ўтдилар. Шунинг учун ҳам, бу ерда романнинг мундарижаси ва мазмунини тўлиқ баён қилиб ўтиришга ҳожат бўлмаса керак. Мен бунда ёзувчининг маҳоратига оид айрим фикрларни ўртага ташламоқчиман.