Беренче өлеш. Кыш

Бүлек 1. Камил Аһәңгә юл

Унбер миллион кешегә ялганлау техника эше генә икән, ә техникада Ариадна камил иде.

Техника – тын алуда. Тавыш утырмасын өчен, әйтелеше авыр сүз алдыннан дүрткә кадәр санап тын алу; фикер беткән җирдә түгел, ә тамашачыга ышанырга кирәк булган җирдә ясалган пауза; иреннәрдән ярты секунд алда күзләрдә башланган елмаю, чөнки иреннән башланган елмаю ялганны хәтта көйләнгәннәргә дә сатып бирә, ә көйләнгәннәр, кем ни сөйләсә дә, ахмак түгел – алар бары тик күрмәскә риза булганнар. Ариадна сүз белән ялганламый. Сүзләр чит: үлчәнгән, өч бүлек аша узган; сүзләрдә ялган юк, сүзләрдә – сәясәт. Ариадна тәне белән ялганлый – тәненең «мин моңа ышанам» дип әйтүе белән. Моңа өйрәтеп булмый. Моның белән, бервакыт аңа әйткәнчә, туарга яисә ясалырга кирәк.

– Утыз секунд, – колагында режиссерның җылы тавышы яңгырады.

«Аһәң Медиа» студиясе анда дулкынланып булмаслык итеп төзелгән. Яктылык һәр яктан килеп, күләгә төшерми: аны, ундүрт яшьлек кызны, беренче тапкыр шушы өстәл артына утыртканнан бирле, инде унике ел бу яктылык астында Ариаднаның күләгәсе юк, һәм ул, ампутациягә күнеккән кебек, үзенең күләгәсезлегенә күнеккән инде. Һаваны тән үзенең чиге барлыгын онытырлык температурада тоталар. Аның каршында, камера урынында, кызыл түгел – кызыл борчый – яшел утчык йомшак кына яна иде; аларда эфир да, ризалык та, яшәргә рөхсәт тә – барысы да яшел. Ә уң якта, кадрдан читтә, тонык панельдә аның тавыш кәкресе – нечкә, яктылы сызык – тын гына сулыш ала; система аны Ариадна янәшәсеннән шул ук мизгелдә сызып бара, ә Ариадна тигездән чыкса, ул үзе дә сизмичә сафка кайтсын өчен, тупас итеп түгел, пышылдап кына, колаклыкка азрак тон өстәп, төзәтеп куя. Көйләүне вәгазьләгән чагында аның үзен көйлиләр. Ул моны белә иде һәм, барыбер сорамыйча тибеп торган йөрәк турында уйламаган кебек, күптән инде бу турыда уйламас булган иде.

– Егерме.

Тигез яктылык, шома панельләр, һәм өстәл артында, кадрда, кемнеңдер пөхтә башындагы ялгыз уй кебек, ул бер үзе – студиядә аннан башка бер генә кеше дә юк. Ләкин Ариадна бу бушлыкта кешеләр барлыгын белә иде. Кайдадыр, бу якты, бер генә җөе дә күренмәгән диварлар артында, җылы тавышы аның колагына килеп ирешә торган режиссер утыра; аның янында – Ариадна беркайчан да яктыда күрмәгән, әмма аркасы белән тоя торган кешеләр. Хәер, алар бернәрсә дә хәл итми. Аның кәкресен – шул ук мизгелдә төзәтеп торылган нечкә тавыш сызыгын – кеше алып бармый. Аны ИҖСА алып бара: тавышны ярты тонга күтәреп, сафка кайтаручы да – аның күренмәс кулы, Ариаднаның тавышын аның үзеннән яхшырак белүче дә – ул. Ә диварлар артындагы кешеләр аның ничек эшләгәнен карап кына утыра, күрсәткечләрне тикшерә, баш селки; баш селкергә кеше булсын өчен генә кирәкле, ә башка бернәрсәгә дә кирәкмәгән бу кешеләр машина янында – төзек механизм янындагы Күзәтүчеләр кебек. Ә аларның барысыннан да өстә, тагын да ераграк, Ариаднаны кертмәгән кабинетта, моның барысын төзегән кеше утыра – Ариадна аны хәтта күңеленнән дә атамый; аның йөзе юк, бары тик һава басымы кебек тигез һәм гаять зур барлыгы гына сизелә. Мимар. Ул эфирга кысылмый. Аңа кирәк тә түгел: ул бер тапкыр барысын да үз-үзен көйләрлек итеп көйләп куйган. Һәм хәзер төгәл йөргән сәгатькә караган кебек кенә карап тора. Кайвакыт Ариаднага ул аңа да – аерым, башкаларга караганнан озаграк – карый кебек тоела иде. Ариадна бу уйны куа иде. Мимар турында уйлау – караңгыда, бәлки, булмаган да чит карашка борылып карау белән бер.

– Ун.

Бер объектив та үтеп керми торган өстәл астында Ариадна сул кулын йодрыкка кысты. Ул һәрвакыт шулай итә. Еллар буе ул моны үзенә болай аңлатты: менә монда, өстәл тактасы астында, аларга бирелмәслек нәрсә яшеренә. Ирекле кул. Камера да, кәкре дә, ИҖСА да күрми торган кечкенә бер тартышу. Аның шәхси, яшерен, бердәнбер «юк»ы – йөзе «әйе» дигәндә йодрыкка яшерелгән. Ул бу йодрыкка, тотынгычка тотынган кебек, тотына иде.

– Өч. Ике.

Яшел утчык алышынмады – ул бераз яктырды да гади генә «хәзер» дигәнне аңлата башлады.

– Хәерле кич, – диде Ариадна, һәм тавышы җылы, тигез, унбер миллион кешегә үз булып яңгырады. – Күбегез хәзер, бөтен шәһәр белән, бер үк сәгатьтә, тиешенчә, кичке ашка утыра. Бу яхшы. Шәһәрнең бер ритмда сулыш алуы – менә шул инде татулык. Табыныгыз хәерле булсын. – Ул җылы пауза ясады. – Беләм, күбегез арыды. Сафта тору – хезмәт. Көн саен тату булуны сайлаганыгыз өчен сезгә беркем дә рәхмәт әйтми. Мин әйтәм. Рәхмәт.

Һәрвакыт шулай башлыйлар – кешеләрдән сорамаган нәрсә өчен рәхмәт әйтүдән. Бу коралсызландыра. Сиңа рәхмәт әйткән кешегә каршы баш күтәреп булмый.

– Беләм, кайвакыт бәя сезгә югары тоела, – дип дәвам итте ул. – Тотып торырга кирәк булган тон. Кычкырып бирелмәве хәерлерәк сораулар. Ләкин бездән элек нәрсә белән түләгәннәрен искә төшерегез.

Ата-бабаларыгыз үзләрен ирекле дип атады – һәм гомер буе тынычлык белмәде. Мең чит фикер, мең борчу, мең «ә әгәр» – һәрберсенең башында көне-төне шау-шу торды. Алар теләсә кемгә теләсә нәрсә әйтә ала иде. Һәм барысы берьюлы, көне-төне әйттеләр дә, үз кычкырышларына буылдылар, һәм беркем беркемне ишетмәде. Алар ирекле иде – шуңа күрә ялгыз да иде. – Фикер беткән җирдә түгел, ә тамашачыга риза булырга өлгерергә кирәк булган җирдә кыска пауза. – Ирек борчуның бер башка исеме генә булган икән.

Ә тагын алар бер-берсе белән килешеп яши белмәде. Система соңрак бер генә стериль сүз белән – Низаг дип атаган нәрсә аларда игълансыз башлана һәм тәмамлана белми иде: үзеннән-үзе кабына, еллар буе пыскып ята, барысын да үзенә тарта иде. Низаг алардан башка башлана һәм алардан башка тәмамлана иде, ә башы белән ахыры арасында – Ариадна икегә кадәр санарлык озын пауза ясады һәм колак очы белән генә уң яктагы кәкренең түбән таба тайпылуын, системаның йомшак ярымтон белән аның тавышын тотып калуын ишетте, – ә башы белән ахыры арасында шул Низагның җимерекләре астында балалар йоклап калды.

Бүген сезнең балаларыгыз имин йоклый. Аларны беркем дә тартып алмас, чакырып алмас, бөек идея астында күммәс. Алар бары тик йоклый. – Җылы пауза. Ә аның артында, студияне тигез алтынга күмеп, экран яктысы йомшак кына җылынды – әйтерсең, сүзләр үзләре җылына иде. – Без ул борынгы шау-шуны дәваларга өйрәндек. Без уйларны тигезләдек – һәм борчу китте. Ата-бабаларыгызның башында гүләгән җирдә – сездә тынлык. Алар берәм-берәм бәргәләнгән җирдә сез бергә, бер ритмда атлыйсыз, һәм беркем дә артык түгел. Без сездән идеяләр сорамыйбыз. Иман сорамыйбыз. Без бер генә кечкенә нәрсә – тон гына сорыйбыз. – Һәм тагын соңгы, төгәл пауза. – Башыгызда, ниһаять, тын булсын өчен – бу кыйммәтме соң? Янәшәдә шул ук татулыкта кемдер булсын өчен? Балалар йокласын өчен?

Теге борынгы бәла турындагы саннар да калган бөтен текст кебек үк шул ук бүлектән килә, һәм аларны эфирдан эфирга кабатлаган Ариадна күптән инде аларда күпме хакыйкать, күпме – кирәкле доза икәнен белми иде. Белгәне шул гына: алардан башка ары таба ышанмыйлар, ә алар белән риза булалар; һәм тарихны да, тон кебек үк, кемдер, мөгаен, янәшәдән нечкә яктылы кәкре белән алып бара һәм, ул тигездән чыга башлау белән, төзәтеп куя торгандыр.

– Бүген мин күпләр курыккан бер сүз турында сөйләшергә телим. Көйләү.

Ул фикер беткән җирдә булмаган теге паузаны ясады.

– Аны диагноз кебек пышылдап әйтәләр. Ә Көйләү бит – җәза түгел. Каһәр түгел. Аналар тыңлаусыз балаларны куркыта торган нәрсә түгел. – Ул, карават астында үзенә дию-пәриләр уйлап чыгарган балага иелгән кебек, игелекле генә камерага таба бераз иелде. – Көйләү – шәфкатьнең иң югары рәвеше.

Һәм «шәфкать» сүзендә аның тавышы төште.

Күп түгел. Таяныч тоннан җиде процентка түбән – ул бу санны белә иде; кәкрене колак очы белән ишетте, уң яктагы нечкә сызыкның түбән таба калтыранып алуын һәм шундук тигезләнүен, колаклыктагы системаның аның чираттагы авазын ярты тонга күтәреп, сафка кайтаруын күрде. Җиде процент. «Шәфкать» сүзендә ярты тон түбән – әйтерсең, ул моны аларга түгел, үзенә әйтә, әйтерсең, шәфкатьнең шәфкать икәненә кемнеңдер, ниһаять, аны ышандыруы аңа үзенә кирәк иде.

Һәм Ариадна моны белә торып эшләдеме, әллә бөтенләй сизмичә калдымы – белми иде.

Ялган түгел – ялганга ул күнеккән, ялган – аның эше. Тавышын төшерергә карар кылганын хәтерләмәве – менә нәрсә түзеп булмаслык иде. Өстәл астында йодрык үзе кысылды. Тавыш үзе төште. Ә әгәр алар «үзләре» икән – бу «үзләре» кемнеке соң? Яшерен генә риза булмаган, үзенең «юк»ын өстәл тактасы астына яшергән үз тәнеме? Әллә аңа егерме ел элек, алты яшендә, ак бүлмәдә салып куелган теге, икенче нәрсәме? Аннары, ундүрт яшендә, бала җаны әле катып җитмәгәндә, аны шушы яктылык астына бастырып, күздән елмаерга өйрәткәннәр һәм нәкъ шушыны салганнар: монда тавышыңны төшер, монда аларга ярык калдыр – шуннан алар сине яратыр, чөнки идеаль тигез диктор артыннан беркем дә бармас, ә үзе бераз шикләнгән сыман тоелган диктор артыннан барысы да барыр. Идеаль ялганны ялганлаганын белмәгән кеше сөйли. Идеаль каршылыкны үз каршылыгының алдан ук исәпкә кертелгәнен белмәгән кеше күрсәтә.

Ул үз йодрыгын аларның исәп-хисабыннан аера алмый иде. Һәм һәр эфир саен аеру авыррак була барды, чөнки икесе дә – йодрык та, исәп-хисап та – үзләрен бер үк төрле тоталар: өстәл астында эндәшмиләр һәм игелекле сүзләрдә аның тавышын төшерәләр.

– …һәм шуңа күрә, – теге, икенче Ариадна боларны уйлаган арада, ул камил итеп сөйләвен дәвам итте, – без абынганнарны төрмәгә кайтармыйбыз. Без аларны өйгә кайтарабыз. Үзләренә. Ризалыкка.

Аның артында, кадрның яртысын алып торган диварда, экран яктырды, һәм анда үрнәк күренде. Эчке кәгазьләрдә моны шулай – үрнәк дип атыйлар, ә эфирда «өйгә кайтканнарның берсе» диләр. Ул яшь, бик яшь, йомшак яктылыкта аның йөзе, астан бернәрсә дә борчымый торган су өсте кебек, шома һәм тыныч иде. Ул елмая иде. Күзләре тулы тәртиптә – һәм алар артында бернәрсә дә булмавы да тулы тәртиптә: куркуы да, шатлыгы да, анда очратырга тиешле кешенең үзе дә юк иде; кешене ремонт алдыннан фатирдан җиһазны чыгарган кебек сак кына чыгарганнар да чиста итеп җыештырылган, елмаючы бушлык калдырганнар.

– Мине хаоста ташламаганыгыз өчен рәхмәт, – кайткан кыз моны бер генә кыл да калтырамаган тигез, төссез тавыш белән әйтте. – Элек җаным шундый авырта иде. Хәзер миңа яхшы. Хәзер мин татулыкта.

Ариадна аңа карап, сер бирмичә торды. Кайдадыр – ул моны күрмәсә дә белә иде, – хәзер, шушы секундта, челтәрнең караңгы почмакларында, үзләреннән әле чыгарылмаганнар урланган ешлыкларда тота торган «Тынлык» чатында кемдер яза: «күзләренә карагыз. анда беркем дә юк бит». Һәм кемдер җавап бирә: «аныкына түгел. дикторның күзләренә карагыз. диктор барысын да күрә бит». «ә дикторның күзләрен КӨЙ төзәтмимени?» – «КӨЙ тавышны көйли. күзләрен ул әлегә үзе тота». Алар машинаны үзләренчә, урамча – ишегалды этенең кушаматы кебек кыска итеп, КӨЙ дип атыйлар; ә аның дөньясында, өстә, машинаның озын һәм хөрмәтле башка исеме бар, һәм, әйтерсең сүз ике төрле зат турында бара, бу аерма Ариаднаның күңелен һәрвакыт тынгысызлый. Һәм аны әле тере булуында тотып алучы бу кешеләрне күрә алмаска тиешле Ариадна – Ариадна ни өчендер аларны, синең әле барлыгыңның бердәнбер шаһитларын саклаган кебек, саклый иде. Алар аның ярыгын күрделәр. Димәк, ярык бар иде. Димәк, ярылырлык нәрсә бар иде.

Тик бу уй да алдан салып куелмаган булса гына. Тик аны күрәләр дигән өмет аның көйләнешендәге соңгы, иң нечкә юл булмаса гына: каршы торам дип уйласын – каршы торучы тырышыбрак эшли.

– Онытмагыз, – диде Ариадна, һәм бу соңгы җөмлә иде, аннан соң заставка, йомшак музыка һәм «үзләштерү» өчен мәҗбүри бер минутлык тынлык килә. – Аһәңсезлек – сезнең гаебегез түгел. Ләкин ризалык – сезнең сайлавыгыз. Тоныгызны саклагыз. Якыннарыгызны саклагыз. Һәм әгәр якыныгызның көе бозылса – йөз чөермәгез. Ул үзен үзе язып куйганчы, аны Көйләүгә язып куегыз – ул чакта инде соң булыр.

Ул иреннәреннән ярты секунд алдан – күзләреннән елмайды.

– Хәерле төн. Тату булыгыз.

Яшел утчык сүрелде.

– Чиста, – режиссер аның колагына тавышына бернинди төс бирмичә әйтте; аларда бу «яхшы» дигәнне аңлата. – Идеаль чиста. Рәхмәт, Ариадна.

Аны үзендә булмаган күләгәләргә кире кайтарып, студиядәге яктылык бераз сүнә төште. Уң яктагы кәкре сүнде. Ариадна тагын бер секунд утырды да өстәл астында йодрыгын язды. Бармаклары оеган, учында исә тырнаклардан дүрт ак ай урагы – кулның чыннан да кысылган булуының бердәнбер исбаты, бердәнбер дәлиле калган. Ул шул ай уракларына карап, соңгы вакытта һәр эфирдан соң уйлый торган, ләкин әйтергә кеше булмаганга беркемгә дә әйтмәгән уен уйлады: кысылган йодрыкның исбаты бар, ә аны нәкъ үзенең кысканына исбат юк – һәм булмаячак.

Ярдәмче кыз су китерде һәм әтисенең аны өстә, чәйгә көткәнен әйтте.

Ариадна торды да унбер миллион кеше белгән, артында бернәрсә дә күренми торган теге тигез, якты шәһәр йөзен киде. Моңа ул сөйләшергә өйрәнгәнче үк өйрәнгән иде – яисә аны өйрәткәннәр, анысын ул хәтерләми; бәла дә шунда: ул ак бүлмәгә кадәр булган бернәрсәне дә хәтерләми, ә кеше хәтерләмәгән нәрсәне аңа үзенеке дип тоттыру җиңел.

Ул учында дүрт сүрелә барган ай урагын алып, лифтка таба китте, һәм алар юлда, йокларга яткырыла торган шәһәр утлары кебек, сүнә бардылар.