Глава

Aziz o‘quvchilar!

Ushbu kitob sahifalarida to‘rt davr – yuglarga bag‘ishlangan mavzu bo‘yicha sizlarni samimiy qutlayman. Yuglar insoniyatning vaqt aylanishlari, ma’naviy taraqqiyot va sinovlarini ifodalovchi davrlar hisoblanadi. Bu mavzu qadimiy va shu bilan birga juda dolzarbdir, chunki biz hozir Kali-yug davrida yashayapmiz – o‘zgarishlar, sinovlar va imkoniyatlar davrida. Shuningdek, biz raqamlar haqida ba’zi faktlar va ma’lumotlarni ko‘rib chiqamiz. Ushbu kitobda men muqaddas yozuvlar, qadimiy an’analar hamda zamonaviy tadqiqotlardan olgan bilimlarimni siz bilan bo‘lishmoqchiman. Maqsadim – yuglar va raqamlarning nima ekanligini, ularning hayotimizga va jamiyatimizga qanday ta’sir qilishi va bu donolikdan ongli hamda uyg‘un hayot kechirish uchun qanday foydalanish mumkinligini tushunishga yordam berishdir. Ushbu kitob sizning ma’naviy bilim olamingizda yo‘lchi bo‘lsin va nur hamda haqiqat sari sayohatingizda yo‘lingizni topishda yordam bersin. Mehr va hurmat bilan, Changiza Xamidova

1-bob.

"Donolik va yangi boshlanish yo‘li"

Vedik an'ana vaqtni to‘rt davrdan – yuglardan iborat aylanuvchi jarayon sifatida tasvirlaydi, ularning har biri ketma-ket navbat bilan almashadi. Ushbu davrlar – Satya-yuga, Treta-yuga, Dvapara-yuga va Kali-yuga – insoniyatning ma’naviy va axloqiy holati, shuningdek ong va turmush tarzidagi o‘zgarishlarni aks ettiradi. «Yug» so‘zi sanskrit tilidan tarjimada «davr» yoki «epoxa» degan ma’noni anglatadi. Har bir yug o‘ziga xos ma’naviy, axloqiy va dunyodagi uyg‘unlik darajasi bilan tavsiflanadi. Ushbu davrlarning barchasi – butun sikl, ya’ni chaturyuga yoki maha-yugni tashkil etadi. Har bir davrning davomiyligi an’anaga ko‘ra devlarning yillari bilan o‘lchanadi – bu yeri yillari emas, balki ilohiy yillardan iborat bo‘lib, bitta dev yili 360 yer yiliga teng.

• Satya-yuga – eng uzun va eng nurli davr – 4000 dev yildan iborat bo‘lib, unga har ikki tomonida 400 yillik o‘tish davrlari qo‘shiladi, jami 4800 dev yil bo‘ladi. Bu yer yillarida 1 728 000 yilga teng.

• Keyingi davr – Treta-yuga – 3000 dev yil davom etadi, unga 300 yillik o‘tish davrlari qo‘shilib, jami 3600 dev yilni tashkil qiladi, ya’ni 1 296 000 yer yili.

• Undan so‘ng Dvapara-yuga keladi, u 2000 dev yil davom etadi, 200 yillik o‘tish davrlari bilan birgalikda 2400 dev yilga teng bo‘lib, 864 000 yer yilini tashkil etadi.

• Va nihoyat Kali-yuga – eng qisqa va murakkab davr – 1000 dev yil davom etadi, o‘tish davrlari har biri 100 yil bo‘lib, jami 1200 dev yil, ya’ni 432 000 yer yilini tashkil qiladi.

Shunday qilib, to‘rt yugdan iborat to‘liq sikl – maha-yuga – 12 000 dev yil, yoki 4 320 000 yer yiliga teng bo‘ladi. Hindu puranalariga ko‘ra, Kali-yuga miloddan avvalgi 3102 yilning 18 fevral (yoki 23 yanvar) tun yarimida boshlandi – aynan o‘sha paytda Krishna Yer yuzini tark etib, Vaikunthuga qaytgani hisoblanadi. Ushbu voqea axloqiy va ma’naviy qadriyatlarning pasayishi davrining boshlanishi deb qabul qilinadi va u 432 000 yil davom etadi. Boshqa qarashlar mavjud bo‘lsa-da, an’anaviy hisoblash eng keng tarqalgan va e’tirof etilganidir. G‘arb madaniyatida keng tarqalgan vaqtning chiziqli tushunchasidan farqli o‘laroq, vedik an’ana vaqtni doira sifatida ko‘radi, bunda hamma narsa ma’lum o‘zgarishlar bilan takrorlanadi. Ushbu sikl insoniyat tarixida gullab-yashnash va co‘nash, uyg‘unlik va tartibsizlik davrlarining nima uchun yuz berishini tushunishga yordam beradi. Bugungi kunda biz Kali-yugada yashayapmiz – sinovlar davrida, bunda ma’naviyat va axloq pasayadi, ammo shu bilan birga onglilik, parishtalik va ichki mehnat orqali ma’naviy o‘sish uchun yangi imkoniyatlar ochiladi. Yugalarni tushunish bizga o‘z vazifalarimiz va chaqiriqlarimizni anglashi, shuningdek uyg‘unlik va nur sari yo‘l topishga yordam beradi.

Insonning kelib chiqishi haqidagi ilmiy ma’lumotlar

Zamonaviy fan paleoantropologik topilmalar asosida ish yuritadi, ular bizga Homo turining birinchi vakillari – ya’ni bevosita ajdodlarimiz qanday va qachon paydo bo‘lganini tushunishga yordam beradi. Eng qadimgi turlardan biri Homo habilis – «mohir inson» deb hisoblanadi. Uning qoldiqlari birinchi marta 1960-yillarda Sharqiy Afrikaning Olduvay cho‘qqisida (Tanzaniya) Louis va Mary Leakey rahbarligidagi tadqiqotchilar guruhi tomonidan topilgan. Ushbu tur taxminan 1,5 dan 2,4 million yil avval yashagan. Homo habilis nomi uning qoldiqlari yonida topilgan oddiy tosh asboblaridan kelib chiqqan. Aynan shu tur ovqat tayyorlash va boshqa vazifalar uchun dastlabki asbob-uskunalardan foydalangan. Homo habilis miyasi hajmi taxminan 650 kub santimetr bo‘lib, bu hozirgi zamon odamlaridan ikki barobar kam, ammo avvalgi avstralopitek darajasidan ancha katta. Homo habilis bo‘yi taxminan 100 dan 135 santimetrgacha bo‘lgan va vazni 30–35 kilogramm atrofida baholanadi. Tananing tuzilishi inson va maymun xususiyatlarini uyg‘unlashtirgan, masalan, qo‘llari uzun va bo‘yi nisbatan kichik. Homo turining keyingi rivojlanish bosqichi – Homo erectus – «tik yuruvchi inson». U taxminan 1,9 million yildan 110 ming yil oldingacha yashagan va zamonaviy odamning bevosita ajdodi hisoblanadi. Homo erectus yanada kattaroq miyada ega bo‘lgan va asboblardan foydalanish madaniyati rivojlanganroq bo‘lgan. Bu topilmalar Afrika insoniyatning vatani ekanini va bizning turimiz evolyutsiyasining muhim bosqichlari aynan shu yerda yuz berganini tasdiqlaydi. Keniyada (Kubi Fora), Janubiy Afrikada (Sterkfontein) va Efiopiyada (Ledi-Geraru) topilgan qazilmalar bizning ilk insonlar haqidagi bilimlarimizni kengaytirishda davom etmoqda.

2. bob

Vedik nuqtai nazarida inson kelib chiqishi

Vedik an’analarga ko‘ra, inson nafaqat biologik mavjudot sifatida, balki ma’naviy mohiyatga ega ruh – vaqtincha tana ichida mujassamlashgan jon sifatida qaraladi. Vedalarda birinchi odamlar Satya-yug davrida paydo bo‘lgan deb ta’riflanadi – bu yuqori ma’naviyat va uyg‘unlik davri edi. Ushbu odamlar ongining yuqori darajasiga, uzoq umrga va sehrli, ajoyib qobiliyatlar egasi bo‘lganlar. Vedik matnlarda insoniyatning to‘rt yugga mos ravishda bir qator ma’naviy va jismoniy rivojlanish bosqichlaridan o‘tganligi aytiladi. Satya-yugda odamlar ilohiy manbaga yaqinroq bo‘lgan, ularning ongi toza va yorqin edi. Asrlar o‘tishi bilan, ayniqsa Kali-yugda, ma’naviyat pasayadi, umrbod qisqaradi, axloqiy saviya tushadi. Shuningdek, Vedalar insonlarning turli irq va turlarini, ularning ma’naviyati, donoligi va jismoniy xususiyatlari bo‘yicha farqlanishini tasvirlaydi. Ushbu farqlar yuglari davriga bog‘liq bo‘lib, ong va jamiyatdagi o‘zgarishlarni aks ettiradi.

Ijtimoiy tuzilmalar va kastalar

Vedik an’ana asosida to‘rtta asosiy kasta (varna) mavjud: brahmanlar (mopye'lar va ustozlar), kshatriylar (jangchilar va hukmdorlar), vaishyalar (savdogarlar va dehqonlar) hamda shudralar (xizmatkorlar va ishchilar). Har bir kasta jamiyatda o‘z vazifasini bajaradi va ularning uyg‘un o‘zaro aloqasi barqarorlikni ta’minlaydi. Kastalarning yug davrlari bilan bog‘liqligi shundaki, Satya-yugda kastalar ma’naviy jihatdan toza va vazifalariga aniq ajratilgan edi. Kali-yugda esa kastalar aralashib ketadi va axloqiy sifatlarning pasayishi kuzatiladi, bu esa butun davrning buzilishi va susayishining ifodasidir.

Zamonaviy insoniyat va Kali-yug chaqiriqlari

Bugungi kunda biz Kali-yugada yashayapmiz – sinovlar davrida, bu paytda moddiy qadriyatlar ko‘pincha ma’naviy qadriyatlardan ustun turadi, axloq va odob-axloqa jiddiy sinovlarga duch keladi. Ammo aynan shu davrda onglilik, sadoqat va ichki mehnat orqali ma’naviy uyg‘onish uchun yangi imkoniyatlar ochiladi. Yuglar kontekstida insoniyatning kelib chiqishi va rivojlanishini tushunish bizga tarix va koinotdagi o‘z o‘rnimizni anglashga yordam beradi, shuningdek, o‘z ma’naviy va axloqiy rivojlanishimiz uchun mas’uliyatni qabul qilishga undaydi.

3-bob.

To‘rt yugning (epoxaning) ta’riflanishi

Vedik kosmologiya vaqtni yuglar—bir-birini qat’iy tartibda almashtiruvchi davrlar sikliga bo‘linadi deb hisoblaydi. Ushbu to‘rt epoxa bir to‘liq sikl – maha-yugni tashkil etadi va dunyoda axloqiylik, ma’naviyat va haqiqat tushunchalarining bosqichma-bosqich susayishini aks ettiradi. Har bir yugninng o‘ziga xos xususiyatlari, davomiyligi va ma’naviy tabiati mavjud.

Satya-yug (Krta-yug) – Oltin davr

Satya-yuga – birinchi va eng nurli davr bo‘lib, uni «Oltin davr» yoki «Haqqoniylik davri» deb ataladi. Uning davomiyligi 1 728 000 yer yilini tashkil qiladi va u bahor fasliga o‘xshatiladi – gullab-yashnash va uyg‘unlik davri. Ushbu vaqt mobaynida odamlar tabiat va Xudoga to‘liq uyg‘unlikda yashaydilar, yuqori ma’naviyatga, rostgo‘ylik, rahmdillik va asketizmga ega bo‘ladilar. «Shrimad-Bhagavatam» (12.3.18)da aytilishicha, Satya-yugada yovuzlik va jaholat mavjud emas, din esa to‘rt tayanchga asoslanadi: rostgo‘ylik, rahmdillik, asketizm va poklik. Odamlar xursand, osoyishta va bardoshli bo‘lib, hayotlari ichki quvonch va uyg‘unlik bilan to‘la. Ushbu davrda ijtimoiy tabaqalanish yo‘q, barchasi yagona butga – Narayan Xudoga sadoqatli holda yashaydi.

Treta-yuga – Kumush davr

Treta-yuga 1 296 000 yillik davomiylikka ega bo‘lib, axloqiy pasayishning bosqichma-bosqich boshlanishini bildiradi – ma’naviyat Satya-yugaga nisbatan to‘rt qismga kamayadi. Ushbu davrda ijtimoiy farqlar paydo bo‘ladi, asketizm va poklik saqlanadi, lekin to‘liq emas. Treta-yugada Vishnuning uch avatorining – Vaman, Parashurama va Ramaning – paydo bo‘lishi eng muhim voqealar hisoblanadi, ular dharmani (to‘g‘rilikni) tiklashga yordam beradi. Vedalarda aytilishicha, Treta-yugada odamlar lazzat va his-tuyg‘ularga qiziqish bildiradi, umr davomiyligi 10 000 yilga tushadi, va ma’naviy amaliyotlar vedik qurbonlik tarafiga siljiydi.

Dvapara-yuga – Mis davri

Dvapara-yuga 864 000 yil davom etadi va axloqiy pasayishning yanada davom etishini ifodalaydi – ma’naviyat yana bir to‘rt qismga kamayadi. Vedalarda bu davr nizolar, urushlar, kasalliklar va axloqiy tanazzul davri sifatida ta’riflanadi. Odamlarning umr davomiyligi taxminan 1000 yilga qisqaradi. Asosiy ma’naviy amaliyot ibodatxonalarda ilohlarga ibodat qilishga aylanadi. Shu davrda Vyasa, Xudoning adabiy timsoli, yagona Vedani to‘rt qismga bo‘ladi: «Rig-veda», «Sama-veda», «Yajur-veda» va «Atharva-veda», bu esa ma’naviy bilimlarni buzilish sharoitida saqlashga yordam beradi.

Kali-yuga – Temir davri

Kali-yuga – oxirgi va eng qisqa davr bo‘lib, 432 000 yil davom etadi. Bu axloqiy pasayish davri bo‘lib, unda yaxshilik Satya-yugdagi boshlang‘ich darajaning faqat chorak qismiga teng bo‘ladi. Kali-yugda jaholat, nizolar, korrupsiya va ma’naviy adashish hukmronlik qiladi. Puranalarga ko‘ra, Kali-yuga miloddan avvalgi 3102 yilda, Krishna Yer yuzini tark etgan lahzada boshlandi. Ushbu davrda odamlar qisqa umr ko‘radi, ma’naviyat va axloqiylik past darajada bo‘ladi, ammo sadoqat va ichki amaliyotlar orqali ma’naviy qayta tug‘ilish yo‘llari ochiladi. Kali-yuga oxirida Kalki – Vişnuyning o‘nchi avatarasi paydo bo‘lib, dunyoni tozalaydi va yangi Satya-yugani boshlaydi, shunday qilib yangi maha-yug siklini ishga tushiradi.

O‘tish davrlari – Sandhya va Sandhyansa

Har bir yugadan oldin va keyin o‘tish davrlari bo‘ladi – sandhya (soya tushishi, chayon) va sandhyansa (soya tushishning bir qismi), ular o‘sha yug davomiyligining o‘ndan bir qismiga teng hisoblanadi. Ushbu davrlar bir davrdan boshqasiga bosqichma-bosqich o‘tishni bildiradi, bu paytda dunyoning ruhiy va axloqiy holatidagi o‘zgarishlar ayniqsa kuchli kechadi.

To‘rt yug sikli – bu faqat fasllar yoki tarixiy davrlarning almashinuvi emas, balki inson ongidagi va axloqiy holatdagi chuqur ruhiy jarayon. Ushbu davrlarni tushunish bugungi kunda dunyo qaysi holatda ekanligini va har birimiz oldimizda qanday vazifalar turganini anglashga yordam beradi.

4-bob